Mıllıard ishindegi mıllıon

Mıllıard ishindegi mıllıon

Senbi, 7 sáýir 2012 7:59

Qazaq jeri bútin, kóńili tútinnen taza kezinde, shekara degen shermendesiz zamanda kem júrmeı, keń júrip edi. Jaqsynyń sózi jalaýy, jamannyń ezdigin túzeıtin qaraýyly bolǵan. Jurtymdy zorlyqqa, jerimdi jatqa jibermeımin dep jan alyp, jan bergen. Osyndaı ómir ótkelinde ashtyqqa da urynyp, qynadaı qyrylyp, súldesi keler kúnge bir kúdik, bir úmitpen jetip otyrǵan. Álsiregen shaǵynda saıasattyń sańylaýynan syǵalaǵandar jerimizdi bóliske saldy. Shekara belgilep, bir atanyń balasyn ekige bólip, meniń de esem bar edi ǵoı, qaıda degenge qaratpaı, esten tandyrdy. Kıesi mol jer qýaty, boıdaǵy eshkim sarqı almaǵan bolat serpin Táńirdiń jebeýimen kinási de, kúnási de joq qazaqty qaıta qatarǵa qosyp otyrǵanyn qart tarıh qapysyz aıtady. Bul san ret qaıtalanǵan.

 

Senbi, 7 sáýir 2012 7:59

Qazaq jeri bútin, kóńili tútinnen taza kezinde, shekara degen shermendesiz zamanda kem júrmeı, keń júrip edi. Jaqsynyń sózi jalaýy, jamannyń ezdigin túzeıtin qaraýyly bolǵan. Jurtymdy zorlyqqa, jerimdi jatqa jibermeımin dep jan alyp, jan bergen. Osyndaı ómir ótkelinde ashtyqqa da urynyp, qynadaı qyrylyp, súldesi keler kúnge bir kúdik, bir úmitpen jetip otyrǵan. Álsiregen shaǵynda saıasattyń sańylaýynan syǵalaǵandar jerimizdi bóliske saldy. Shekara belgilep, bir atanyń balasyn ekige bólip, meniń de esem bar edi ǵoı, qaıda degenge qaratpaı, esten tandyrdy. Kıesi mol jer qýaty, boıdaǵy eshkim sarqı almaǵan bolat serpin Táńirdiń jebeýimen kinási de, kúnási de joq qazaqty qaıta qatarǵa qosyp otyrǵanyn qart tarıh qapysyz aıtady. Bul san ret qaıtalanǵan.

Biraq qazaqtyń saǵyn syndyra almaǵan. Taǵyn talqandaımyn degen qý nıet qurdymǵa ketip, endi mine, táýelsiz el boldyq. El bolǵan tusta álgi jer bólisi kezinde syrtta qalǵan, tozaq oty jyltyldap, jylmyńdap nıet túkpirinde bular kóbeıip ketse kónbeı júre me dep, qyrǵyn salǵanda bosyp ketken qandastardy qol ıinine tartý qolǵa alyndy. Alys-jaqyn shetelderge barys-kelis jandandy. Memleketter arasyna altyn kópir bolǵan asyl azamattarmen tanys-bilistik artty.

Biz ótken jyly sondaı kelisti de kemel, senim artsań kósh basynda júrer jaqsy men jamandy aıtqyzbaı biler, bir áýlettiń emes, mıllıard halyqtyń ishindegi mıllıonnyń bas kótereri, ǵalymdyǵy men jazýshy­ly­ǵyn telqońyrdaı ustaǵan, dara talant Jaqyp MYRZAHANOV baýyrymyzben Qytaıdyń Shyńjań óńirine barǵan saparymyzda dıdarlasqan edik. Kópti kórip, kóńilge túıgeni mol, kóńil kózi ashyq zııaly jannyń ómir jolyna barlaı qarasań, eńbegi kenelter kendeı qatpar-qatpar bolyp shyqty.

