Fransııanyń belgili jazýshysy Olıve Bleıstiń «Torgoves tıýlpanamı» shyǵarmasy bizdi XVII ǵasyrdaǵy Gollandııaǵa top etkizedi. Elde qyzǵaldaqqa degen qumarlyq órship turǵan ýaqyt. Qyzǵaldaqtyń sırek sorttary el estimegen baǵamen satylady. Ańyzǵa aınalǵan qyzǵaldaqtyń bir tuqymy han saraıynyń qunymen birdeı baǵalanady. Osyny oqı otyryp, Qazaqstannyń qyzǵaldaqtary týraly oılandym.
Iá, Qazaqstandy qyzǵaldaqtyń
otany dep sanaıtynymyz, bizdiń oıymyzsha, ádiletti. О́ıtkeni bir ǵana Túrkistan oblysy aýmaǵynda 64 jabaıy qyzǵaldaqtyń 34 túri ósedi. Tarıhı tujyrym boıynsha, qyzǵaldaq Jibek Joly beldeýindegi Qazaqstannan asyp, Iranǵa, Túrkııaǵa jetkizilgen odan ári Gollandııaǵa barǵan. Nátıjesinde gollandyqtar «qyzǵaldaq ımperııasyna» aınaldy.
Qyzǵaldaq – Túrkistan oblysynyń dalalyq aımaqtarynda jıi kezdesetin gúl. Búginde oblysymyzda qyzǵaldaqtyń 20-ǵa jýyq túri ósedi. Bıiktigi 30-50 sm, sabaǵy jumyr, tik bolyp ósedi. Tamyrymen jalǵasqan býynynda pııazshyǵy bolady. Gúl qorshaýy aq nemese sary bolyp keledi. Jemisi – qýashaq. Qyzǵaldaqtyń tuqymyn kúzde gúl túskennen keıin jınap alyp, ony qurǵaq, salqyn jerde saqtap, kóktemde egedi. Ásemdik úshin ósiriletin qyzǵaldaq gúlin hosh ıisti zat alý maqsatynda paıdalanady. Qyzǵaldaq tuqymdary Qazaqstan aýmaǵynda tabıǵatta da keń taralǵan ósimdik, ol kógaldandyrýda da jıi paıdalanylatyn ósimdik. Barlyq túri 20-25 kún aralyǵynda gúl jaryp shyǵady. Qyzǵaldaq gúliniń túsi aqtan qaraǵa deıingi aralyqta alýan túrli bolyp keledi.
Gollandııa qyzǵaldaqtary myńdaǵan týrısterdi jınasa, Qazaqstandaǵy qyzǵaldaq adamnyń aralasýynsyz ósip-ónip jatyr. Biraq Gollandııa tabıǵatynda bul gúldiń ózdiginen ósip shyǵýy kem de kem, sondyqtan qyzǵaldaqtar tek arnaıy kútimmen, qoldan ósiriledi. Osyndaı jaǵdaılardy eskere otyryp, Aqsý-Jabaǵyly qoryǵyndaǵy, sondaı-aq Jambyl oblysyndaǵy Berkar botanıkalyq qoryǵy men Túrkistan oblysyndaǵy «Krasnaıa gorka» arnaıy mamandandyrylǵan qoryqtaryndaǵy qyzǵaldaq gúlderi memleket qorǵaýyna alynǵan. Solardyń ishinde Baıqońyrdyń sımvolyna aınalǵan Reseı botanıkteriniń qurmetine atalǵan Borshov qyzǵaldaǵynyń orny erekshe. Baıqońyr jerinde ǵana ósetin bul qyzǵaldaq kóktemgi ýaqytta taqyr jerde sap-sary bolyp jaınap turady. Qumdy jáne saz-qumdy shólderde ósimtal keletin Borshov qyzǵaldaqtary Qazaqstannyń «Qyzyl kitabyna» engizilgen. Al Bıbershteın qyzǵaldaǵy Qazaqstan aýmaǵynda ǵana emes, ózge elderde de jıi kezdesedi. Kóp kútimdi qajet etpeıtin bul gúl shópti ósimdikterdiń lalagúl tobyna jatady.
Qazaqstannyń tek soltústik aýdandarynda ósetin Shenk qyzǵaldaǵy ózine nazar aýdartpaı qoımaıdy. Bul alýan túrli Greıg qyzǵaldaǵy sııaqty kóptegen qazirgi zamanǵy qyzǵaldaq sorttarynyń negizin qalady. Ol Qazaqstannyń ǵana emes, Reseıdiń de «Qyzyl kitabyna» engizilgen. Bul qyzǵaldaqtyń gúlderi men tuqymdaryn jınaýǵa qatań tyıym salynǵan. Al jabaıy sorttar negizinen tuqym esebinen kóbeıedi. Gúldi jula otyryp, biz ósimdikke qajet qorektik zattarsyz qaldyramyz jáne qaıta qalpyna kelýine uzaq jyldar kerek. Greıg qyzǵaldaǵy demekshi, qazaqstandyq qyzǵaldaqtyń bul túri alǵash ret «Regel» dep sıpattalyp, Qarataý taýlarynan alynǵan. Ony Reseı Orman qaýymdastyǵynyń prezıdenti Semıýel Alekseevıch Greıgtiń qurmetine «Greıg qyzǵaldaǵy» dep atady. Qyzǵaldaqtyń bul túri HIH ǵasyrdan beri seleksııada keńinen qoldanylyp keledi jáne odan eki júzden astam elıtalyq qyzǵaldaq sorttary alyndy, olardyń keıbireýleri Gollandııada óziniń kórkemdigimen týrısterdiń kóz qýanyshyna aınalǵan. Sondaı-aq Eýropanyń kóptegen botanıkalyq baqtarynda ósiriledi.
Kóktem týa qazaq dalasy túrli-tústi kilemdeı qulpyryp, sáýirden mamyrǵa deıin gúldep turatyn qyzǵaldaqtar atyrapqa ajar beredi. Qysqa ýaqyt búr jarsa da, sony óz kózińmen kórýge ne jetsin! Osy gúldiń qadirin túsinbegen adamzat kesirinen Greıg qyzǵaldaqtary sırek kezdesetin jáne joıylyp ketý qaýpi tóngen ósimdikter tizimine engen. Osy qyzǵaldaqtardyń sırek sorttary ósetin aımaqtarda jyl saıyn patrýlder uıymdastyrylady. Bul ásirese Jambyl oblysynyń aýmaǵynda baıqalady. Qazaqstannyń «Qyzyl kitabyna» engen qyzǵaldaqtardy julǵany úshin 3 AEK mólsherinde aıyppul belgilengen. Biraq aıyppulmen árdaıym qutylý múmkin emes bolǵandyqtan, Qazaqstan Úkimeti Qylmystyq kodekstiń 290-babyna sáıkes, qyzǵaldaqtardy julýǵa tyıym salyp, julǵan jaǵdaıda 3 jyl merzimge bas bostandyǵynan aıyrý jazasy taǵaıyndalǵan. Al qyzyl qyzǵaldaq tuqymdaryn julǵany jáne satqany úshin 4 jylǵa deıin qylmystyq is qozǵalýy múmkin.
Dıloram TAÝASAROVA,
Tarıhı-mádenı etnografııalyq
ortalyqtyń qyzmetkeri