Ulttyq Bank: QARJY SEKTORY TURAQTYLYǴY MEN ORNYQTYLYǴYN ARTTYRMAQ

Memleket basshysynyń qazaqstandyqtarǵa arnaǵan bıylǵy “Jańa onjyldyq – jańa ekonomıkalyq órleý – Qazaqstannyń jańa múmkindikteri” atty Joldaýynda elimizdegi qarjy júıesiniń turaqtylyǵy men ornyqtylyǵyn qamtamasyz etýdegi jańa mindetter aıqyndalǵandyǵy belgili. Elbasy Joldaýynda sondaı-aq qarjylyq retteýshi bank sektorynyń syrtqy mindettemeleri úlesiniń onyń mindettemeleriniń jıyntyq kóleminde tómendeýin qamtamasyz etýin jáne bankterdiń ekonomıkaǵa onyń daǵdarystan keıingi qalpyna kelýi men damýyna jigerli túrde járdemdesýge tıis ekendigi de atap aıtylǵan bolatyn. Sonymen, elimizdiń qarjy sektory men jedel ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasyndaǵy tujyrymdamalardyń tetikteri anyqtalǵan Joldaý alǵa qoıylǵan mindetterdi júzege asyrýda QR Ulttyq Banki qandaı is-sharalardy júzege asyrmaq? Búgingi kún tártibinde turǵan osy jáne keleshektegi jobalar jóninde QR Ulttyq Banki Tóraǵasynyń orynbasary Bısenǵalı Shamǵalıuly TÁJIIаQOV áńgimeleıdi. – Memleket basshysy Nursultan Nazar­baev­tyń bıylǵy 2010 jylǵy Qazaqstan halqyna Joldaýynda qarjylyq retteýshilerge – bank sektorynyń syrtqy mindettemeleri úlesiniń onyń mindettemeleriniń jıyntyq kóleminde tómendeýin qamtamasyz etýi tıistigi jóninde mindet qoıylǵan bolatyn. Bısenǵalı Shamǵalıuly, keleshekte bul máseleniń sheshilýi qalaı josparlanýda? – Qazaqstan Respýblıkasynyń qarjy sektoryn daǵdarystan keıingi kezeńde damytý tujyrymdamasynda atap aıtylǵandaı, bankterdiń ótimdiligin jaqsartý jáne qaıta qarjylandyrý táýekelin azaıtý boıynsha sharalardyń sheńberinde syrtqy qaryz alýdyń artyq deńgeıin tómendetý kózdelgen. Al munyń ózi túptep kelgende bankterdiń syrtqy borysh­tyń jıyntyq mindettemelerge araqatynasyn halyqaralyq praktıkada qabyldanǵannan aspaıtyn mólsherge jetkizýdi boljaıdy. Qazaqstan Respýblıkasynyń Qarjy naryǵyn jáne qarjy uıymdaryn retteý men qadaǵalaý agenttiginiń (budan ári – Agenttik) aqparatyna sáıkes (“Agenttiktiń 2009 jylǵy jumysy týraly aldyn ala qorytyndysy” (№196 baspasóz relızi), syrtqy qarjylan­dy­rýdy bankterdiń jıyntyq mindettemeleriniń 30%-dan astam deńgeıine deıin shekteý ju­mystary jalǵastyrylatyn bolady. Sonymen qatar, bank sektorynyń syrtqy mindette­me­leri úlesiniń onyń mindettemeleriniń jıyntyq kóleminde tómendeýine Ulttyq Banktiń qaıta qarjylandyrý stavkasynyń mólsherin tó­mendetý nemese eń tómengi rezervtik talaptar tetigi arqyly yqpal ete alady. Qaıta qarjylandyrý stavkasynyń tómen­deýi syrtqy jáne ishki naryqta qarjy resýrstarynyń baǵasy arasyndaǵy marjanyń tómendeýine múmkindik týǵyza otyryp, ishki naryqtaǵy qarjy resýrstaryna qyzyǵýshy­lyqty arttyrady. Sóıtip, eń tómengi rezervtik talaptar tetigi syrtqy resýrstardy syrtqy mindettemelerge barynsha úlken rezervtik aktıvter normatıvi arqyly tartýdy qaıta yntalandyrady. – О́zińizge belgili, Prezıdent Jol­daýyna oraı, qarjylyq júıeniń qyzmetin tu­raq­tandyrýdy