Eraly TOǴJANOV: Assambleıa ulttyń upaıyn da, memlekettiń múddesin de túgendeıdi

Eraly TOǴJANOV: Assambleıa ulttyń upaıyn da, memlekettiń múddesin de túgendeıdi

Juma, 17 aqpan 2012 8:05

Aldyńǵy kúni qazaq baspa­só­zi­niń qara shańyraǵyna Qazaqstan halqy Assambleıasy Tóraǵasynyń oryn­basary, Hatshylyq meń­gerý­shisi, saıa­­sı ǵylymdar doktory Era­ly Toǵ­janov kelip, basylym jýr­nalıs­teri­men emen-jarqyn áń­gi­me túrindegi ashyq kezdesý ótkizdi. Kez­­desýdi gazet basshysy Saýytbek Abdrahmanov ashyp, júrgizip otyrdy.

 

Juma, 17 aqpan 2012 8:05

Aldyńǵy kúni qazaq baspa­só­zi­niń qara shańyraǵyna Qazaqstan halqy Assambleıasy Tóraǵasynyń oryn­basary, Hatshylyq meń­gerý­shisi, saıa­­sı ǵylymdar doktory Era­ly Toǵ­janov kelip, basylym jýr­nalıs­teri­men emen-jarqyn áń­gi­me túrindegi ashyq kezdesý ótkizdi. Kez­­desýdi gazet basshysy Saýytbek Abdrahmanov ashyp, júrgizip otyrdy.

– Assambleıa – Elbasynyń ult saıasatyn ázirleý men ony júrgizýge yqpal etetin, etnosaralyq kelisim men jarasymdylyqty qamtamasyz etý baǵy­tyn ustanǵan, búkil álemde biregeı ınstıtýt bolyp tanylǵan memlekettik qury­lym. Kópultty, kópetnosty talaı elder, sonyń ishinde Reseı Federasııasy da bizdegi osy qurylymnyń tájirı­be­sine nazar aýdaryp otyr. Assambleıanyń qalaı ómir­ge kelgeni sol kezdegi qyz­metime baı­la­nysty meniń kóz aldymda. 1992 jylǵy Dúnıejúzi qazaqtarynyń quryltaıynan keıin Qazaqstan ha­lyq­tarynyń forýmy ótkizildi. Osydan keıin Prezıdent N.Nazarbaev Assambleıa qurý týraly ıdeıany tuńǵysh ret kóter­di. 1994 jyl boıy bul ıdeıa ábden pisip-jetilip, tarazylanyp, jan-jaqty sa­rap­talyp, aqyry 1995 jyly Assambleıa quryldy. Qazaqstan etnos pen etnostyń, din men dinniń, til men tildiń arasyn qalaı jymdastyryp otyr degen saýaldar óte kóp. Eraly Luq­panuly osy taqyrypta atqaryp jat­qan isteri týraly bir­talaı áńgime aıtyp berer degen úmit­temiz, – dep ba­sy­lym basshysy sózdi qonaqqa berdi.

Men Assambleıa Tór­­aǵasynyń oryn­ba­sarlyǵy qyzmetine 2008 jyly keldim, dep bastady E.Toǵ­janov óziniń só­zin. Bul ýaqytta Assamb­leıa­nyń ómirge kelgenine biraz ýaqyt bo­lyp qalsa da, keıde ózimizdiń qandas­tary­myzdyń ara­synda bul qandaı mekeme, ol qa­zaqtyń múddesin joq­taı ma, osynyń keregi bar ma degen tu­jyrymdar da kezdesip júr­genin baıqadyq.

