Meni qazaqtar «Sary qyz» dep erkeletedi – deıdi «Astana» arnasynyń telejúrgizýshisi Oksana Loskýtova

Meni qazaqtar «Sary qyz» dep erkeletedi – deıdi «Astana» arnasynyń telejúrgizýshisi Oksana Loskýtova

Beısenbi, 12 sáýir 2012 7:43

– Oksana, al­daǵy 27 sáýirde Elbasy, Qa­zaq­stan halqy As­sambleıa­synyń Tóraǵasy Nur­sultan Nazar­baev­tyń  qaty­sýy­men QHA-nyń kezekti sessııasy ótedi dep josparlanǵan. Osy mańyzy joǵary shara qarsańynda óziń­men áńgimelesýdiń sáti túsipti. Suhba­ty­myzdy myna máseleden bastasaq. Ár adam óziniń ata-ana­synyń aldynda máńgi qaryzdar. Iаǵnı, áýeli sol ushqan uıań, otba­syń­ týraly aıtyp ótseń.

 

Beısenbi, 12 sáýir 2012 7:43

– Oksana, al­daǵy 27 sáýirde Elbasy, Qa­zaq­stan halqy As­sambleıa­synyń Tóraǵasy Nur­sultan Nazar­baev­tyń  qaty­sýy­men QHA-nyń kezekti sessııasy ótedi dep josparlanǵan. Osy mańyzy joǵary shara qarsańynda óziń­men áńgimelesýdiń sáti túsipti. Suhba­ty­myzdy myna máseleden bastasaq. Ár adam óziniń ata-ana­synyń aldynda máńgi qaryzdar. Iаǵnı, áýeli sol ushqan uıań, otba­syń­ týraly aıtyp ótseń.

– О́z basym es bilgeli eń aldymen, anam úshin ne isteımin, qandaı qýanysh syı­la­ǵanda perzenttik paryzymdy óteı alamyn degen oımen eseıdim. О́ıtkeni, jan anam tórt balany jalǵyz ózi mápelep ósir­di. Otbasynda eki ul, eki qyzbyz. Búginde olardyń bári úıli-barandy, ómirden óz oryndaryn tapqan. Ákemiz erterekte kóz jumǵan. Sol sebepti tirshiliktiń búkil taý­qymeti anamnyń jalǵyz ózine túsken edi. Biraq ol bizge qıyndyqty kórsetpeýge tyrysyp baqty. О́te keńpeıil, aq-jarqyn, aı-shaı demeı shyndyqty betke aıtatyn týrashyl adam. Osy jaǵynan minezim anama tart­qan. Sheshemniń aty-jóni – Gúlja­mal Qu­daı­bergenova. Uzaq jyldar baılanys salasynda jumys istedi.

– Ata-anań qazaqsha sóıleýshi me edi?

– Anam – qazaq, biraq Oralda qalyń orys­tyń ortasynda óskendiktiń áseri shy­ǵar, orys ultynyń azamatymen taǵ­dyr jarastyrǵan. Bárimizdi er jet­kiz­gen soń ekinshi márte turmysqa shyqty. Qazaq azamatyna. Al ózi qazaqsha-oryssha birdeı sóıleıdi. Búginde Aqtóbe oblysynda turyp jatyr.

– Qazaqshany jatyq meńgergenińe qaraǵanda, qazaq mektebinde oqyǵan shyǵarsyń?

– Joq, Pavlodar qalasyndaǵy №11 orys mektebin támamdadym.

– Qazaq tilin qansha jasyńnan bas­tap meńgerdiń?

– Tildi júz paıyz meńgerý múmkin emes. Sondyqtan osy jolda áli kóp ter tógýime týra keledi. Al endi bir kisideı oıymdy qazaqsha jaqsy jetkizemin. Tildi ýnıversıtet qabyrǵa­syn­da oqyp júrgende úırendim.

– Tildi úırený úshin adamǵa eń aldymen ne kerek?