qamtamasyz etý bıznes – klımatty jaqsartý jáne shaǵyn jáne orta bıznestiń IJО́ úlesin 40 paıyzǵa deıin ulǵaıtý mindetteri qoıylǵan bolatyn. Soǵan oraı, elimizdiń eko­nomıkalyq damýy jetistikterine arnalǵan aqsha-kredıt saıa­satynyń negizgi baǵyttary qandaı bolmaq dep oılaısyz? – 2010 jyly Ulttyq Banktiń aqsha-kredıt saıasatynyń basym maqsaty baǵalardyń turaqtylyǵyn qamtamasyz etý bolatynyn atap ótken jón. 2010 jyly ınflıasııanyń jyldyq deńgeıi 6-8 paıyz deńgeıinde bolady dep kútilýde. Ulttyq Banktiń osy maqsatqa jetý jónindegi sharalary ekonomıkalyq ósýdi qoldaýǵa, depozıttik naryqtyń álýetin da­mytýǵa, sondaı-aq bank sektorynyń kredıttik belsendiligin qalpyna keltirýge yqpal etedi. Ulttyq Bank Qazaqstan ekono­mıkasynyń ishki jáne syrtqy básekege qabilettiligi arasyndaǵy tepe-teńdikti qamta­masyz etýge baǵyttalǵan aıyrbastaý baǵamy saıasatyn júrgizýdi jalǵastyrady. Baǵam belgileýdiń ıkemdiligin arttyrý úshin jaǵdaılar jasaý maqsatynda teńgeniń aýytqý dálizi 2010 jylǵy 5 aqpannan bastap ke­ńeıtildi: 150 dollar/teńge (+)10% nemese 15 teńge, (-)15% nemese 22,5 teńge. Teńge baǵamynyń dınamıkasynda basym úrdis álemdik qarjy jáne taýar naryqtaryndaǵy jaǵdaıǵa jáne tólem balansynyń jaı-kúıine baılanysty bolady. Ulttyq Banktiń teńgeniń aıyrbastaý baǵamynyń turaqtylyǵyn belgilengen dálizde qamtamasyz etýine qajetti jetkilikti altyn valıýta rezervteri bar jáne teris kútýlerge alǵysharttar joq. Mańyzdy faktorlar tarapynan kútiletin shamaly ınflıasııalyq qysym kezinde Ulttyq Bank qarjy turaqtylyǵyn qamtamasyz etý jóninde sharalar qabyldaıdy. Bankterdiń ótimdiligi deńgeıiniń jáne oǵan baılanysty táýekelderdiń, onyń ishinde valıýtalyq táýekelderdiń monıtorıngi jalǵasady. Ulttyq Bank qorlandyrý bazasyn qalyptastyrý kezinde bankterdi ishki kózderge budan ári qaıta baǵyttaýǵa yqpal etedi. Osy maqsatta Ulttyq Bank 2010 jyly “Qazaqstannyń depozıtterge kepildik berý qory” AQ-ty 11 mıllıard teńgege kapıtaldandyrýdy ulǵaıtady. Sondaı-aq bankterdiń resýrstyq bazasyn turaqtandyrý úshin Ulttyq Bankte ornalastyrylǵan banktik emes qarjy uıymdarynyń ýaqytsha bos aqsha qarajatyn otandyq bankterdiń depozıtterine aýdarý týraly másele qaralady. Aqsha-kredıt saıasatynyń osy sharalaryn iske asyrý Ulttyq Bankke ınflıasııa boıynsha belgilengen baǵdarlarǵa jetýge múmkindik beredi. Bul ekonomıkanyń turaqty jáne sapaly ósýine yqpal etedi. – Joldaýda qor naryǵy damýyna basty nazar aýdarylǵandyǵy belgili. Qazaqstandaǵy qor naryǵynyń keleshektegi damýy jáne bul baǵyttaǵy kúrdelilikter jóninde aıtsańyz? – Almaty qalasynyń óńirlik qarjy ortalyǵyn damytý jáne onyń jumys isteýi Qazaqstandaǵy qor naryǵyn damytýdyń basym baǵyty bolyp eseptelinedi. Bolashaqta Almaty qalasy aımaqtyq bızneske ınvestısııalardy, onyń ishinde IPO arqyly tartý ortalyǵy bolýy múmkin. Al, qazirgi ýaqytta qor nary­ǵyn damytýdyń negizgi kúrdeliligi emıtentter­diń úlestik quraldardy tartýy bolyp tabylady, sebebi áleýetti emıtentter batystyń barynsha