– Jaqyp Birlikuly, «Zaman ózgeredi, onymen birge biz de ózgeremiz», dep ejelgi rımdikter aıtqandaı, ómir jolyńyzǵa qarap otyrsaq san taraý. Biraq alǵa qoıǵan maqsatyńyz bireý. Ol – elge adal qyzmet etý, ǵasyrlar qoınaýynda qatta­lyp jatqan ulttyń rýhanı qundy­lyq­taryn, ótkeni men búginin kórkem dúnıe­ge, tarıhı eńbekterge arqaý etý, jaryq­qa shyǵarý. Sol arqyly «Sen kimsiń?» degenderge asyp-saspaı tek tamyryńdy tap basyp aıta alý, soǵan urpaqty baýlý, eshkimnen kem emes ekenińdi dáıekteý. Bul ultyn qadir tutqan adamnyń ǵana qolynan kelse kerek.

– Asyra maqtap jiberdiń be, inim. Adam ómirge kelgen soń eline, ultyna qyzmet etýi kerek. Muny adaspas úshin Abaı babam aıtyp ketken. Tek tamyr degende bóliný nemese bireýdi bireýden ajyratý emes, tár­bıelik mánge kóńil aýdarý. Adamzat órke­nıetindegi damý jolyńdy anyqtap, ózge ha­lyqtarmen qanattas ósip-órkendeý­ińdi jú­ıe­leý. Jaqsydan qalǵan tuıaq dep jatady atam qazaq. Sonyń rastyǵyna kóz jetkizý. Men osy jaǵyna kóńil bólip, ult tarıhyna zeıin qoıyp júrmin.

– Tegin jaqsy bilgennen teksiz týmaıdy. Ultyna adal, arly bolady. Adas­paıdy deısiz ǵoı.

– Árıne, qansha jerden kópshil bolǵan­men, ózin jarylqamaǵan pende ózgeni qaryq qylady degenge men ózim senbeımin. О́mir joly degende, men de qazaqtyń bir qara­paıym balasymyn. «Bul jasqa kelgenshe jaqsy ótkizdik pe, jaman ótkizdik pe, áıteýir birtalaı ómirimizdi ótkizdik», dep uly Abaı aıtqandaı, biraz ómir ótkelderi artta qaldy. Qazir jetpistiń jelkesinde turmyz. Jarda oınaǵan laqtaı bala kezdi aıtpaǵanda, bizdiń bozbala shaqtyń ózi de qıly kezeńderge toly boldy. Orta mektepten keıin Úrimjidegi Shyńjań pedago­gı­kalyq ınstıtýtynyń tarıh-geografııa fa­kýl­tetinde oqyp, joǵary bilim aldym. 1959 jyly Qytaı Ǵylym akademııasy Shyń­­jań bólimshesiniń tarıh ınstıtýtyna ǵylymı qyzmetke qabyldady. Bul mekeme keıin Ulttar ınstıtýty bolyp quryldy. Instıtýtta 1981 jylǵa deıin qyzmet istedim.

Qoǵam damýynda nebir ýaqyttar bolyp jatady. Men de sonyń birazyn bastan keshtim. Mamandyǵym boıynsha tarıh salasyna den qoıyp júrgende Qytaıda «stıl túzeý», «stıl durystaý» degen qozǵalys­tar bastalyp ketti. Tarıhty zertteý qıyndady. Amal ne, alǵa qoıǵan maqsat, oıdaǵy mindet oıran boldy. Qarap otyrýǵa bolmaıdy, Qytaı arheologtarymen birge qyzmet isteýge týra keldi. Ekinshi jaǵynan, qazaq jerine kelgen olarǵa aýdarmashylyq jumysty da atqardym. Bilikti Qytaı arheo­logtary Ile óńirine qarasty Monǵol­kú­re, Shatyda ejelgi Úısin eliniń qabir­lerine qazba jumystaryn júrgizdi.

– Ne taptyńyzdar?