– Ynta-jiger, kúsh-qaırat kerek. Mektepte sońǵy emtıhandy tapsyrǵansha qaı oqý ornyna túsetinimdi sheshken joqpyn. Alǵashynda áskerı oqýǵa barǵym keldi. Aǵylshyn ne qazaq tilin úırensem degen oı da sanamdy bılep aldy. Aqyry, mine, mem­lekettik tildiń qudireti myqtyraq eken. Mektepti aıaqtaı sala Aqtóbege oral­dym. Q.Jubanov atyndaǵy pedago­gı­k­a­lyq ýnı­ver­sıtettiń qazaq tili men ádebıeti fakýl­tetine tústim. Synaq tapsyrarda eki sózdiń basyn qosa almaıtynmyn. Biraq adam aldyna bir maqsat qoısa, soǵan min­detti túrde qol jetkizýge barynsha tyrysyp baqsa, alynbaıtyn qamal joq dep oılaımyn. Ýnı­versıtettiń bi­rin­shi kýrsynda jergi­lik­ti telearnanyń jas býynǵa ar­nalǵan oıyn-saýyq baǵ­dar­lamasyn júr­gizgen bolatynmyn. Bir kúni «Rıka TV» telearnasynda tilshiler kýrsy ashylǵanyn estidim. Sonda bir aıdaı júrgenimde bul maman­dyq­tyń janyma etene jaqyn ekenin sez­dim. Bir qyzyǵy, eki tilde birdeı jazatynmyn. Telearna basshylyǵy meni dıktor bolýǵa shaqyr­dy. Alaıda, meniń maq­satym bul emes edi, armanym kórgen-bil­genimdi ózim jazyp, ózim halyqqa jetkiz­sem deı­tin­min. Biraq ta sol maqsatqa jetý úshin áıteýir bir nárseden bastaý kerek ekenin túsindim. Kelistim. Kúndiz dáris ber­dim. Keshke ha­lyq­qa habar tarattym. Birde Astanadan qońyraý shaldy. Meni el­ordaǵa jumysqa shaqyryp jatyr. Bireý­ler jaı ázildep turǵan shyǵar dep oıladym. Tek, áýejaı kassasyna kelip, ushaq bıletin kórgen kezde ǵana shyn ekenine kózim jetti.

– Qazaq telejýrnalıstıkasyna kelýi­ńe ne sebep boldy?

– Mine, dál osy sáttiń jýrna­lıs­tı­kaǵa tolyq kelýime sebep bolǵany ras. Qazir munymen ómirim egiz. «Sen de bir kirpish dúnıege, tetigin tap ta bar, qalan» dep Abaı aıtqandaı, onsyz keleshegimdi elestete almadym. Birneshe ret jumy­sym­dy aýystyr­maq boldym. Biraq, jeme-jemge kel­gende taıqyp shyǵa keletinmin. О́ıt­keni, maǵan «Astana» telearnasy tym ystyq.

– Ustazdaryń esińde me? Qazaq tili­nen kimder sabaq berdi?

– Mektepte qazaq tilinen Janna Aı­dar­hanqyzy sabaq berdi. О́te qatal muǵa­lim edi. Sabaq ústinde mátindi jattap aıtyp berýge tıis bolatynbyz. Men lezde qaǵyp alatynmyn. Bir-eki oqyǵannan jadymda saqtalatyn. Anam maǵan jazýdy bes jasymda oqytqan. Osy apaıymyz meni únemi taqtaǵa shyǵarady. Birde qy­zyq oqıǵa boldy. Mektepte oqyp júr­gen­de orys, qazaq dep balalar bólinbeıtin. Qazaq tilinen test tapsyrdyq. Sonda eń birinshi suraqta: «Ultyń kim?» dep tur. Men oılanbastan «qazaq» dep belgiledim. Qa­symda otyrǵan qurbym Mıra Amenova maǵan ańtaryla qarap: «Sen durys jaýap bergen joqsyń» deıdi. «Nege?» deımin men. Ol: «Seniń ultyń orys emes pe?» deıdi. Sonda ǵana men Mıramen ózimdi salystyra kele olardan túr-túsimniń bólek ekenin baıqappyn degenge senesiz be? Mine, osydan bastap, ultyma mán bere bastadym. Qazir osyǵan kúlkim kele­di. Balalyq shaǵyń baqytty keziń ǵoı. Olar: «Ultyń kim, túriń nege bóten?» dep bir-birin alalamaıdy. Jumystaǵylar meniń janym­nyń qazaq ekenine shúbá keltir­meı­di. Ras, jańadan kelgen adamdar keıde qaı tilde oılaısyz degen sııaqty suraqty kóldeneń tartyp jatady. Mysaly, oryssha habardy qazaq júrgizip otyrsa, jurt tańǵalmaıdy da, al orys qazaqsha sóıle­gende nege bas­qasha bolýy kerek. Tańyr­qaý­dyń ýaqyty ótip ketti. Endi maǵan jurttyń qazaqsha sóıleı biletin orys degennen góri jaqsy júrgizýshi retinde qa­byl­dap-baǵalaýy qym­batyraq.

