Búgingi medısına adam aǵzasyndaǵy qan álemin zertteý jolynda onyń tylsymyn tolyq ashqan joq. Biraz zertteý júrgizilip, birqatar jańalyq ashylǵanymen, áli de jaýaby tabylmaǵan suraqtar jetkilikti. Bul rette elimizdegi qan zertteý ortalyqtary júıeli jumystar júrgizip keledi.
Qan ortalyǵy – izgi meken
Sondaı irgeli oryndardyń biri – Astanadaǵy Transfýzıologııa ǵylymı-óndiristik ortalyǵy. Búginde respýblıka boıynsha barlyq qan ortalyǵynyń ádistemelik bazasyn saladaǵy normatıvtik quqyqtyq aktiler men qyzmet kórsetýdegi standarttardy qalyptastyrýshy, ǵylymı-qoldanbaly zertteýler júrgizip, mamandardyń bilimin jetildirýmen aınalysatyn úlken ortalyq. Ádette, kópshilik qan ortalyǵyn otaǵa túsetin pasıentterge qajetti qan jınaýmen aınalysatyn oryn dep qana qabyldaıdy. Árıne qan jınaıdy, sonymen qatar qan quramyn zertteýdiń nátıjesinde buryn jazylmastaı kórinetin kóptegen aýrýdyń shıpasyn tabýda atalǵan ortalyq erekshe mańyzǵa ıe. Máselen, pasıentteri úshin patogen-redýksııalanǵan trombosıtter berýdi engizgen Shveısarııa men Belgııadan keıingi álemdegi úshinshi memleket – Qazaqstan. Sonymen qatar transfýzııalyq ınfeksııalarǵa donorlyq qan úshin zerthanalyq dıagnostıka salasynda halyqaralyq standartty engizý donorlyq qannyń ınfeksııalyq qaýipsizdigin arttyrdy. Bul túptep kelgende, ult densaýlyǵyn nyǵaıtýdaǵy iri qadamnyń biri.
Árıne, izdenister men zertteýler keshendi júrgizilýi úshin onymen aınalysatyn arnaıy bólimder jasaqtalýy tıis. Sonyń biri 2011 jyly transfýzıologııalyq ǵylymı-óndiristik ortalyǵy bazasynda gemopoezdik baǵanaly nemese diń jasýshalaryn qosqanda, aǵzalar men múshelerdi transplanttaýdy zerthanalyq turǵyda súıemeldeıtin tinderdi ımmýnologııalyq tıpteý bólimshesiniń (HLA-zerthanasy) qurylýy bolatyn. Pasıent pen donor aǵzasyndaǵy diń jasýshalarynyń sáıkestigin anyqtaýda organ transplantasııasynda asa mańyzdy qyzmettiń biri transfýzıologtarǵa júkteledi.
Jańa tehnologııa kómegi
Byltyrǵy mamyr aıynan beri ortalyqta atqarylyp kele jatqan jumystar men ekstrakorporaldy fotohımıoterapııa nemese fotoferez (EKF) atty jańa tehnologııa týraly klınıkalyq transfýzıolog gemopoezdik diń jasýshalary transplantasııasynyń mamany Serik Aıtymov aıtyp berdi. Onyń túsindirýinshe, bir adamnan ekinshi adamǵa diń jasýshalary, súıek kemiginen transplantasııa jasalǵanymen, gendik turǵydan tolyq sáıkes keletin donor tabý óte qıyn. Sol sebepten 70, 80, tipti kúrdeli jaǵdaıda 50 paıyz ǵana sáıkes keletin donordan transplantasııa júrgiziledi. Sonyń saldarynan transplantattyń qojaıynǵa qarsy reaksııasy bastalyp, donordyń aýystyrylǵan tinderi, lımfosıtteri qabyldaǵan adamǵa shabýyl jasaıdy. Osy kezde pasıentke gormondy terapııa qoldanylady. Onyń bir jaǵynan zııany bolsa, ekinshi jaǵynan tirshilik úshin kúreste táýekelge barmaı bolmaıdy. Bul kezde adamnyń qorǵaný qabileti, ımmýndyq júıesi álsireıdi. Mine, osy ýaqytta fotoferez aýadaı qajet. Atalǵan terapııa kezinde adam qanyndaǵy lımfosıtter súzgilenip alynyp, oǵan psoralen aqýyz zaty qosylyp, ýltrakúlgin sáýleden ótkizilip alynǵan qospa aǵzaǵa qaıta jiberilgende ol jasýshadaǵy DNK-nyń quramyna baryp enedi. Sóıtip qana aǵza bóten dep qabyldaǵan lımfosıt organızmge qaıta jiberilip qaıta baǵdarlamalanǵan jasýsha júıede jańa jumys atqarady jáne ımmýnıtet kúsheıip, gormondardy berý mólsheri azaıady.