– Eń qundy dúnıe dep altyn júzikti aıtýǵa bolady. Qytaı joldastar álgi jú­zikti bizdiń dáýirden burynǵy II-I ǵasyrlar­da dáýirlep turǵan Úısin memleketiniń enshisi bolý kerek dedi. Osy boljamdy tııanaqtaý úshin olar júzikti Beıjińge jiberdi. Abyroı bolǵanda ol jaqtan: «Bul Úısin eliniki», degen qorytyndy keldi. «Qarańǵy» qazaqtyń arǵy ata-babasy altyn ustaǵanyn osylaı dáıektedik. Bul Qytaıdaǵy baýyrlardy bir serpiltip, kóte­rip-aq tastady. Men osy qýanysh keýdeni kernegende «Tekes dalasynda» degen ocherk jazyp, «Shuǵyla» jýrnalyna bastyrdym. Sóıtip, Ile óńirine eki jyldan asa arheo­logııalyq zertteý jasaǵan Ýań Bıńhýa men Ýań Mıńjy «Úısin týraly zertteý» degen kitap jazyp shyǵardy. Ol eńbekti 1989 jyly sol kezdegi jalyndap turǵan jas zertteýshi, qazir Qazaq elinde qyzmet etip jatqan ǵylym doktory, professor Nábıjan Muhamethanuly qazaq tilinde jarııalady.

Joǵaryda aıtqan Ulttaný ınstıtýty avtonomııalyq, aýdandyq jerlerdi meken etken halyqtardyń tarıhyn, etnologııasyn, arheologııasyn, ózge de ǵylym salalaryn zertteıtin ǵylym ordasy bolatyn. Joǵaryda aıtqan «stıl túzeý» keıin «mádenı zor tóńkeriske» ulasyp ketti. Burynǵy burynǵy ma, ulttyq rýhqa, ta­rıhqa múlde jol jabyldy. «Quran Kárim­nen» bastap aýyz ádebıetiniń injý-mar­jandaryn «tórt kene» degen pálege teńep, olardy japty. Bul zobalań talaıdyń toz-tozyn shyǵaryp, tarydaı shashty. Táńir jar boldy ma, qarmaqqa ilinbeı qaldyq. Bizdi qoıshy, álemde teńdesi joq desem, artyq bola qoımas, uly reformashy Den Sıaopınniń ózin áldeneshe ret teńseltti qoı. Ult tarıhshysy bolsam, halqymnyń jaratylysy kesheli beriden emes, aryda, ejelgi dáýirlerde jatyr. Sony zerttep, jarııalasam degen nıet kómeskilene bergen soń, ádebıet jasampazdyǵyna qulash sermedim. Kókeıdegi pisken oqıǵalardy qaǵazǵa túsi­rip, jaryqqa shyǵara bastadym. Jolasharym, «Jaılaý gúlderi» degen áńgimemdi 1962 jyly «Shuǵyla» jýrnaly basty. Ishtegi burqasyn 30-dan astam hıkaıattar men «Arman asýy» degen romanǵa arqaý boldy. Bul eńbekterim qytaı tiline shetinen aýdarylyp jatty. Osy turǵydan kelgende, alyp eldiń tiline alǵash aýdarylǵan qalamger ekenimdi de aıta ketsem deımin.

– «Arman asýynda» degen súbeli shyǵarmańyz Qytaı qazaq ádebıetindegi tuńǵysh roman eken. Osy týyndyńyz týraly oı bólissek dep edik.

– Jurt solaı dep aıtady. Alǵashqy roman ekeni de ras. Maǵan deıin aıtýly tulǵalar Nyǵmet Myńjanı «Turmys til­shisi», Qajyǵumar Shabdanuly «Baqyt jolynda» degen povester jazyp, oqyrman­darǵa usynǵan. «Úsh aımaq tóńkerisi» degen bolǵan. Sony «Arman asýyna» arqaý etip, qıly kezeńdegi halyqtyń tirlik-tynysyn kórkem ádebıette beıneledim. 1979 jyly Úrimjidegi «Halyq» baspasynan 11 myń taralymmen basyldy. Árıne, bul mıllıonnan asa oqyrmanǵa azdyq etip, áldeneshe ret jaryqqa shyqty. Synshylar qaýymy da joǵary baǵalady. Qytaıdaǵy ózge ulttar ádebıetindegi tuńǵysh roman dedi. Basylymdar jarysa jazyp, radıodan taraýlary oqylyp jatty. Ásirese, Qytaı ultynyń kórnekti ádebıet synshylary erekshe baǵalap, Beıjińde, qytaı tilinde mıllıon­daǵan oqyrmanǵa usynyldy. Úlken jıyndarǵa shaqyryldym. Qytaı Jazýshylar odaǵyna qabyldanyp, az ulttar arasynda roman bas júldeni jeńip aldy.

