Erterekte Altaıdyń arǵy beti Býyrshyn – Qaba ólkesinde alys-jaqynǵa aty málim, qyran qustyń syn-sıpatyn jazbaı tanıtyn Keńtanaý deıtin qusbegi ótken. Bul búrkitshi jaıly shyńjańdyq aǵaıyndar jaqsy bilýi kerek, óıtkeni ólkeniń únparaqtarynda únemi esim-soıy aıtylyp, jazylyp jatady. Tipten el aýzynda «Aq baldaqtan túspeı ótken bilegi, Qustyń tilin tek Keńtanaý biledi» deıtin mátel mazmundas sóz de bar.
Eski kózderdiń aıtýynsha, Keńtanaýǵa jasynda qorasyna mal-bas bitpeı, áýletine dáýlettiń shyryny juqpaı kedeılikpen kún kórgen. Orta jasqa kelgende kóktegi qyran qustyń tilin bilip, babyn tapqan da, baılyqqa kenelgen eken. Ásirese kedeı qusbegini dáýletke keneltip, jalpaq jurtqa ataǵyn shyǵarǵan, artyna óshpesteı izin qaldyrǵan onyń ataqty sary qusy eken. Keńtanaýdyń sary qyrany jaıly ańyz Altaıdyń asqar taýlarynda áli kúnge deıin órip júr.
Bir jyldary mynadaı qyzyq bolypty. Qus bitken túlekte otyrǵan qyryq kún shildeniń ortasy. Dolan taýynyń etegin jaılaǵan Keńtanaý aýyly keshki saýynnan keıin qoı-qozyny jamyratyp, maldy tóske salyp qoımaı ma. Dál osy tusta betkeıde kólbep jatqan otarǵa qasqyr shaýypty. Keńtanaý qaıter eken dep túlekte otyrǵan sary qusty jibere salǵan. Jer baýyrlaı ushqan qyran betkeıdi órlep baryp, jarq etip kóterilgen- de qońyr toqtyny jáýkemdep jep jatqan kúshik qasqyrdy tyrp etkizbeı basyp qalǵan. Oqıǵany bastan-aıaq tamashalap turǵan kórshi Qusaıyn qarııa «túlektegi búrkit qasqyrǵa túskenin kórgen de, estigen de emespin, meniń bilýimshe dalanyń bórisin ustaǵan sary qus emes, Keńtanaýdyń mańdaıdaǵy baǵy shyǵar» dep basyn shaıqapty.
– Birde, – deıdi sary qyran jaıly ańyzdy aıtýshylar, – Keńtanaý birneshe úıir jylqysyn Kóksún taýynyń jonyndaǵy sary shúıginge jaıa baryp, salbýryn quryp jatady. Kózi kórgender aıtady: «Sol jyly Kóksúnniń kúngeıinde túlki-qarsaq qalmady. Zary kelgen sary qyran tilep ushyp, túlki-qarsaqty ózi qaǵyp, ózi ala beretin», deıdi.
Sodan bir kúni qyranyn baldaqqa otyrǵyzyp, saıatqa shyqqan qusbegi Keńtanaý qara túlkini kózi shalyp qalady. Dereý búrkitiniń tomaǵasyn sypyryp, qara túlkini qaqtyrmaqqa jiberedi. Túlki de ákki eken, zyp etip tastyń úńgir qýysyna kirip úlgeredi. Úńgir tereń eken, túbine quryq boılamaıdy. Ákki túlki adamdar alystap ketse, qýystan basyn qyltıtyp qarap turady. Qus jiberse zyp etip inge kirip ketedi. Osylaı kúni boıy arpalysyp qara túlkini qaǵa almaǵan Keńtanaý aılaǵa kóshedi. Qaǵýshysyn shaqyryp alyp, jemqaltany toltyryp túıeniń qumalaǵyn tergizedi de «Sen bar da, úńgirdiń jelkesindegi jalpaq tasqa jasyryn. Túlki kirgen úńgirdiń aýzyn yldılatyp, túıeniń qumalaǵyn qardyń ústimen domalat, bastabynda úńgirdiń aýzyna jaqyndatyp, aqyryndap domalat, túlkiniń qulaǵy qýystan kóringen kezde qumalaqty uzatyńqyratyp qattyraq domalat», deıdi. О́zi qaltarystaǵy qaqpa tastyń jelkesinen qyran sarynyń tomaǵasyn tartyp daıyn turady.