– Qazaqtyń aqyn-jazýshylarynan kimderdi oqydyń, ásirese, olardyń qan­­daı shyǵarmalaryn janyńa ja­qyn tutasyń?

– Shoqan Ýálıhanov shyǵarmalaryna súıispenshiligim erekshe. Sondyqtan bolsa kerek, geografııa páninen tek bestik degen baǵa alatynmyn. Pýshkındi jata-jastana oqydym. Lermontovqa jaqyndaı túsip edim, kóz aldyma Ýálıhanov beınesi keldi. Ekeýi bir-birine uqsaıtyn sııaqty. Kelbet­ti, murtty, tipti, pogondaryna de­ıin. Meniń bir kezde áskerı adam bolýdy armandaýyma sirá osyndaı jáıtter áser etpedi me eken? Sáken Seıfýllınniń «Kókshetaý» poemasyna enip kettim. Mektepte oqydym, ýnıversıtette shúılige tús­ken shyǵarmam. Kitaphana­dan surap alyp ketip oqı­tyn­myn. Mysaly, sóılemderdi taldaýǵa paıdalanatynmyn. Morfologııalyq taldaý dese ishken asymdy jerge qoıýǵa bar edim. Poemany oqyǵan soń Kókshetaýdyń ózin kórýdi armandadym. Ony kórgende ǵaja­ıyp tabıǵattyń sulý­lyǵyn jyrlaǵan aqynǵa degen qurmetim eselene tústi. Tahaýı Ahtanovtyń «Qahar­ly kúnder», «Boran», «Áke men bala» «Ant», «Shyraǵyń sónbesin» shyǵarma­la­ry ǵajap emes pe! Ásirese, maǵan sońǵysy jaqynyraq. Áli esimde, alǵash oqyǵanda túk túsinbedim. Hege «Shyraǵyń sónbesin» degenin ýaqyt óte kele uqtym. Kóp balam bolsa eken degen arman paıda boldy.

Ábdijámil Nurpeıisovtiń «Qan men terin» bilmeıtin qazaq balasy joqtyń qasy. Fransýzdyń ádebıet synshysy Jan Montalbettı sózimen aıtsaq, Nurpe­ıisov «О́mirdegi ádiletsizdikke qarsylyq bildir­gen qalamger». Jańalyqty qarý etken jýr­nalıster jazýshy sekildi ómir shyn­dyǵyna qarsylyq bildirýge tyrysady. О́mir shyndyǵyn jetkizýmen álek, óki­nishke oraı ol kóp rette iske aspaı jatady. Keleshekte men de óz aldyna bir arna ashsam dep qııalǵa erik beretin kezim bo­lady. Tym bolmasa táýir bir baǵdar­lamam bolsa da úlken jetistik sanar edim.

– Qazaqsha ánder tyńdaısyń ba? Kóńilińe halyq ánderi jaqyn ba, álde qazirgi zamanǵy kompozıtorlardyń án­deri me?

– Átteń, án salar edim, biraq daýysty qudaı bermegen. Negizi, eki prodıýserden usy­­nys túsken bolatyn. «Daýysyńdy baı­qap kóreıik» dedi. Túk shyqpady. О́zim da­ýysy zor ánshilerdi unatamyn. Qazir daýysy da, bet-álpetteri de bir-birinen aý­maıtyn án­shi­ler qaptap ketti. Maǵan olar renji­me­sin, biraq shyndyqty aıtý paryz. Alaıda, úıde ońasha qalǵanda áýeletip bir jiberetinim joq emes. Halyq ánderi qat­ty unaıdy. «MýzART» tobyn súıip tyń­daı­myn. Kompıýterim men telefonymda ánderi kóp jazylǵan. «Domıno» da unaıdy. Jas­tyq­tyń lebi esip turatyn bolǵandyqtan shyǵar. Lananyń skrıpka qu­laǵynda oınaıtynyna qaıran qalamyn. Aıta bersem, qazirgi sahna­myzdaǵy barlyq ánshilerdi tizip shyǵamyn. Taǵy bir esimi erekshe juldy­zy­myz Roza Rymbaeva apa­myz­­dyń ánderin esti­gen­de, ezilip kete jazdaımyn. Daýysy ja­nym­nyń pernelerin dóp basady.

– Qyzmette, dostaryńnyń ortasynda kóbine qaı tilde sóılesesińder?