damyǵan jáne tereń naryqtaryn artyq kóredi. Qor naryǵynyń áleýetti qatysýshylary bolyp tabylatyn Qazaqstannyń iri kom­mersııalyq kompanııalary ózderiniń úlestik quraldaryn ishki naryqta shyǵarǵysy kel­meıdi. Oǵan, birinshiden, ishki naryqtyń jetkiliksiz edáýir kólemi, ekinshiden, úlestik quraldardy shyǵarýdyń jetkilikti túrde túsiniksiz jáne standarttalǵan rásimi sebep bo­lyp tabylady. Úlestik quraldardy shyǵarýdy uıymdastyrýmen, atap aıtqanda uıymdas­tyrýshy kompanııalarmen (anderraıterlermen) problemalar bolýy yqtımal. Ishki naryqtaǵy áleýetti emıtentterden basqa úlestik quraldarǵa ınvestorlardyń jetispeýshiligi baıqalady. Investorlardyń jetispeýi salystyrmaly túrde alǵanda saýatsyzdyqpen jáne jyljymaıtyn múlik sııaqty basqa barynsha dástúrli balama ınvestısııalaý quraldarynyń damyǵandy­ǵymen túsindiriledi. – Bısenǵalı Shamǵalıuly, elektrondyq aqshanyń sıpattamasy týraly tolyq málimet jáne elektrondyq aqshanyń tólem kartoch­kasynan artyqshylyǵy tóńireginde óz oıyńyzdy ortaǵa salsańyz? – Eń aldymen, “elektrondyq aqshanyń” aqshanyń jańa nysanyn bildirmeıtinin jáne aqsha bolyp tabylmaıtynyn, elektrondyq qurylǵyda saqtalatyn jáne tólemdik jáne basqa da mindettemelerdi oryndaý maqsatynda elektrondyq quraldar (baılanys arnalary) arqyly bir qurylǵydan ekinshisine berile alatyn aqshalaı qundy bildiretinin atap ótkim keledi. Quqyqtyq turǵydan alǵanda “elek­trondyq aqsha” elektrondyq aqshanyń ıesi (paıdalanýshy) naqty aqshaǵa aıyrbas retinde shyǵarǵan jáne elektrondyq nysanda saqta­latyn, olardyń emıtentteriniń (bankterdiń) “aq­shalaı mindettemeleri” retinde aıqyn­dalady. Elektrondyq aqsha men tólem kartoch­kalarynyń arasyndaǵy aıyrmashylyq tólem kartochkasynyń bank shotyna kirý quraly bolyp tabylatyndyǵynda. Tólem kartochka­lary boıynsha operasııalardy júrgizgen kezde barlyq operasııalar klıenttiń bank shotynan júzege asyrylady. Ele­ktrondyq aqsha bank shotyna baıla­nys­ty emes jáne olardy paıdalana otyryp ope­rasııalardy júrgizgen kezde tólem elek­trondyq aqshany bir elektrondy qurylǵydan ekinshisine berý arqyly júzege asyrylady. Osylaısha, onyń tólem kartochkasynan aıyrmasy, elektrondyq aqshany paıdalaný kezinde tólem aqshany (qolma-qol, qolma-qol emes) paıdalanbaı, bir tulǵanyń (tóleýshiniń) ekinshi tulǵaǵa elektrondyq aqshany – “emıtenttiń aqshalaı mindettemeleri bar aqparatty” berý arqyly júzege asyrylatyn­dyǵynda bolyp otyr. Bul rette tólemdi júzege asyrý kezinde elektrondyq aqshany berý úderisi elektrondyq aqshasy bar nemese olarǵa kirýdi qamtamasyz etetin elektrondyq qu­ryl­ǵylar (mıkroprosessor (chıp), baǵdarlamalyq qamtamasyz etý, kompıýterdiń “jadysy”) arqyly iske asyrylady. Álemdik praktıkada qoldanylatyn ta­sy­maldaýyshyna baılanysty elektrondyq aq­shanyń eki túri erekshelenedi: Onyń birinshisi – kartochkalar negizindegi elektrondyq aqsha (card-based). Bul jaǵdaıda elektrondyq aqsha kartoch­kalar negizinde iske asyrylǵan ónimdi (mıkro­prosessorlyq