Qaǵýshy qusbeginiń aıtýy boıynsha jasyrynyp otyryp qumalaqty bir-birden domalatady. Kóbik qardy búlkildete domalaǵan qumalaqtardy tyshqan eken dep oılaǵan túlki úńgirden basyn shyǵarady. Osy kezde qaǵýshy qumalaqty kóbik qardan uzatyńqyrap domalatady. Sóıtip «tyshqan» qumalaqqa qaraı lyp etip atylǵan ash túlkini daıyn turǵan qyran sary tańnan ilip, tumsyǵynan qaıyrǵan eken. Qara túlkiniń artqy sanyn qyzyldatyp qusyna julǵyzǵan Keńtanaý «qara túlki sen qýsyń, senen asqan men qýmyn» degen eken.
Bir jyldary qar qalyń túsip, qatty aıazdy bolypty. Keńtanaý qusbegi Saýyr taýynda saıatshylyq qylyp júrip, kún eńkeıe úıikken qasqyrdyń úıirine kez bolypty. Sary qyran tilenip bolmaǵan soń aıaq baýyn bosatyp jibergen eken, tik kóterilip ushqan búrkit úıir sońynda ketip bara jatqan ólekshin qasqyrdy mılyǵyn búre ustap, basyp qalady. Omaqasa qulaǵan ólekshin qanshyq qyńsylap, artqy aıaǵymen kóbik qardy burqyratyp tepkileıdi. Sol mezette úıirbasy arlan qanshyǵyn sheńgeldep alǵan qyran saryǵa qaraı keri umtylady. Ekpindep kelip ars etip qappaq bolǵanda búrkit ekinshi sheńgelin arlannyń qulaq-shekesine salyp jiberedi. Qyrannyń sheńgeline ilingen qos qasqyr quıryqtaryn sabalap, qumǵa qaraı qashady. Qyran sary qos qasqyrdyń basyn qosa sheńgeldep alyp, reti kelgende qanatyn qaǵyp-qaǵyp jiberip kóterilgende, eki qasqyrdyń basy bir-birine soǵylady eken.
Qustan kóz jazbaı alystan qarap turǵan Keńtanaý men qasyndaǵy basqa saıatshylar attaryn borbaılatyp búrkittiń sońynan shabady. Arlan men qanshyq bastarynda búrkit torańǵyly qumnyń ishine baryp kiredi. Sóıtip shybyn jany shyrqyrap shapqan eki qasqyr aldynda turǵan bir túp torańǵynyń eki jaǵynan kesip óte shyqqanda, torańǵynyń ortasyna tap kelgen búrkittiń denesi qaq bólinip, denesi arlannyń basynda, bir sany sheńgeli ajyramaǵan kúıi qanshyqtyń qulaq shekesinde ketipti.
Qustyń denesi basynda ketken arlandy ańshylar kóp uzamaı jyǵylǵan jerinen soǵyp alypty. Al qustyń bir jaq sany qulaq-shekesinde ketken qanshyq qasqyr uzańqyrap ketip, kóz baılanǵannan keıin iz jazdyryp tabylmapty. Keńtanaý qyran qusynan aıyrylyp qaıǵyrsa da, eki birdeı qasqyrdy qabat sheńgeldegen qaıratyna tańdanyp, sol mańǵa túnep, tańerteń jaryq túse ketken qanshyq qasqyrdyń izine tússe, ol da kóp uzamapty. Basy isip, qumnyń arasynda sendelip júrgen jerinen jigitter atpen bastyrmalatyp soǵyp alypty. Qyrannyń sheńgeli qasqyrdyń basynda alynbastaı bolyp siresip qatyp qalǵan eken. Ataqty qyran sarynyń ǵumyry osylaı aıaqtalǵan eken.
Beken QAIRATULY,
«Egemen Qazaqstan»