Seısenbi, 24 sáýir 2012 7:03
Álemdi ıadrolyq qaýipsizdik pen ıadrolyq qarýdan tazartý problemasymen aınalysatyn muhıttyń ar jaǵyndaǵy Montereı halyqaralyq zertteýler ınstıtýtynyń ataǵy ǵylymı ortaǵa da, osy máseleni qarastyratyn ózge mamandarǵa da keńinen málim. Al osy ǵylymı ortalyqta aǵa ǵylymı qyzmetker Gaýhar Muhatjanovany kezdestiremiz degen oı úsh uıyqtasaq túsimizge kirmegeni aıan. Qarshadaı qazaq qyzy Montereı halyqaralyq zertteýler ınstıtýtynda ıadrolyq qaýipsizdik máselesin zertteýmen aınalysady eken.
Seısenbi, 24 sáýir 2012 7:03
Álemdi ıadrolyq qaýipsizdik pen ıadrolyq qarýdan tazartý problemasymen aınalysatyn muhıttyń ar jaǵyndaǵy Montereı halyqaralyq zertteýler ınstıtýtynyń ataǵy ǵylymı ortaǵa da, osy máseleni qarastyratyn ózge mamandarǵa da keńinen málim. Al osy ǵylymı ortalyqta aǵa ǵylymı qyzmetker Gaýhar Muhatjanovany kezdestiremiz degen oı úsh uıyqtasaq túsimizge kirmegeni aıan. Qarshadaı qazaq qyzy Montereı halyqaralyq zertteýler ınstıtýtynda ıadrolyq qaýipsizdik máselesin zertteýmen aınalysady eken.
– Gaýhar, aldymen ózińdi tanystyryp ótseń.
– Almatyda týyp-óstim. 1997 jyly mektep bitirgen soń, Soros baǵdarlamasymen Bolgarııada oqydym. Oqýymdy aıaqtaǵan soń Almatyǵa kelip, 3-4 jyl BUU-nyń elimizdegi ofısinde qyzmet ettim, odan Montereı ınstıtýtyna magıstratýraǵa tústim. Oqyp júrip-aq ıadrolyq qarý taratpaý problemasymen aınalystym. Bitirgen soń osynda jumysqa qalýǵa usynys jasaldy. Qazaqstan azamatymyn.
Qazirgi kúni ıadrolyq qarýdy taratpaýdaǵy halyqaralyq uıymdardyń rólin zertteýmen shuǵyldanamyn. Qazaqstan táýelsizdik alǵanda orasan zor ıadrolyq áleýetten óz erkimen bas tartqan jalǵyz el bolǵandyqtan, bizdiń ortalyqta Qazaq eline degen úlken yqylas barlyǵyn aıta ketsem deımin. Onyń ústine Semeı polıgonyn jaýyp, ári sońǵy kezderi osy taqyrypqa qatysty kóptegen ıgi bastamalarmen shyǵýy da bizdiń elge degen qyzyǵýshylyqty arttyra tústi. Sondyqtan, bizdiń ınstıtýt úshin Qazaqstanmen baılanys mańyzdy.
– Qazir álemdi shartty túrde ıadrolyq qarýy bar memleketter jáne ıadrolyq qarýy joq memleketter dep bólsek kádimgideı eki top shyǵady. Osyndaı jaǵdaıda ıadrolyq qarýdy joıý, ony taratpaý máselesi tek birjaqty qaralatyndaı. Qarýy barlar odan aıyrylǵylary kelmeıdi, al ıadrolyq zertteýlermen aınalysa qalǵan el bolsa, joǵarydaǵy ıadrolyq derjavalar tarapynan oǵan degen neshe túrli kedergiler qoıylatynyn kórip júrmiz. Jáne bizdiń elimizdiń tarapynan kóterilip júrgen ıadrolyq zertteýlerdi ıgilikke, beıbit maqsattarǵa jaratý syndy ıdeıalar qanshalyqty qoldaý tabýda?
– Shynynda, bul – óte úlken problema. Ony tek osy máselemen aınalysýshy ǵalymdar, sarapshylar ǵana emes, dıplomattar da jıi kóterip júr. Iаdrolyq qarýdy joıý, taratpaý máselesin kóterý álemde beldi bir derjavalardyń oǵan ıe bolyp, bas tartý jaıyn oılamaı otyrǵan kúninde ásheıin qur bos áńgime kórinýi múmkin. Alaıda, birinshiden, ıadrolyq qarýy bar elderdiń halyqaralyq qoǵamdastyq aldynda moıynyna alǵan mindeti sol qarýdy paıdalanbaý bolsa, qarýy joqtar ony jasamaýdy mindettenip otyr. Ekinshiden, ıadrolyq qarýy bar derjavalar bir-birimen sol qarýlardan tazarý jóninde kelissózder júrgizýi tıis jáne olar ıadrolyq qarýsyz elderge atomdy beıbit maqsatqa qoldaný turǵysynda kómek berýge mindettenedi. «Qyrǵı-qabaq soǵys» kezinde osyndaı sharttyq mindettemelerdiń bolashaǵyna qatty kúmán týdy. Sebebi, AQSh pen Keńester Odaǵy bir-birimen jarysyp, jantalasa qarýlanyp jatty. Álemde úmit oty ólimsiregen tusta, bir eldiń ıadrolyq qarýdan bas tartýy sóneıin dep turǵan shoqty qaıta jandyrdy. Mine, osydan keıin baryp, 1995 jyly Iаdrolyq qarýdy taratpaý jónindegi shart ári qaraı uzartyldy jáne ol eshqandaı merzimge baılanǵan joq. Dúnıe júzindegi barlyq memleketter halyqaralyq qaýipsizdikti saqtaýda eshqandaı kelisimsiz tirshilik etkennen góri, qandaı da bolsyn mindetter júkteıtin, ómirdegi bar sharttyq qujattyń ǵumyryn uzartýymyz qajet dep uıǵardy. Jáne bul búgingi kúnge deıin jalǵyz shart bolyp otyr. Osynyń negizinde AQSh pen Reseı arasynda Strategııalyq shabýyl qarýlaryn qysqartý týraly shart jasaldy. Degenmen, álem ıadrolyq qarý qaýpinen aryla almaı otyrǵany ras.