– Qysym joıylyp, qyspaq quryp, jyl qusyndaı ǵylym kóktemi, ádebıet kóktemi kelgende jazylǵan, naqtylaı tússek, 1979 jyly «Qazaqtyń tegi jáne ult bolyp qalyptasýy» degen baıanyńyz týraly el aýzynan kóp estigen edik.

– Ol kez jabyrqaǵan kóńil jadyrap, úmit oıanǵan shaq edi ǵoı. Shuǵylaly kúnder shýaq shashqanda ultyń týraly jar sal­ma­ǵanda qashan ún kótermeksiń. Mıllıard­tyń ishindegi mıllıonnyń taǵdyr-talaıyn, salt-sanasyn Shyńjań ýnıversıtetinde ót­­ken halyqaralyq ǵylymı konferensııada «Me­niń halqym osylaı!» dep aıtqanym ras. Bul keıin kóp sandy sanalatyn uıǵyr, qytaı tilderinde keshikpeı jarııalandy. Sóıtip, bar ekenbiz ǵoı degen oı-sana boı tiktedi.

Qyzmet baspaldaǵy da óse bastady. Ult­tar ınstıtýtynyń dırektorynyń or­yn­­basarlyǵyna joǵarylatyldym. Gýmanı­tar­lyq ǵylymdar buryn Qytaı Ǵylym aka­demııasynyń quramynda bolatyn. «Máde­nıet zor tóńkerisinen» keıin ol ekige bó­lin­di. Qoǵamdyq ǵylymdar úshin arnaıy akademııa quryldy. Ondaı ǵylym ordasy Shyń­jańda da shańyraq kóterdi.

– Ondaı akademııaǵa júktelgen júk te az bolmaǵan shyǵar.

– Árıne, ár istiń altyn arqaýy ǵylym­da tııanaqtalmasa bolmaıdy. Artynan shıkiligi shyǵyp, keıingiler alań bolyp jatsa, abyroısyz qalasyń. Biz qoǵamdyq ǵylymdar boıynsha san salaly zertteýler júrgizdik. Onyń ishinde fılosofııa, tarıh, til, ádebıet, din, ekonomıka, t.b. salalar bar. Eń bastysy, Qytaı memleketin mekendep jatqan 56 ulttyń arasynda óz orny­myzdyń bar ekenin dáleldeýge, aıran urt­tap, qoı qurttap júrgen bireý emes, arǵy tarıhy myńdaǵan ǵasyrlarda jatqan jurt ekenimizdi dáıekteýge umtyldyq. Akade­mııa­nyń ár jyldarda aty ózgergen­men, zaty ǵylymǵa negizdelgen. Meniń 1959 jyldan bergi ómirim sol akademııamen tikeleı baılanysty. Tarıh ınstıtýty dı­rektorynyń orynbasary bolyp júrgende Shyńjań basshylyǵy QHR Joǵary partııa mektebine jiberdi. Bul senimge ıe bolǵan adamǵa ǵana kórsetiletin qurmet edi. Ony jaqsy bitirip kelgen soń, ShUAR Qoǵamdyq ǵylymdar akademııasyna vıse-prezıdent etip taǵa­ıyn­dady. Jasym zeınetkerlikke tolǵanda, ıaǵnı 2001 jyly qurmetti dema­lysqa shyq­tym. Ál-aýhatyń barda ǵylym men ádebıet úshin zeınet jasy qaı elde de joq bolýy kerek. Qaıta bul salanyń adamdary úshin zeı­netke shyǵý júgirisi kóp qyzmetten quty­lýyńa septigin tıgizip ǵana qoımaı, buryn atqara almaǵan jumystardy taban aýdarmaı tııanaqtaýyńa múmkindik beredi eken. Qazir meniń sondaı kúı keship júrgen jaıym bar. Oıda júrgen maq­sattyń birin oryndasań, ekinshisi aldyńnan shyǵady. Ult­qa, jurtqa, urpaqqa kerek dep tarıh týraly jata jastanyp jazýmen ýaqyt ótki­zý­demin. Sebebi, tarıh týraly zerttep, zerde­le­genimdi shama-sharqym barda jazyp ketsem, keıingi jastarǵa mura bolar edi deımin.