Áńgimesin odan ári jalǵastyrǵan E.Toǵjanov qandastarymyzdyń ara­syn­da týyp qalyp júrgen osyndaı dúdámal suraqtarǵa jaýap bergende Assam­b­leıa­nyń Qazaq elindegi ultaralyq kelisimdi úılestirýge yqpal etetinine baılanysty eń aldymen ol qazaqtyń múddesin qor­ǵaıtyndyǵyn aıtatynyn jetkizdi. So­ny­men birge, búgingi kúni onyń sapyn­daǵy qazaq ultynyń ókil­de­ri 34 paıyz ekenin atap ótti. Odan ári qonaq Assamb­leıa­nyń qazirgi tynys-tirshiligine toq­tal­dy. О́tken jyly ǵana bizge 14 mem­lekettiń ókilderi kelip, is-tájirı­be­miz­ben tanysty. Onyń ishinde amerı­ka­lyq­tar, ıspanııalyqtar, germa­nııa­lyqtar, aǵylshyndar, túrkııalyqtar, qytaılar jáne t.b. boldy. Sonyń ishinde mýltıkýltýralızmdi (bul – kez kelgen jeke memlekette jáne búkil álemde mádenı erekshelikterdi saqtaýdy jáne ony damytý saıasatyn negizdeıtin teorııa) qatań ustanyp júrgen elder de bar. Olardyń keıbiri qazir mýltıkýltýralızmnen bas tartyp ta jatyr. Mine, sóıtip buryn el ishinde qoǵamdyq kelisimdi saqtaý úshin onyń ádisin biz baryp olardan úırenetin bolsaq, endi bizge kelip úırenýshiler qatary kóbeıýde. Ma­ǵan EQYU-nyń Az ulttar isteri jó­nin­degi Joǵarǵy komıssary Knýt Vollebek myrza Gollandııanyń ulttyq azshy­lyq­qa ushyrap qalǵan frız etnosyn qoldaý tájirıbesin úırenýdi usyndy. Biz – Assambleıa qyzmetkerleri jáne depý­tat­tarymyzdy alyp baryp, ol táji­rı­beni qarap kórdik. Sodan keıin K.Vollebekke ulttyq azshylyqtardyń prob­le­masyn sheshýde Gollandııanyń bizden 20 jylǵa artta qalǵanyn aıttyq. О́ıtkeni, elde frız tili 3-ten 11 jasqa deıingi balalar arasynda ǵana úıretiledi eken de, odan ári golland, aǵylshyn tilderi oqy­ty­lyp, keıin tipti aýyzǵa da alynbaıdy eken. Al bizdegi ulttyq azshylyqtar únemi qamqorlyqta, dedik biz. Sodan keıin K.Vollebek pen onyń 7 adamdyq komandasy bizge kelip, úsh kún boıy bizdiń tájirıbeni zerttedi. Sonyń nátı­je­sinde Joǵarǵy komıssar bizdiń «N.Nazarbaev modeli» dep atalǵan úlgimizdi EQYU-nyń 56 memleketiniń ókilderi qatysqan jıynǵa ózi alyp baryp, tusaýkeserin jasady. Jeneva qalasynda da osyndaı tusaýkeser boldy. Búgingi kúni Máskeý memlekettik ýnıversıtetinde 36 saǵattyq arnaıy mamandandy­ryl­ǵan kýrsta bizdiń modelimiz oqyp, úı­re­tiledi. Ol jerde bizdiń professor­la­ry­myz leksııa oqıdy. Álemniń basqa oqý oryndarynan da ókilder kelip, ózderine osyndaı kýrs engizýge kómektesýdi surap jatyr.