– Buryshqa tirelgen jerim osy. Qyz­met­te qazaq tilinde sóıleımiz, árıne. О́ıtkeni, men aralasatyn adamdar qazaqy orta. Qazir men keıde orys tilinde oıymdy jetkize almaı qalyp jatamyn. Uıat ekenin bilemin. Kúlmeńizder, ras! Jaqyn aralasatyn qu­r­by­larymnyń arasynda orys­tyń da, qazaq­tyń da qyzdary bar. Negizinen olardyń bári orystildilerge jatady. О́z tilińdi umy­t­paýyń kerek degen túısik sanamnyń túbinde qashanda meni ana tilime qaraı osylaı tartady. Sol sebepti jumysta qazaqsha qarym-qatynas jasaımyn, úıde orys tilin­de áńgi­me-dúken quramyz.

– Qaladaǵy kóptegen resmı jıyndar, túrli sharalar áli de bolsa kóbine orys tilinde ótip jatatyny belgili. Bul, ásirese, qazaq tildi jýrnalısterdiń jumysyna kóp qıyndyq týǵyzatyny ras. Qazaq telearnasynyń tilshisi osyn­daı qıyndyqtardan qalaı jol taýyp shyǵady?

– Iá, bizdiń qazaqtarǵa «basqalar tú­sin­bese qoısyn, al men qazaq tilinde sóıleı­min» degen batyldyq jetińkireı bermeıdi. Qazir ondaı ultjandy azamattar az emes, qudaıǵa shúkir, jetkilikti. Biraq, qazaq tilinde sóıleımin dep oılasa da, is júzinde ony oryndaýǵa kelgende qıyn­dyqtarǵa tap bolady. О́ıtkeni, til jet­peı­di. Termınder orys tilinde, tehnologııa tili de áli sol báz-baıaǵy. Sondyqtan kóp renjı qoı­maı­myn desem, jańsaq bolar edi. Sońǵy kez­deri «tilshilerdiń tili buzy­lyp barady» degen syn-eskertpeler aıtylyp qalyp júr. Meniń betime aıtqan eshkim joq, biraq jalpy BAQ týraly aıtylǵan oılardy oqyǵanda osyndaı pi­kirler al­dyń­nan shy­ǵyp qalady. Al, biz­diń tilimiz­ge kóńili tolmaıtyn aǵa-apa­larymyzǵa «túsinistik­pen qarańyz­dar» degennen basqa aıtarym joq.

– О́ziniń ana tiline shorqaq jastar kóp. Olardyń betin qazaqshaǵa burý úshin ne isteý kerek dep oılaısyń?

– Bul qıyn suraq. Taǵy da adamnyń sanasyna, ultjandylyǵyna kelip tirele­di. Degenmen, ózderińiz de baıqap júrgen shyǵarsyzdar, qazir qazaq tilinde sóı­leı­tin jastar barshylyq. Múmkin, aýyldan qalaǵa arman qýyp kelgen jastardyń kóbeıýi úlesinen de bolýy yqtımal. Bi­raq, tepse temir úzetin jigitterdiń aýyr ju­mys istep júrgenin kórgende júregiń qan jylaıdy. Qoldan keler shara bol­maǵan soń ishten tynyp qala beresiń. О́ıt­keni, búgin­de oqýdyń baǵasy ýdaı qym­bat. Qazaqstan – keń baıtaq, jerasty qazbalaryna baı dep maqtanǵanymyzben, al bilimge kelgende tyǵyryqqa tirelemiz. Múldem aqysyz bolsyn demesek te, jurt­qa qoljetimdi bolsa deımiz ǵoı baıaǵy. Tipti, aqyly mektepter degen paıda boldy. Olaı bolsa, qa­laı nan taýyp jeýdiń qamynda júrgen jastardan til taǵdyryn qalaı talap etesiń?

– Qazaqsha bilgen adamnyń qandaı artyqshylyqtary bar?

– Eń aldymen, aıtarym, «Adamnyń haıýanattan artyqshylyǵy – tili». «Su­raý­men Mekkege de barasyń» degendeı, qy­zyl tilmen jetesiń degenińe. О́zge ulttyń tilin bilseń, aýdarmamen de nan taýyp jeýge bolady. Qazir ne kóp, til or­talyqtary, aýdarma jasaımyz degen mekemeler de tolyp jatyr. Bul jerde má­sele adamnyń qabile­tinde, adal eńbek etýinde. Al naqty qazaq tili týraly aıtatyn bolsaq, qazaqsha bilgen adamnyń ar­tyq­shylyǵy degendi estimeppin. О́z ómi­rim­nen mysal keltir­sem, «sen, qazaq­sha biledi ekensiń» dep basyna kóterip jat­qan eshkim joq. Biraq, árkim óz «pıaryn» oılaıtynyn eskersek, osy telearnaǵa sol kezdegi basshylar qa­zaq­sha sóıleıtin orys qyzy kerek bol­ǵan­dyqtan shaqyrǵan shy­ǵar, al búgingi bas­shy­lyq maǵan orys qyzy dep emes, isin bi­letin maman retinde qaraı­dy dep oılaımyn. О́ıtkeni, aqparat tań­daýda, olardy óńdep, efırge shyǵarýda azýymyz qataıdy.