– Sizdiń basshylyǵyńyzben atqa­ryl­ǵan ǵylymı zertteýler, shyǵyp jatqan irgeli eńbekter az emes kórinedi. Sol týraly da aıta ketseńiz jón bolar edi.

– Qansha myqty bolsań da jalǵyz adam kóp is tyndyra qoıýy qıyn. Ultqa kerek degende uıymdassań eseń qaıtady eken. Saıa­sı aýamyz tazarǵannan keıin tarıhty qytaı tarıhymen salystyryp zertteısiń be, álem tarıhymen ushtastyrasyń ba, erik ózińde boldy. Tek sóziń ala-qula, oıyń qyryq shubar, deregiń kúmándi, jazǵanyń júıesiz bolmasa jetip jatyr. Osyndaı jaqsy zaman basqa baq bolyp qonǵanda 13 kitap shyǵardym. Onyń 5-eýi kórkem ádebıet. Qalǵany tarıhı baıandar.

– Sonda bul eńbekterińizde ultymyz­ǵa qatysty qandaı derekter qamtyl­ǵan?

– «Qazaq ta adam balasy ǵoı», dep Abaı aıtqandaı, «Qabanbaı batyr týraly», «Sa­balaq» dastanynyń tarıhı astary», «Qa­zaq shejiresiniń jınalýy jáne zert­telýi», «Qazaq shejiresiniń tarıhı jazba derektermen baılanysy», «Alash qaýymy», «Jibek jolynyń sahara mádenıeti da­mýyndaǵy róli» sekildi zertteýler birin-biri tolyq­tyryp otyrdy. Ultqa degen um­tylys, ta­rıh­qa degen qulshynys qý jandy qýyrdaq­sha qýyrdy. Al «Qazaq ulty» degen monografııa da sol kezde dúnıege kelip edi. Qazaq kim dese men deıtin, tarıhym mine, dep kórsetetin bul eńbek 1989 jyly Beıjińde qytaı tilinde basyldy. 1990 jyly «Ta­rıhı-etnografııa­lyq zertteýler» degen jeke kitabym basyldy. «Qazaq halqy jáne onyń salt-dástúri» degen monografııa, «Qazaqtar» atty tarıhı-tanymdyq tolǵaý jazyldy. Buǵan qosa «Abylaı han», «Kúshilik han» atty tarıhı esseler de osy jyldary jurt qolyna tıdi. Qazaq halqy­nyń qatpar-qatpar tarıhyn saralaǵan «Ǵasyrlar qoınaýynan» degen toptama maqalalardan turatyn dúnıe de eldiń kóńilinen shyqty. Bul zertteýler tek qazaq, qytaı tilinde ǵana emes, birqatar shetelderde de jaryq kórdi.