kartochka) bildiredi, ıaǵnı ıesine (paıdalanýshyǵa) qoljetimdi “aqsha týraly” ne aqshalaı qun týraly aqparat kartochkaǵa kiriktirilgen mıkroprosessorlyq chıpte saqtalady jáne onyń quny, ádette, kartochkanyń esepteýish qurylǵyǵa qosylǵan kezinde beriledi. Kartochkalar negizindegi elektrondyq aqsha sanatyna álemniń túrli elderinde qurylǵan, GeldCarte (Germanııa), Proton (Belgııa), Chip knip (Nıderland), Cash Card (Shvesııa), Quick (Avstrııa), eNETS (Sıngapýr), Mondex (MasterCard) jáne VISA CASH (VISA) sııaqty júıeler jatqyzylady. Ekinshisi jeliler negizindegi elektrondyq aqsha (network - based) nemese “jelilik aqsha”. “Elektrondyq aqshanyń” bul túri telekommý­nıkasııalyq jeli (Internet) arqyly aqshalaı qundy elektrondyq saqtaý jáne elektrondyq aqshany (emıtenttiń elektrondyq mindetteme­lerin) berýdi júzege asyrý úshin kompıýterde (kompıýterdiń qatty dıskisi) ornatylǵan arnaıy baǵdarlamalyq qamtamasyz etýdi paıdalanatyn jelilik ónimdi bildiredi. Jeliler negizindegi elektrondyq aqshaǵa elektrondyq aqshanyń mynadaı júıelerin jatqyzýǵa bolady - Paypal (AQSh), WebMoney (Reseı), Iаndex. Aqsha (Reseı). – Olaı bolsa keleshekte elektrondyq aqshanyń shyǵarylýy, taratylýy jáne paıdalanylýy qalaı josparlanýda? – Tutastaı alǵanda, elektrondyq aqshany shyǵarý, taratý jáne qoldaný tártibiniń máseleleri Qazaqstan Respýblıkasynyń zańdary deńgeıinde retteledi. Qazirgi ýaqytta osy máselelerdi retteıtin, Qazaqstan Res­pýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine tolyqtyrýlar engizýdi kózdeıtin tıisti zań jobasy Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Májilisiniń qaraýynda jatyr. Sonymen birge elektrondyq aqshany shyǵarý elektrondyq aqshany naqty aqshaǵa aýystyrý arqyly júzege asyrylýy múmkin, ıaǵnı emıtent bank paıdalanýshydan (jeke tulǵadan) tıisti aqsha somasyn alǵannan keıin elektrondyq aqshany paıdalanýshynyń “elektrondyq ámııanyna” qabyldanǵan naqty aqshanyń nomınaldy qunynyń mólsherinde “salýdy” júzege asyrady. Osydan keıin ıesi (jeke tulǵa) elektrondyq aqshanyń qolda bar somasy sheginde elektrondyq aqsha júıesinde saýda jáne ózge de operasııalardy jasaı alady. Elektrondyq aqshany taratý úshin emıtent bank ony banktik qyzmet kórsetý ortalyq­taryndaǵy óziniń fılıaldyq jelileri arqyly tarata alady nemese elektrondyq aqshany paı­dalanýshylar arasynda taratýmen aına­lysa alatyn óziniń agenttik jelisi bolady. Ne­gizgi fýnksııasy emıtent aınalysqa shyǵarǵan elektrondyq aqshany satý jáne satyp alý bolyp tabylatyn osyndaı agenttiń rólinde emıtent bankpen tıisti sharttyq qarym-qatynastary bar zańdy tulǵa bola alady. Elektrondyq aqshany onyń ıeleri (jeke tulǵalar) Internette onlaındyq satyp alýdy jasaýǵa jáne saýda uıymdarynan jáne emıtent banktermen olar shyǵaratyn elek­trondyq aqshany qabyldaý boıynsha tıisti ke­lisimderi bar ózge de kásipkerlik sýbektile­rinen ózge de saýda operasııalaryn jasaýǵa paıdalanýy múmkin. Sondaı-aq elektrondyq aqshany jeke tulǵalar belgili bir