Al suraǵyńyzdaǵy ekinshi másele – atomdy beıbit maqsatta paıdalaný turǵysynda bizdiń ınstıtýt ıadrolyq materıaldy saqtaýmen, ıaǵnı ıadrolyq bank aıasyndaǵy zertteýlermen aınalysýda. Máselen, ózinde ýrandy baıytatyn zaýyty joq eldiń atom stansasy bar, alaıda, ol qajetti otyndy ýrandy baıytatyn elden ala almaıtyndaı jaǵdaıda (ol kommersııalyq emes nemese ýrandy ózge maqsatqa qoldanady degen qaýip bolmasa da ásheıindegi áriptesinen ıadrolyq otyndy ala almaǵan kúnde) joǵarydaǵy el MAGATE arqyly qajet otyndy ıadrolyq bankten satyp alady. Jalpy, ýran medısınada, aýyl sharýashylyǵy jáne t.s.s. kóptegen salalarda qoldanylatyndyqtan, álemde ıadrolyq bank jasaýdyń qajettiligi bar. Iаdrolyq bank degenimizdiń ózi tómengi deńgeıde baıytylǵan ýrandy saqtaý bolyp tabylady. Al onyń radıoaktıvtiligi joǵary baıytylǵanynan tómen, sondyqtan da onyń qaýiptiligi azdaý keledi.
– Jalpy álemde ýrandy paıdalanýdy qadaǵalaýdyń qajet ekeni túsinikti. Alaıda, bir kezde Irakta ıadrolyq qarý túrleri jasalyp jatyr dep AQSh pen NATO áskeriniń basyp kirgenin, onan soń artynan ol qarýdyń joq bolyp shyqqanyn bárimiz bilemiz. Osyndaı jeleýdi jamylýdyń qanshalyqty qasireti barlyǵyn kórip otyrmyz ǵoı.
– Iá, bul – óte ózekti másele. Onyń buqaralyq aqparat quraldarynda da, sarapshylar men saıasatkerlerdiń, dıplomattardyń, jalpy jurtshylyqtyń nazarynda turǵanyna jáne belsendi túrde talqylanatyn máselege aınalǵanyna daý joq. Dál osynyń qazirgi kúni ıadrolyq qaýipti seıiltýge keri áserin tıgizip turǵany da jasyryn emes. О́ıtkeni, álem jurtshylyǵy ıadrolyq qarýlaný turǵysynda sarapshylar bergen dáıekterge senbeıtin jaǵdaıǵa jetti. Sonymen qatar, eger belgili bir elde ıadrolyq qarý jasaldy degen kúnniń ózinde oǵan beriletin soqqy da qandaı bolýy tıis degen másele kóp talqylanyp júr.
Endigi bir jıi bas qatyratyn jáıt – AES-terde paıdalanylǵan ıadrolyq otyn qaldyǵy týrasynda. Aldymen ol uzaq ýaqyt ne sýda, nemese qurǵaq jerde salqyndaýy tıis. Odan keıin ony jerge kóme me, álde qaıta óńdeýge jibere me? Alǵashynda ony qaıtadan óńdeý tıimdi degen ustanym bolatyn. О́ıtkeni, qaldyqty qaıta óńdegennen plýtonıı alynady. Alaıda, plýtonııdi beıbit maqsatqa jumsaý múmkindigi óte tar, ol – negizinen ıadrolyq qarýǵa qajetti radıoaktıvti materıal.
– Bul jerde onyń lańkesterdiń qolyna túsýi múmkin degen de problema aldan shyǵady ǵoı.
– Iá, bul – plýtonııge jáne joǵary baıytylǵan ýranǵa qatysty másele. Mysaly, álemdegi ǵalymdardyń zertteý júrgizetin reaktorlary osy joǵary baıytylǵan otynmen jumys jasaıdy. Al osyndaı ǵylymı-zertteý ortalyqtaryndaǵy ıadrolyq otyn qaldyqtarynyń teris pıǵyldy jandardyń qolyna túspeıtinine kim kepildik bere alady. Sol sebepten de 2001 jylǵy 11 qyrqúıektegi oqıǵadan keıin álem osyndaı ortalyqtardaǵy qaldyqtardyń qaýipsizdikke tıgizetin áseri barlyǵymen myqtap oılaný ústinde.
Bizdiń elimiz úshin de paıdalanylǵan otyndy qalaı joıý máselesi mańyzdy. Sebebi, keńes zamanynda salynǵan Aqtaýdaǵy atom reaktorynda paıdalanylǵan kóp ıadrolyq otynnyń qalǵany belgili. Radıoaktıvti otynnyń ár mysqalyn qadaǵalap otyrý jumyr jerdiń qaýipsizdigi úshin mańyzdy bolyp qala bermek. Degenmen, jalpy adamzat órkenıetin ilgeriletýde atomdy beıbit maqsatqa paıdalaný mańyzdylyǵyn joımaıdy dep oılaımyn.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken Anar TО́LEÝHANQYZY.