Al endi jetekshiligimmen atqarylǵan iske keler bolsam, Qytaıdaǵy qazaq áde­bıetiniń tarıhyn qamtıtyn 4 tomdyq eń­bekti birinshi atar edim. Budan keıingi ujym­dyq jumys «Qazaq tarıhyndaǵy áıgi­li adamdar» dep atalady. Bul 36 kitaptan turady. «Qazaq halqy turmys-saltyndaǵy qazirgi ózgerister» degen ǵylymı joba bo­ıynsha da jumys istep jatyrmyz. Sol sekildi «Ultymyzdyń damý máseleleri týraly tolǵamdar», «Shyńjańdaǵy ulttar­dyń ekonomıkasy men mádenıeti», «Qazaq mádenıetiniń aıdyny», taǵy basqa kólemdi dúnıeler bar. Men osylardyń ishinde erekshe bólip aıtatyn bir ómirsheń eńbek «Jıyr­ma alty tarıh» dep atalatyn qytaı jylnamalarynan qazaqtyń tegine, tarıhyna, mádenıetine qatysty derekterdi eski qytaı tilinen qazaqshaǵa tikeleı aýdaryp, shyǵara bastaǵanymyz der edim. Bul alǵashqy kezde tarıhtaǵy tóńkeris dep te baǵalandy. Qytaıdyń kóne ıeroglıfinde jazylǵan qazaqqa qatysty dúnıelerdi iriktep alý bir jyldyń, tipti on jyldyń da úlesine syımasa kerek. Gomındanǵa deıin Qytaıda 26 patshalyq ótken. Alǵa­shynda «26 tarıh» dep alýymyz sondyqtan. Keıin «Qytaı tarıhnamalaryndaǵy qazaq­tar­ǵa qatysty derekter» degen ataýǵa toq­tap, sony qalyptastyrdyq. 3600 jyldan bergi «26 tarıhqa» qarap otyrsańyz, ejelgi jazbalardan bizdiń ata-babalarymyzǵa baılanysty derekterdi molynan kezdestiresiń. Taǵdyr bizge qytaı men orystyń ortasynan oryn bergen eken. Endeshe, tarıhymyz da osy eldermen baılanysty damýy zańdylyq. Men bir nársege erekshe táý etemin. Osyndaı alyp ımperııalardyń ortasynda bolǵan qazaq jurty joıylyp ketpeı, búgingideı eńseli kúnge jetýi bir Jarylqaýshynyń bar ekenin kórsetetin tárizdi. Yqylasy aýǵan qulyna Alla osylaı jaqsylyq jasaǵan shyǵar.

Negizgi aıtpaǵym, «26 tarıh» týraly edi ǵoı. 1995-1996 jyldary bul iske bel she­ship kiristik. Arnaıy úlken joba jasadyq. Bizdiń bul umtylysymyzdy ómirsheń joba eken, halqymyz úshin qadirli is boldy dep О́lkelik partııa komıtetiniń hatshysy, zamannan ozyq týǵan tekti azamat Janábil Smaǵululy birden qoldady. Jobany bekitip, qarjydan taryqtyrmady. Bulaı bolatyn sebebi de bar. Bir kezderi ortalyqqa baǵynǵan Qytaı ǵylym akademııasy Shyńjań bólimi ShUAR Qoǵamdyq ǵylymdar akademııasy bolyp qurylǵanyn joǵaryda aıtyp ótkenmin. Munyń bir jaqsylyǵy sol, akademııa ólkege qarady. Aqsha máselesin de tikeleı ózderi sheship otyrdy. Bizdiń ıgilikti isimizge osynyń septigi erekshe tıdi.

– Bul isti ózińizben qatar otyryp iske asyrǵan oqymystylar da az bolmaǵan shyǵar?

– Durys aıtasyń, «26 tarıh» qamtyl­ǵan qytaıdyń ıeroglıfinde jazylǵan dúnıeni oqý Kúltegindi oqýdan kem bolǵan joq. Onyń ústine ózimizge qajettisin taýyp suryptap alýda da ólsheýsiz eńbek sińirýge týra keldi. Osyndaı jankeshti isti atqarýda Qaharman Muqanuly, Ábdildabek Aqsh­taı­uly, Kákesh Qaıyrjanuly, Samýdın Álǵa­zy­uly, Shadyman Ahmetuly sekildi tarlan aýdarmashylar tún uıqysyn tórt bóldi. Suryptaý isinde Qaharman men Qytaı ǵalymy Shó Zuń erekshe ter tókti. Judy­ryqtaı jumylǵannyń nátıjesinde ár tomy 40-50 baspa tabaqtan turatyn tarıhı já­digerdiń alǵashqy tomy – 1998 jyly, ekin­shi tomy 2003 jyly, Beıjińdegi «Ult­tar» baspasynan shyqty. Qazirge deıin 3 tomy jaryq kórdi, tórtinshi tomy baspaǵa tapsyryldy. Jumys jalǵasyn tabýda. Qazirshe biz 5-6 tom dep otyrmyz. Odan da kóp bolýy ábden múmkin. Tek osy jumysty ult úshin dep jalyqpaı jalǵastyra bersek degen tilegimdi bildire ketsem deımin. Osy arada myna bir nárseni de eske salar bolsam, «26 tarıh» 200 tomnan turady. Buǵan patsha saraıynda saqtalǵan qupııa sheji­relerdi qosyńyz. Ushan-teńiz dúnıe.