Eýropalyq kóptegen memleketterdiń mýltıkýltýralızmnen bas tartýyna negiz bar. О́ıtkeni, olarǵa kelip, qonys teýip jatqan mıgranttar toptasyp, óz mádenıetterin saqtaıdy. Máselen, Eý­ro­padaǵy qytaılar, orystar, tú­rik­ter jańa qonystanǵan eliniń máde­nıetine kirige almaı, óz erekshelikterin saqtap, damytýǵa tyrysady. Sóıtip, ózderimen ózderi qalǵan soń olardyń mádenıet­teriniń arasynda qaıshylyq jaǵdaılar­dyń da bolyp qalatynyn kórip júrmiz. Al bizdiń jaǵdaıymyz múl­de basqa. Bizde syrttan kelip, túpkilikti ornyǵyp jatqan mıgranttar joq, osynda týyp-ósip, uzaq ýaqyttan beri qalyptasqan Qazaqstan halqy ǵana bar. Sondyqtan biz Qazaqstanda tura­tyn barlyq etnos ókilderi memleket quraýshy qazaq hal­qy­nyń tóńiregine, onyń tili men máde­nıetiniń aınalasyna toptasýlary jón bolatynyn aıtamyz. Osy qyzmetke endi kirisip, Assam­bleıa­nyń tynys-tirshili­gi­men jaqyn tanys­qan kezde onyń aıasynda aımaqtardaǵy etnostyq-mádenı birlestikterdiń shy­ǵa­ra­tyn gazetteri jáne basqa da shyǵar­mashylyq ónimderi Qazaqstannyń emes, ózderiniń tarıhı otandarynyń rá­miz­derin kórsetip basy­latynyn baıqadyq. Osy máselelerdi men Assambleıa múshe­le­riniń aldyna qo­ıyp, Qazaqstan azama­tynyń qolynan shyqqan barlyq shy­ǵarmashylyq ónim­der Qazaqstan mem­le­ketiniń rámizderi aıasynda jaryq kórýi kerektigin talap ettim. Qazaqstanda bir ǵana memlekettik tý bar. 2008 jyly qabyldanǵan zańda da osy máseleler sheshimin taýyp, bu­rynǵy ulttyq-mádenı ortalyqtar et­no­mádenı birlestikter degen ataý aldy jáne bári de qaıtadan tirkeýden ótti.

Osy arada sózge «Egemenniń» bas­shy­sy aralasyp, gazet betinde etno­sara­lyq kelisim máselesi udaıy qozǵalyp otyratynyn, bas basylym bul isti elimizdiń kemel kelesheginiń bir kepili retinde qarastyratynyn aıtty. My­saly, bizde qazaqtan ózge etnostardyń bári tarıhı otandary ózge elderdegi dıaspora ókilderi degendeı tujyrymdarǵa oryn joq. Eger mundaǵy orystar, ýkraındar, ózbekter, basqa da etnos ókilderi ózderin tek dıaspora dep seziner bolsa, onda eshqandaı da qazaqstandyq patrıotızm ıdeıasynyń barsha otandastary­myzdyń oıyna ornyǵýyn arman etý de qıyndyqqa túser edi, dedi S.Abdrahmanov.