elektrondyq aqsha júıesiniń sheńberinde basqa paıdala­nýshylarǵa – jeke tulǵalarǵa aýdarý úshin paıdalana alady. Atalǵan zań jobasyna sáıkes saýda operasııalaryn jasaý úshin zańdy tulǵalardyń jáne dara kásipkerlerdiń elektrondyq aqshany satyp alýyna jáne paıdalanýyna shekteý belgilenedi. Osyǵan oraı, kásipkerlik sýbektileri ózderi jetkizetin taýarlar (qyzmet kórsetýler) úshin aqy tóleýge elektrondyq aqshany qabyldaýǵa (alýǵa) jáne olardy óteýge usynýǵa quqyly. Sonymen birge zań jobasynda belgilengen shekti mánderden asatyn somaǵa elektrondyq aqshany paıdalanýǵa jol berilmeıdi. – Jasyratyny joq, elektrondyq aqshanyń paıdalanylýy kóleńkeli kapıtaldyń aınaly­myn, zańsyz kelisimderdi boldyrmaýǵa kepil bermeıdi. Sondyqtan da, elektrondyq aqshanyń kómegimen kelisimderdi retteý jáne baqylaý týraly is-sharalar “Qazaqstan Respýblıka­sy­nyń keıbir zańnamalyq aktilerine elektrondyq aqsha máseleleri boıynsha tolyqtyrýlar engizý týraly” zań jobasynda eskerilgen be? – “Zańsyz jolmen alynǵan kiristerdi zańdastyrýǵa (jylystatýǵa) jáne terrorızmdi qarjylandyrýǵa qarsy is-qımyl týraly” Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy bankterdiń, saqtandyrý uıymdarynyń, zeınetaqy qorlarynyń, notarıýstardyń jáne advokat­tar­dyń qarjy monıtorınginiń sýbektileri bolyp tabylatyndyǵyn kózdeıdi. Qazaqstan­nyń aýmaǵynda elektrondyq aqshany shyǵarý quqyǵyna tek bankter ǵana ıe bolatynyn eskere otyryp, olarǵa qatysty aqshany jylystatýǵa qarsy is-qımyl boıynsha, onyń ishinde elektrondyq aqshany paıdalana otyryp júrgiziletin operasııalar boıynsha qoldanylyp júrgen zańnamanyń barlyq talaptary qoldanylatyn bolady. Zańnamaǵa sáıkes tólem júıesiniń negizgi qatysýshylary bolyp tabylatyn bankter kúmándy operasııalardy tekseredi (monıto­rıng júrgizedi) jáne tıisti aqparatty qarjy monıtorıngi organdaryna usynatyn bolady. Sonymen birge zań jobasynda banktiń elek­trondyq aqsha ıeleri shekti mánnen asa­tyn somaǵa operasııa júrgizýi úshin elek­trondyq aqshany shyǵarǵan jáne paıdalanǵan jaǵdaıda, olardy mindetti sáıkestendirý jó­nindegi is-sharalar eskerilip, kórinis tapty. Baǵ­dar retinde Kapıtaldy jylystatý prob­lemalary jónindegi arnaıy qarjy komıssııa­synyń (FATF) usynymdary boldy, olar barlyq dúnıe júzinde eskeriledi. – Keńirek oılanyp qarasaq, elektrondyq aqshany paıdalaný jalpy qoǵam, kópshilik úshin shyndyǵynda da úlken múmkindikterge jol ashatyndyǵy sózsiz. Sonda elektrondyq aqsha júıesin engizý jáne keleshekte osyndaı sıpattaǵy tólemderdi júzege asyrýdy odan ári damytýdyń negizgi kúrdelilikteri nede? Bısenǵalı Shamǵalıuly, elektrondyq aqshany paıdalanýdy damytýdyń keleshegi qandaı bolmaq? – Qazirgi ýaqytta ınternetti paıdalaný jáne mobıldik kommersııa negizinde sıfrlyq taýarlar naryǵynyń kásipkerlik qyzmetiniń salasyn birtindep endirý men damytý oryn alýda. Kúndelikti bólshek tólem operasııa­laryn júrgizetin paıdalanýshylardyń, sol sııaqty óz qyzmetin tek qana sıfrlyq taýar­lar naryǵynda kórsetetin