– Qazaq eli tarıhshylarymen baı­lanystaryńyz týraly ne aıta alasyz?

– Qazaq elimen baılanysqa kelsek, ózim 2002 jylǵy Quryltaıǵa kelip qatystym. Kıeli Túrkistanǵa túnep, túgel jurtymdy kórdim. Onyń aldynda Abaıdyń 150 jyl­dyq mereıtoıyna kelip, «Abaı jáne Qy­taıdaǵy qazaqtardyń ádebıeti» degen taqy­rypta baıandama jasaǵan edim. Elbasynyń kemel sózin estip, janym jadyrady.

Tarıhty zertteý jaǵyna kelsek, Qytaı­daǵy qazaq ǵalymdary Shoqan Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtyn akademık Manash Qozybaev basqaryp otyrǵanda barys-kelisimiz jandy edi. Mámbet Qoıgeldiniń tusynda da sol úrdis jalǵasty. Ásirese, tórt qubylasyn jaqsy biletin joǵaryda aıtqan eki ǵalym «Qytaı tarıhnamalaryndaǵy qazaqtarǵa qatysty derekterge» erekshe kóńil aýdaryp edi. Shyǵarýǵa nıet te tanytqan. Úsh jaqty kelisim-shartqa da otyrǵanbyz. Birinshi tomy 2006 jyly «О́ner» baspasynan jaryq kórdi. Qalǵan tomdaryn kırıllısaǵa túsirip daıyndap otyrmyz. Jalpy, «26 tarıh» bolashaqta atajurtymyzda jaryq kóredi degen senimdemin. Degenmen, jaqsy túsinisken azamattardan keıingi jerde bul is sál toqtap turǵan tárizdi. Keıbir bas­shylyqta otyrǵan baýyrlarymyzben aýdarmashy arqyly sóılesetin de kezder bolyp jatady. «Eldestirmek – elshiden», dep Qazaq eliniń Qytaı memleketindegi Tóten­she jáne ókiletti elshisi bolǵan Jánibek Káribjanov kóp ónegeli is atqardy. Bizdiń Qazaqstanmen berik qatynasymyzǵa da septigi tıdi. Sol azamattyń tapsyrysymen «Ejelgi úısin eli» degen kitap 2005 jyly Úrimjide kırıllısa árpimen basylyp shyǵyp, atajurtymyzǵa jetkizildi. Kitapta qamtylǵan tarıhı derekterdiń qytaısha mátini de qosa berildi. Kezinde elshi myrza «26 tarıhtyń» Qazaqstanda jarııalanýyna da yqylas tanytqanyn aıta ketsem deımin.

Qazaqstan Memleketiniń basshysy Nur­sul­tan Nazarbaev 1998 jyldy «Tarıh jyly» dep jarııalaǵany málim. Soǵan oraı, Almatyda ótken halyqaralyq konfere­n­sııa­ǵa Shyńjań ýnıversıtetiniń professory Sý Bıhaı ekeýmiz qatysyp, qazaq tarıhynda óz orny bar Túrgesh qaǵanaty jónin­de baıandama jasadyq. Ásirese, biz qazaq tarıhynyń Qytaıda zerttelýine jete mán berdik. Qazirgi bar tirligim ómir boıy zerttegen qazaq tarıhy týraly eńbekterdi, Qytaıdyń ejelgi jazýynda kórsetilgen Otanymyz týraly derekterdi ózimizde ǵana jarııalap qoımaı, ata-babamyzdyń altyn mekeni, uıyt­q­ysy bolyp otyrǵan qazaq topy­ra­ǵyn­da jarııalap, tamyryn sol jerde jaı­ǵyzyp, ult tarıhynyń máýeli bir báıte­regin turǵyzsam degen asyl arman jatsam da, tursam da oıdan esh ketpeıdi.

Áńgimelesken  MÁMET,

QHR,

Úrimji qalasy.