– Qazaq jýrnalıstıkasynda jumys isteý qıyn soǵyp júrgen joq pa?

– O ne degenińiz?! Bul men úshin qym­bat kásip. О́ıtkeni, ár kúni jańa bir nár­se­ni úırenesiń, sózdik qoryń jańa bir uǵym­men tolyǵady. Túıip aıtqanda, men, ózimniń súıikti isimmen aınalysyp júr­min. Alǵashynda efırge shyqqanda kádim­gi­deı qobaljıtynmyn, al qazir ózimdi erkin sezinemin. Al, mátin jazý tipten unaıdy. Halyqtyń mıyn aýyr sózdermen sharshatpaı, túsinikti tilmen jeńil jaz­ǵym keledi. Bas kezinde sózim jetpeı qı­na­latynmyn, birte-birte bul belesti de baǵyndyryp kelemin. Mysaly, Muqaǵa­lı­dyń myna bir óleńine qarańyzshy.

Myna ólke, myna aımaq, bul mańda

Qulshylyq etemin turǵanǵa,

Qulshylyq etemin qumdarǵa,

Taǵzym jasaımyn qyrlarǵa!

Shúkirlik etemin qashan da

Osy bir Otanda turǵanǵa!

– «Astana» telearnasynyń basqa arnalardan aıyrmashylyǵy nede?

– Osyǵan tolyǵyraq toqtala ketkim ke­ledi. Naqty osy arnada turaqtalýym­nyń birden bir sebebi bizdiń telejúr­gizý­shi­leri­miz tek qana dıktorlyqpen shektel­meı­di. Biz tańerteń jumysqa kelisimen ta­qyryp izdeımiz, tańdaımyz, tilshilerdi jan-jaqqa jiberip, habar jınaımyz. Ke­ıin, sol mátin­derdi tekserip, taqyryp ti­zi­min jasaımyz. Keıin mátinderdi birik­tirip, kúni boıy jıǵan-tergenimizben efır­ge shy­ǵa­myz. Basqa arnaǵa barmaıtyn sebe­bim, men jaı júrgizýshi bolyp qana qala almaımyn.

– «Astana» telearnasy qazaq tilin­de qansha saǵat habar taratady?

– Jalpy 19 saǵat ekenin bilemin. Biraq, basqa arnalar sııaqty 50 de 50-ge jetkizýge tyrysamyz. О́ıtkeni, dýblıaj-aýdarý qyzmeti jaǵynan myqtymyz.

– О́zge ult ókilderi arasynda balalaryn qazaq balabaqshalaryna, mek­tep­­terine berip jatqan ata-analar kezdesedi. Osy balalardyń keleshegin kóz aldyńa qalaı elestetesiń?

– Qazaqstanmen bolashaǵyn baılanys­tyratyn adamnyń bári qazaq tilin bilýi kerek. О́ıtkeni, biz – qazaqstan­dyq­tar­myz. Túbiri – qazaq. Ol oıdan shyǵa­ryl­ǵan sóz emes qoı. Biz orys, aǵylshyn, ıa qytaı tilin­de sóılep júrsek, ózge ulttar kim ekeni­miz­di qaıdan biledi? Jáne keshi­rińizder, seniń tilińniń basqa ultqa qajeti qansha? Ádeıi, qatty aıtyp otyrmyn. Qazaq áli de tolyq oıana qoıǵan joq. Kezinde, Mirjaqyp Dýlatov sııaqty atalarymyz oıatýǵa tyrysyp baqqan. Meıli, qaı ult ókili bolsyn, bastysy, ol ózin men qazaqstandyqpyn dep se­zinýi kerek. Sondaı adamdar ár mekemede otyrsa, jaǵ­daı durystalady. Iá, memle­ket­tik tildiń kenjelep qalǵany ókintedi. Bi­raq, ol ýaqyt enshisinde dep oılaımyn. Qa­zir­diń ózinde til úırenýge barynsha qoldaý jasalyp jatyr, birneshe jyldan keıin qazaqsha sóıleıtin qazaqtar ǵana emes, ózge ult ókilderi de kóbeıedi dep senemin.

Áńgimelesken Qarashash TOQSANBAI.