saýda qyzmeti sýbek­tileriniń sany birtindep ulǵaıýda. Tutastaı alǵanda Qazaqstannyń elektrondyq saýdasyn damytýǵa baılanysty jańa damyp kele jatqan segmentke qyzmet kórsetý úshin elektrondyq aqshany paıdalanýǵa qajettilik týyndaıdy. Jalpy alǵanda Qazaqstandaǵy elektron­dyq saýdanyń qalyptasýyna jáne damýyna oraı elektrondyq aqsha júıesi odan ári da­mı­dy. Máselen, Qazaqstanda búginde elektron­dyq saýdany uıymdastyrý men júrgizý boı­ynsha ınfraqurylymdy damytý problemalary bar, onyń ishinde olarǵa kóptegen ózara baılanysty faktorlar kedergi bolyp tabylady, olardyń biri halyqtyń arasynda ınternetti qoldanýdyń tómen deńgeıi. Osy arqyly eń aldymen elektrondyq aqshanyń bolashaqtaǵy damýy tutastaı alǵanda Qazaqstandaǵy elektrondyq saýdanyń damýymen tikeleı baılanysty. Elektrondyq saýdanyń damý dınamıkasynan naryqtyń qatysýshylary tarapynan elektrondyq aqshany paıdalanýǵa suranys artady. – Elimizdiń qarjy sektorynda ótken 2009 jyldyń nátıjesinde qandaı jetistikterge qol jetti? Al, endi bıylǵy 2010 jyly qarjy sektorynda turaqtylyqqa qol jetkizýdiń negizgi baǵyttary qandaı? – О́tken jylǵy basty jetistik – Qazaqstannyń bank júıesi daǵdarystyń ekinshi tolqynynyń teris yqpalyna salystyrmaly túrde alǵanda tegeýrin tanytty. Jekelegen iri bankterdiń problemalary tutastaı alǵanda bank júıesi úshin problema týdyrǵan joq, al problemaly bankter qazirgi kezde qaıta qurylymdaý úderisin tabysty aıaqtaý ústinde. Memlekettiń daǵdarysqa qarsy sharalary­nyń ishinde qoǵamdy eleń etkizgen qubylys 2009 jyldyń 4 aqpanynda júrgizilgen ulttyq valıýtanyń qunsyzdanýy boldy. Al qazir bul sharanyń qajet bolǵandyǵy kúmán týdyrmaı­dy, alaıda ony júzege asyrǵannan keıingi birneshe aı ishinde teris pikirler bildirildi, syndar aıtyldy. Alaıda, tipti qarjy júıesi úshin neǵurlym qaýipti bolǵan qunsyzdanýmen baılanysty táýekelder – shetel valıýtasymen berilgen zaemdar sapasynyń nasharlaýy jáne depozıtterdiń bank júıesinen áketilýi – asa qıyndyq týdyrǵan joq. Máselen, 2009 jyl­dyń qorytyndysy boıynsha qunsyzdanýdyń eń qajetsiz dep tanylatyn bolýy yqtımal saldarlaryna – bankterden salymdardyń taza áketilýi men tutastaı alǵanda bank júıesine senimniń azaıýyna jol berilmegenin atap aıtýǵa bolady. Kerisinshe, halyqtyń salymy 20 paıyzdan astam ósti. Bul rette jekelegen bankterden “salymshylardyń boıyn aýlaq salýy” baıqaldy, bul tutastaı alǵanda bank júıesine tán emes. Tutastaı alǵanda, 2008 jylǵy 25 qarashada qabyldanǵan Úkimettiń, Ulttyq Banktiń jáne Qarjy naryǵyn jáne qarjy uıymdaryn retteý men qadaǵalaý agenttiginiń Ekono­mı­kany turaqtandyrý jónindegi 2009-2010 jyl­darǵa arnalǵan birlesken is-qımyldar jospa­ryn oryndaý sheńberinde iske asyrylǵan daǵ­da­rysqa qarsy sharalar jıyntyǵy daǵdarys­tyń neǵurlym qaýipti saldarlaryn eńserýge múmkindik berdi. Atap aıtqanda, ol ekono­mı­kanyń neǵurlym mańyzdy salalary boıynsha kredıtteýdiń tapshylyǵyn jeńýge jáne jete qarjylandyrmaý saldarynan olardyń kollapsyn boldyrmaýǵa múmkindik berdi. 