Búgingi kúni qazaq tilin oqyp-úı­re­týge baılanysty Assambleıanyń aıasyn­da arnaıy lıngoortalyqtar ashyldy, dep sózin jalǵastyrdy Assambleıa basshysy. Onda úsh til oqytylǵanymen, negizinen qazaq tili úıretiledi. Oǵan barlyq etnos ókilderi barady. Qazir osyndaı aqysyz kýrstarda qazaq tilin úırenetin 23 333 ózge ult ókilderi bar. Assambleıa músheleriniń arasynan 1 942 adam qazaq tilin tolyǵymen meńgergen. Barlyq aımaqtardy qosa alǵanda, Assambleıa jumysyna tartylǵan jastar­dyń arasynan qazaq tilin meńgergender – 420 135 adam. Bul – eń sońǵy monı­to­rıngtiń derekteri. Búgingi kúni árbir etnomádenı birlestikte qazaq tilin úıretetin birneshe kýrstar ashyldy. Tipti zańǵa sáıkes etnomádenı birles­tik­terdiń aldyna memlekettik tildi bilý talaby qoıyldy. Qazir bul iste úlken ilgerileýshilik bar. Máselen, Taldyq­or­ǵan qalasyndaǵy nemis etnomádenı birlestiginde 300-ge jýyq adamnyń qazaq tilin meńgergendigi týraly aqparat tús­ti. Túrik aǵaıyndar arasynda da memlekettik tildi úırený máselesi jaqsy jolǵa qoıylǵan. Soltústik aımaqtarda da qazaq tilin úıretý máselesin kún tártibine qoıdyq. Sonymen birge, biz birneshe jyldan beri ózge etnostar arasynda qazaq tilin jetik bilý jóninen festıvalder ótkizip kelemiz. Sonyń ótken jylǵysyna 300-deı adam qa­tys­ty. Olardyń arasynan fınalǵa shyqqan júırikteriniń memlekettik tildegi sóı­leý sheberligine talaı qazaqtyń ózi qy­zyǵa qaraıdy. Abaı, Shákárim, Maǵjan­dardyń sózderin tereń túsinispen oqyp bergen olardyń ónerlerine M.Joldasbekov, N.Aıtuly sııaqty músheleri bar qazylar alqasy da ábden rıza boldy. Ásirese, bir ózbek balasy: «Qazaqtyń sýy unaǵanda, qazaqtyń jeri unaǵanda, qazaqtyń tili nege unamaıdy?» degen oılardy óleń joldarymen aıtyp bergende tánti bolmaǵan jan joq shyǵar. Sol sekildi Qostanaıdan kelgen bir moldavan qyzynyń óneri de tań-tamasha etti. Qazir jastardyń arasynda qazaq tilin meńgerýge degen óte qýatty serpilis bar. Máselen, koreı qaýymdastyǵynyń ótken jylǵy qyrkúıek aıynda Táýel­siz­diktiń 20 jyldyǵyna arnalǵan tilder festıvalinde sheteldik stýdentterdiń qazaq tilin meńgerýindegi sheberlikterine ózim tańqaldym. Aıtalyq,  ońtús­tik­koreıalyq stýdentter bizdiń tilimizdi 3-aq aıdyń ishinde úırenip alypty. Men basynda olardy qazaqtar eken dep qalǵan edim. Esimderin de Sholpan, Aıman dep qazaqsha aıtyp jatty, sóıtsem, bári de káris jastary eken. Men Assambleıa músheleriniń aldyna osy máse­lelerdi ashyq aıtyp, Qazaqstanda týyp-ósken jandardyń qazaq tilin meńgere almaýy uıat ekenin jetkizip otyramyn.

Qazir Assambleıanyń aıasynda til úı­retýge arnalǵan sharalar sheńberi ul­ǵaıyp keledi. О́tken jyly metodıkalyq «Tildaryn» atty ortalyq ashtyq.  Oǵan belgili sınhronıst, álemniń 30-ǵa jýyq tilin biletin Dmıtrıı Petrovty shaqy­ryp, sabaqtaryn ótkizdik. Ol qazaq tilin turmystyq deńgeıde eki aptanyń ishinde úırenýge bolatynyn is júzinde kórsetip berdi. Keıbir aǵa-apalarymyzǵa mundaı ádis unamaıtyndyǵy da bilinip qaldy. Olarǵa bul is múmkin emesteı kóringen sııaqty. Qazir qazaq tilin osyndaı ozyq ádistermen úırete alatyn úıretýshilerdi daıyndaý máselesi kún tártibine qoıylyp otyr. Sol oqýǵa eki kúnniń ishinde 8 top jınaldy. Árıne, onyń bárin oqytý múmkin emes, biz ázirge eki topty jaraqtap, qazir olar oqytylyp jatyr.