Osy rette fotoferez qanshalyqty jıi jasalady, qajetti nátıjege jetýde neshe ret osy prosesten ótýi tıis degen saýalǵa da jaýap bar. «Negizinen qan quramyndaǵy barlyq lımfosıtti birden súzip alyp, belokty qosyp qaıta jiberýge bolady, biraq biz olaı jasamaımyz. Sebebi adam organızmi eger barlyq lımfosıt bir mezgilde joq bolsa, onyń ornyn toltyramyn dep jantalasa qaıta lımfosıt bóledi. Sondyqtan birden emes, 4-5 seanstyń ishinde lımfosıtterdi tolyq jańalap, almastyryp shyǵamyz. Bul aralyqta syrttan engizilgen donor – súıek kemigi aǵzaǵa ornyǵyp úlgeredi. Al eger qajettilik týsa fotoferez qaıta júrgiziledi. Bul tehnologııanyń taǵy bir artyqshylyǵy – ony júıeli qyzyl jegi, júıeli sklerodermııa, Kron aýrýy, Sezar sındromy jáne basqa aýtoımmýndyq aýrýlarǵa da qoldanýǵa bolady» deıdi Serik Dáýletuly.
PRP tehnologııasynyń emdik shara negizinde qoldanylýy
PRP-di qazaqshalasaq, erıtin faktorlarǵa baı plazma nemese qan sarysýy. Bul – qannan alynatyn ónim. Jalpy PRP-di dárigerler qaýymy alǵashynda travmatologııada, keıin kosmetologııada paıdalansa, transfýzıologtar standartty emge kónbeıtin, jazylýy óte qıyn trofıkalyq jaralardy emdeý úshin qoldanýdy kózdeıdi. Emge baǵynbaıtyn ashyq jaralardyń zardabyn qantty dıabet-sýsamyr aýrýyna shaldyqqan adamdar jaqsy biledi. Jazylmaıtyn jara ústine túsken ınfeksııa sepsıske aınalyp, aqyr sońynda aıaq-qoldy kesýge alyp keledi. Búginde sol qaterdiń aldyn alýǵa bolatynyn mamandar aıtyp otyr. Iаǵnı ashyq jaranyń aýzyn biteý úshin ony trombosıttermen baıytylǵan plazmamen qaptaý qajet. Bul rette transfýzıologtar trombosıtterdi aǵzadan aıyryp alyp, sentrıfýgada aınaldyrý arqyly trombosıtterdiń degranýlıasııalanýyn júrgizip, myń jarym belsendi polıpeptıdti bıologııalyq túzilim jasaıdy. Nátıjesinde daıyn túzilimdi jaraǵa qoldanǵanda bitpeı turǵan tilik nemese ashyq jara jyldam qaptalady. Bul birinshiden, jaranyń tez jazylýyna, ekinshiden, ınfeksııa túspeýine, eń bastysy – qandaǵy qant mólsheriniń azaıýyna alyp keledi.
«Búginde bul baǵyttaǵy zertteýler júrgizilip boldy, endi ony 3-4 aıdyń júzinde qoldanysqa engizýge kúsh salýdamyz. Onyń ústine PRP-di bir ret qoldanatyndaı emes, 25 pen 45 jastaǵy donorlardan alyp, muzdatylǵan kúıinde jyldar boıyna saqtap, uzaq merzimdik qajetti óteıtindeı etýdi kózdeımiz», deıdi ortalyqtaǵylar.
Tinderdi ımmýnologııalyq tıpteý zerthanasy
Taǵy bir zerthana qysqasha - HLA zerthanasy dep atalady. Ortalyq ashylǵannan beri jumys istep kele jatqan zerthana. Qandy kóp qabyldaıtyn onkologııalyq aýrýlardyń trombosıtterindegi ımmýnologııalyq genderine qarap, sol pasıentke tán jasýshalary bar donorlardy izdep taýyp, analızderin anyqtaýmen aınalysady. Mamandardyń aıtýynsha, neǵurlym kóp qan quıylǵan saıyn pasıenttiń qandy ımmýndyq turǵyda qabyldaı almaıtyn kúıi týady. Sondyqtan atalǵan zerthananyń trombosıtterdiń gendik jaǵynan sáıkestigin tabýynyń mańyzy úlken. Sáıkestiktiń anyqtalýy pasıentke qan quıýǵa jol ashady. Árıne, bul úshin zerthanada barlyq qan tapsyrýshy donorlardyń ımmýnologııalyq leıkosıtarlyq antıgenderi anyqtalyp, arnaıy bazaǵa jınaqtalǵan.