2010 jyly ekonomıkany turaqtandyrý jáne daǵdarystyń saldarlaryn eńserý qyz­metine qatysty qol jetkizetin tabys Úkimettiń, QQA-nyń jáne Ulttyq Banktiń jolǵa qoıylǵan is-qımyldaryna baılanysty bo­la­dy. Qazirgi kezde asa kóńil bólýdi talap etetin negizgi baǵyttar barynsha aıqyn belgilendi. Birinshiden, bul – Ulttyq Banktiń negizgi mindeti bolyp tabylatyn teńgeniń baǵamdyq turaqtylyǵyn jáne baǵa naryǵy ótimdiliginiń qajetti deńgeıin ustap turý bolyp tabylady. Ekinshiden, bankterdiń balanstaryn saýyqtyrý úderisin qarqyndy etý jáne olardy sapasyz aktıvterden “tazartý” qajet. Úshinshiden, damýdyń daǵdarystan keıingi kezeńinde bank­terdiń kredıttik belsendiligin yntalandyratyn sharalar jıyntyǵyn ázirleý qajet. Tórtin­shiden, kontrsıkldik retteýge kóshýdi jáne qarjy ınstıtýttarynda táýekel-menedjment júıesin jetildirýdi júzege asyrý qajet. Jáne, eń sońynda, besinshiden, ekonomıkalyq dısbalanstar men júıelik táýekelder deńgeıin tómendetetin sharalar jıyntyǵyn ázirleý qajet. – Daǵdarys kezeńinde qarjy sektoryn damytýdyń jańa tujyrymdamasy aıasynda qarjy sektoryn qamtamasyz etýdegi jaýapty jáne makroprýdensıaldyq retteýdi júzege asyrýshy ortalyq organ retinde QR Ulttyq Bankiniń rólin kúsheıtý qalaı júrgizilmek? – Qazirgi ýaqytta ortalyq bankterdiń rólin kúsheıtý ortalyq banktiń jáne retteýshiniń fýnksııalaryn bóle otyryp retteý nobaıy qoldanylatyn elder úshin ortaq úrdis bolyp tabylady. Daǵdarystyń áserin aıtarlyqtaı dárejede tereńdetken retteýdiń negizgi qatesi qarjy sektoryn jáne ózge de sektorlardy retteýdiń dıskrettiligi boldy. Álemdik daǵdarys tájirıbesi qarjy júıesin retteý tıimdiliginiń edáýir dárejede qol­danylatyn tásildiń júıeligine jáne keshendiligine baılanysty ekendigin kórsetti. Basqasha aıtqanda, qarjy júıesin rettegen kezde qarjy júıesine jáne tutastaı alǵanda ekonomıkaǵa yqpal etetin birqatar faktorlar eskerilýi tıis. Osyǵan baılanysty álemniń jetek­shi elderi qazirgi ýaqytta qarjy turaq­tylyǵyn qamtamasyz etý jónindegi fýnksııa­lardy ortalyqtandyryp otyr, bul rette qar­jy turaqtylyǵyna jaýapty negizgi vedom­stvolar ortalyq bankter bolady. Osyndaı sebeptermen Ulttyq Banktiń Qazaqstandaǵy róli kúsheıedi. Sonymen qatar ortalyq banktiń fýnksııa­laryna qarjy ınstıtýttaryna ótimdilik berý jáne, birqatar elder boıynsha, olardy qorlandyrý kiredi. Bul qarjy naryǵynyń negizgi sýbektilerin tikeleı qoldaý, sol sııaqty olardy retteý boıynsha sheshimder qabyldaýdy ortalyqtandyrýdy talap etedi. Ulttyq Bank qarjy sektoryn jáne júıe quraýshy ınstıtýttardy retteý jóninde sheshimder qabyldaýǵa barynsha belsendi qatysatyn bolady. Atap aıtqanda, negizgi retteý baǵyttary jáne retteý sharalarynyń maqsatty ólshemderi ázirlenetin bolady. Eger buryn qarjy júıesin, atap aıtqanda bank sektoryn rettegen kezde qarjy jáne naqty sektorlar arasyndaǵy birqatar ózara baılanystar eskerilmese, qazirgi ýaqytta ázirlenip jatqan retteý úlgisi ekonomıkanyń qarjy, sol sııaqty