Odan ári E.Toǵ­­janov 2009-2010 jyldardaǵy El bir­ligi doktrına­sy­nyń jobasyn talqylaý kezindegi máseleler­ge de toq­talyp ótti. Dok­trına jobasy bizdiń barlyq ishki ulttyq máselele­ri­miz­ben qatar, aı­maqtyq jáne álem­dik geo­saıası ahýaldy eske alyp jasalǵan qu­jat bo­latyn. Men ult­jan­dy aǵalary­myz­ǵa bul máse­le­ni saıası oıyn­dar­ǵa aralastyrmaý qa­jettigin ashyq aıt­tym. Áńgime­le­ri­miz barynsha ót­kir pikirtalas tú­rin­de bolyp otyr­dy, dedi ol. So­ny­men birge, Eraly Luqpanuly Al­ma­ty obly­syndaǵy qazaq pen uıǵyr aǵaı­yn­dardyń ara­­synda oryn al­ǵan keıbir shetin máselelerdi tal­qy­laý men retteý sharalaryna As­samb­leıanyń bel sheshe aralasqanyn eske saldy. Sonyń ishinde kez kelgen usaq nárseniń bárine ult­ara­lyq kıkiljiń reńkin berip jalaýlatqan aǵaıyn­dar­dyń alysty boljamaıtynyn synǵa alyp ótti. Kez kelgen turmystyq kıkil­jiń­nen, sonyń ishinde tipti eki ultqa jatatyn eki kórshiniń jas balasy tóbe­le­sip qalsa da ultaralyq arazdyq izdeýge umtylýshylar bizdiń eldiń ty­nysh­tyǵyn emes, sony kóseý arqyly óz­deri­niń attaryn shyǵarýǵa umty­lý­shy­lar ekenin dáleldegen dáıekter, Alma­ty­daǵy 150 adam kelgen jınalysta ashyq aıtyldy. Sol jınalysta meniń aldyma 37 suraq tartyldy, sonyń bá­ri­ne de eldik múdde, Qazaqstannyń ishki-syrtqy tynyshtyǵyn saqtaý jáne al­da­ǵy ýa­qyt­ta da ony qamtamasyz etý tur­ǵy­sy­nan jaýap berdik. Odan keıin qazaq pen uıǵyrdyń quda-jegjat bolyp, dos-jaran bolyp, ábden aralasyp ketken talaı adamdaryn jınap, usaq kıkiljińder týyp júrgen aýyl-selolardy aralap, barlyq halyqpen ashyq áńgimelestik. Halyq bizdi túsinip, Elbasymyzdyń tatý­lyqty tý etken sarabdal saıasatyn biraýyzdan qoldaıtyndaryn bildirdi.

Asssambleıa basshysy óziniń sózinde mekemeniń halyqaralyq qatynastar má­se­lelerin de qamtyp ótti. Keıbir kór­shiles memleketterdiń elshilerimen arasyndaǵy qarym-qatynastar men yntymaqtastyqqa da toqtaldy. Sonyń ishinde keıbiriniń qaıdaǵy bir qańqý sózge erip, etnosaralyq problema izdegenin, olardan naqty fakt talap etilip, ondaı bolmaǵan soń aqyrynda ýaqytty ysyrap qylǵany úshin keshirim suralyp tarasqanyna deıin aıtyldy. Sondaı-aq keıbir arandatýshylyq áreketterdiń de joq emes ekenin jetkizdi. Máselen, ótken joly Orynbor qalasynan Maksımov degen bireý Internetke arandatý­shy baǵyttaǵy maqalalar shyǵardy. Biz Reseıdiń resmı adamdarynan ondaı sosıologty eshkim bilmeıtindigin anyq­tadyq, dedi ol. Mundaı jaǵdaılar, óki­nishke qaraı, tanymal tulǵalar tara­pynan da ushyrasyp turady. Mysaly, ótkende belgili kınorejısser Stanıslav Govorýhın Reseı telearnasynan Qazaqstannyń bes oblysy Hrýshevtiń kezinde Reseıden berilgen edi degen shyp-shylǵı ótirikti beti búlk etpeı aıta saldy. Bul boıynsha dıplomatııalyq jolmen tıisti jumys júrgizilýde.

Eń bastysy, Qazaqstan halqy As­sam­bleıasy ulttyń upaıyn da, mem­le­ket­tiń múddesin de túgendeıtin biregeı qury­lym, dedi  Eraly Toǵjanov. Odan keıin jýrnalısterdiń kóptegen suraq­ta­ryna  jaýap berdi. Redaksııa ujymyna Assambleıa ıdeıasyn kórkem sheshimmen asha bilgen zergerlik kádesyı tartý etti.

Kezdesýge Eraly Toǵjanovpen birge Qazaqstan halqy Assambleıasy Hatshy­ly­­ǵynyń sektor meńgerýshisi Názıpa Shanaı men sarapshy Edil Ospan qatysty.

Jaqsybaı SAMRAT.