2011 jyldan beri dıagnostıka jasaýda tinder men organdardy transplantasııalaý úshin donor men resıpıenttiń ımmýnologııalyq sáıkestigin anyqtaý osy HLA zerthanasyna júktelgen. Sodan beri transplantasııa jasaý el kóleminde qanat jaıdy. О́ıtkeni sáıkestik anyqtalmaǵan jaǵdaıda tranplantasııa jasalmaıtyny anyq.
HLA zerthanasy ashylǵan kúnnen beri jumys istep kele jatqan meńgerýshi Aıda Turǵanbekova: «Alǵashqy transplantasııa máıittik donordan jasalynǵanda naýqasqa organnyń sáıkestigin biz anyqtadyq. Qazirgi ýaqytta jylyna 300-deı transplantasııa júrgizilse, sonyń 120-ǵa jýyǵy onkogemotologııalyq naýqastarǵa jasalady. Barlyǵynyń ımmýnologııalyq sáıkestigi HLA zerthanasynda anyqtalady», deıdi.
Zerthana sondaı-aq el boıynsha organ almastyrýdy qajet etetin naýqastar tiziminde turǵandarǵa da zertteýler jasaıdy. Eger týysqandarynyń arasynan donor tabylmaǵan kúnde muqtaj kisiler óziniń ımmýnologııalyq leıkosıtarlyq antıgenderin jáne qan plazmasyndaǵy antıdenelerdi anyqtaý úshin qan tapsyryp, málimetter elektrondy tirkelimine engizilip, sáıkes donorlardyń tabylýyna deıin saqtalady.
HLA zerthanasy ashqan qazaq geni
Zerthananyń transplantolog dárigerlerge kórsetetin praktıkalyq kómeginen tys atqaryp júrgen ǵylymı izdenisterine toqtalmaı ketýge bolmaıdy. Bul rette elimizde qandaı gender kóp taralǵan, qandaı gender az kezdesedi degen maqsattaǵy zertteýler erekshe mańyzǵa ıe. Sebebi álemdegi HLA zerthanasy bar elderdiń barlyǵy ózderindegi diń jasýshalary regıstrlarynda tirkelgen genderdi jarııalap otyrady. Osyǵan qarap elimizdegi gender quramy qaı elde kóbirek ekenin baqylap, sol memleketpen yqpaldasýǵa umtylamyz. Aıda Turǵanbekovanyń aıtýynsha, pasıentter men donorlardyń leıkosıtarlyq genderin zertteý barysynda buryn-sondy bir de bir memlekette anyqtalmaǵan, biregeı DNK qurylymy bar qazaqtyń 4 jańa geni anyqtalǵan. Eki gen HLA-DQB1*03:82 jáne HLA- A*32:95 degen ataýymen Leıkosıttik antıgenderdiń nomenklatýralyq komıtetinde (WHO Nomenclature Committee for Factors of the HLA System) tirkelipti. Qalǵan ekeýi jaqyn arada sertıfıkatyn alýy tıis.
Regıstr ne úshin qajet?
– Halyq arasynda aq qan nemese qan obyry – leıkoz dep atalatyn qan aýrýy bar. Ony emdeýdiń birden bir joly qan jasaýǵa qatysatyn jasýshalardy transplantasııalaý. Al bul úshin bir-birine sáıkes keletin donordyń anyqtalýy eń basty mindet, – deıdi qazaqstandyq súıek kemigi donorlyq regıstriniń jetekshisi Erbol Mýsın. Dárigerdiń aıtýynsha, 100 paıyz sáıkestigi bar donor tabylýy óte sırek, 10 myń adamnyń ishinen bir adam ǵana shyǵýy múmkin. Sondyqtan álem boıynsha donorlardyń ortaq tizimine enýdiń mańyzy zor.
Qazaqstan azamaty óziniń diń jasýshalaryn ózge jandarǵa kómektesý úshin tapsyrǵysy kelse qannyń leıkosıtarlyq antıgenderi anyqtalady. Bul qupııa túrde júrgizilip, málimetter eshkimge berilmeıdi. Kelisken adamnyń qany zerthanaǵa shtrıh-kodpen jiberilip, zertteý nátıjeleri bazaǵa engiziledi. Biraq bul adamdar keıin aınyp ketpeýi kerek. О́ıtkeni sáıkes donordy saryla kútetin jandar kóp.
Anar TО́LEÝHANQYZY,
«Egemen Qazaqstan»