naqty sektorlarynda oryn alǵan táýekelderdiń barlyq kesheni eskerile­tinin boljaıdy. Makroprýdensıaldyq retteýdi paıdalana otyryp qarjy turaqtylyǵyn qamtamasyz etý máseleleri problemalardy júıeli túrde zerdeleýdi eskere otyryp, keshendi túrde sheshiletin bolady. – Bısenǵalı Shamǵalıuly, ótken jyly jeltoqsan aıynda Aqordada ótken keńeste Memleket basshysy QR Ulttyq Bankine dısbalanstardyń jınaqtalýyn boldyrmaý jáne onyń aldyn erterek alýdyń ońtaıly mehanızmin jasaýdy, sondaı-aq ekonomıkanyń qarjy sektorynyń júıeli táýekelderin azaıtýdy tapsyrǵan bolatyn. Bul tapsyrmalardy oryndaý úshin qandaı is-sharalar qolǵa alynýda? – Ulttyq Bank qazirgi ýaqytta Qarjylyq qadaǵalaý agenttigimen birlesip makroprýden­sıaldyq retteýdi endirý sheńberinde rásimderdi ázirleý ústinde, bul rásimder júıelik táýekelder men dısbalansty tómendetýge baǵyttalǵan, qarjy júıesine yqpal etetin quraldardyń búkil aıasyn keshendi paıdalanýǵa múmkindik jasaıdy. Qazaqstan álemdik qarjy daǵdarysynyń el ekonomıkasyna jáne qarjy júıesine teris áser etýine baılanysty synaqtan súrinbeı ótti jáne qazirgi ýaqytta óziniń damýynyń jańa, daǵdarystan keıingi satysyna kirýde. Damýdyń daǵdarystan keıingi kezeńine kirý elge áleý­mettik-ekonomıkalyq damýdyń barlyq kórset­kishi boıynsha, onyń ishinde qarjy júıesiniń damý deńgeıi jáne oǵan qyzmet kórsetý sapasy boıynsha sapaly sekiris múmkindigin beredi. Qalyptasyp otyrǵan jaǵdaıda qarjy júıesiniń damý múmkindigin barynsha tolyq paıdalaný úshin Qazaqstan Respýblıkasynyń qarjy sektoryn daǵdarystan keıingi kezeńde damytý tujyrymdamasy qabyldandy. Tujy­rym­damanyń negizgi mindetteri arasynda qar­jy sektorynyń ornyqtylyǵyn arttyrý; aǵym­daǵy qarjy-ekonomıkalyq daǵdarys barysynda anyqtalǵan kemshilikterge, turaq­syzdyq jáne qubylystar faktorlaryna jol bermeý boıynsha jaǵdaılar jasaý bar. So­ny­men qatar, daǵdarystan keıingi kezeńde ınves­tısııalyq belsendilikti makroekonomıkalyq sheshimderdi júzege asyrý quraly retinde yntalandyrý jáne ınvestorlar tarapynan jáne sol sııaqty qarjy qyzmetin tutyný­shylar tarapynan respýblıkanyń qarjy sektoryna senimdi nyǵaıtý bolyp tabylady. Tujyrymdamada ekonomıkanyń naqty sektoryn qarjylandyrý jáne qarjy júıesi men ekonomıkanyń naqty sektoryn qorlan­dy­rýdyń ishki kózderin barynsha tolyq paı­dalaný, aktıv naryqtaryndaǵy “kópirshikter­diń” paıda bolýyna jol bermeý jáne qarjy júıe­sindegi onyń turaqtylyǵyna qater kel­ti­retin táýekelderdiń jıyntyq deńgeıin tó­mendetý máselelerine basty nazar aýdaryldy. Atap aıtqanda, qarjy sektoryn retteýdiń Qazaqstan úshin múldem jańa, makroprý­den­sıaldyq jáne kontrsıkldik retteý quraldary kiretin tetikterin endirý josparlanyp otyr. Jańa tásil tutastaı alǵanda qarjy júıesiniń deńgeıinde týyndaıtyn táýekelderdi barynsha tómendetýden jáne syrtqy faktorlardyń el ekonomıkasynyń jáne qarjy júıesiniń jaı-kúıine teris áser etýin tómendetýden turady. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Baqyt BALǴARINA.