Advokattar qaýqary nege tómen?

Advokattardyń rólin kúsheıtý maqsatynda byltyr «Advokattyq qyzmet jáne zań kómegi týraly» zańǵa qol qoıyldy. Biraq bul zańda advokattardyń quqy tolyq qamtyldy dep aıtýǵa ázirshe bolmaıdy. Sebebi zań men ómirdegi jaǵdaı barysy úıle­sim taba almaı otyr. Onyń ústi­ne advokatýranyń uıymdastyrý máse­leleri, advokat­tyq qyz­metpen aına­lysýǵa úmit­­ker adam­darǵa attes­tat­taý júr­gi­zý tárti­bi men sharttary, attes­tat­­taýdan ótýden bosatylý máse­le­leri ázirshe qajetti deń­geı­de sheshilgen joq. Qazir atalǵan zań talaptarynyń ishinde sheshýin tappaı otyrǵan máselelerdiń biri – advokattardyń minez-qulyq qaǵı­da­laryn bekitý. Sonymen qatar advo­kattardyń kásiptik deńgeıin kóte­rý jáne advokattyq qyzmettiń qaýqaryn qamtamasyz etýdi uıym­das­tyrý jumysy aýmaqtyq jáne Respýblıkalyq advokattar alqasynyń aldynda turǵan basty máseleniń biri kórinedi. Bir sózben aıtqanda, jańa zań ómirge engenmen, odan eń mańyzdy másele – qorǵaý sapasy arta qoıǵan joq deıdi sarapshylar. О́ıtkeni zań basqa, ómirdegi is bólek. Eń bas­ty sebep – sot táýelsizdiginiń joqtyǵy eken. 

Muny biz habarlasqan advo­kat­tar­dyń ózderi de joqqa shyǵar­maı­dy. Máselen, advokat Seıfýlla Shyńǵys: «Tergeý kezinde biz tergeý­shilerdiń kemshilikterin sotqa jetkizemiz. Biraq olardyń bári qaperge alynbaı qalady. Máselen, bireýge taǵylǵan aıyp dáleldenbeı tur deıik. Endi zań boıynsha ol kúdikti aqtalýy tıis. Alaıda, sýdıa mundaı kezde prokýrormen aqyldasady da, is babyn basqa bapqa aýystyra salady. Aqyr aıaǵynda álgi kúdikti aıypty bolyp, sottalyp shyǵa keledi. Munyń sebebi ne? Ol sot táýelsizdiginiń joqtyǵynan. Eger sot táýelsizdigi ornasa, bir-aq sátte advokattar quqy artyp shyǵa keledi. Qazirgi tańda zańda jazylǵandaı, ıaǵnı, advokat pen prokýrordyń zań aldynda tepe-teńdigi joq. Burynǵy júıe saqta­lyp qalǵan. О́tkende Arys aýda­­nyn­da bir iske qatystym. Sonda úsh jigit tórt mal urlaǵan eken. Bul dáleldenip tur. Jáne ózderi de ony moıyndady. Biraq olarǵa buryn urlanǵan 25 maldy da urlaǵan osylar dep, ıaǵnı qosymsha ashylmaı jatqan isti moıyndaryna arta salǵan. Sotqa sonyń bárin dáleldep kórsettim, biraq nátıje bolmady», deıdi.

Endeshe bul oraıda bizge de birtin­dep, amerıkalyq júıeni engizý qajet pe deımiz. О́ıtkeni onda tergeý­shi­ler qylmystyq is dálelderin jınap, proký­r­or­ǵa beredi. Sol sátten bas­tap ári qaraı barlyq tergeýdi proký­ror­­­dyń ózi júzege asyra­dy. Keıin sol isti ózi sotqa tapsyra­dy. Sosyn adamnyń kináli, kinásizdigine tike­leı óz arymen jaýap beredi. Al bizde bar kemshilikti polısııaǵa arta salady. Ustaǵan solar, terge­­gen solar, prokýratýra tek zańdy­lyq­ty qadaǵalady deıdi. Eger Amerı­ka­nyń quqyqtyq júıesinde adam negizsiz sottalsa prokýror oǵan basymen jaýap beredi.

Advokat S.Shyńǵys aıtqan ashy shyn­­dyqqa kelispeske amal joq. Advo­­kattardyń talap­ker­ler­diń isin sotta qaraý kezinde synyq súıem kem basyp jatatyny zańdy bilme­gen­dik­ten nemese óz isin jetik meńger­me­­gen­dikten emes. Olarǵa «ógeı» retinde qaraý da basym kórinedi. Bul týraly advokat Belgibaı Saharıev óz oıyn ashyq bildirdi. «Máselen, Túrkııada sot talqylaýy barysynda advokat ta, sýdıa da jáne prokýr­or da ústerine bir qalyptaǵy mantııa kıedi. Bul neni bildiredi? Bul zań aldynda bári teń degen sóz. Konstı­týsııa­myz zań ústemdigin talap eter bolsa, onda biz de, ıaǵnı zań qyz­met­kerleri árqaısymyz zań ústem­di­giniń saqtalýyna jaǵdaı týǵyzý­y­­myz qajet. Bizde sot prosesi kezinde oǵan qatysatyn prokýror sheni jarqy­ra­typ oqaly kıimi­men otyrady. Osy jerde maıor nemese polkovnık shenin­degi prokýrordyń sózsiz mysy basady. Prokýror óziniń sheshimi beki­me­se, sanksııa beretindigin aıtady. Qylmystyq is júrgizý kodeksinde olardyń quqyqtary birdeı. Biraq sot prosesi kezinde prokýrordyń sheshimi basty nazarǵa alynady», deıdi ol. 

Árıne, qorǵaýshy B.Saharıevtiń aıtqanyna súıensek, sýdıa, prokýror jáne advokat arasynda teńdik bolmaǵan soń istiń aq, qarasyn anyq dáleldeýge olardyń dármeni jetpeı qalady eken. Sot tóreligin júrgizýde advokattar róli tómen bolatyndyǵyn Respýblıkalyq advokattar alqasynyń tóraıymy Kadyrjan Baımuhanova da jasyrmaıdy. «Sheshimin óz deń­geıin­de tappaı otyrǵan másele­ler­diń biri – advokattardyń qylmystyq prosestegi rólin kóterý. Qyl­mys­tyq prosestik kodekste belgilengen sot tóreligin zań men sot aldyndaǵy teńdik bastaýlarynda júzege asyrý jáne sot isin júrgizýdi tarap­tar­­dyń jaryspalylyǵy men teń quqylyǵy negizinde júzege asyrý – qylmystyq prosestiń irge­li qaǵıdattarynyń biri bolyp tabylady. Osy qaǵıdattarǵa saı aıyptaýshy men qorǵaýshy taraptyń teńdigi qamtamasyz etilýi qajet. 2017 jyly «Qazaqstan Respýb­lı­kasynyń keıbir zańna­ma­lyq aktilerine quqyq qor­ǵaý qyzmetiniń prosestik negiz­de­rin jańǵyrtý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań qabyldandy. Alaıda, bul zańǵa saı, qylmystyq proseste eń aldymen advokattardyń proses­tik múmkindikterin keńeı­tý esebinen qylmystyq prosestiń jaryspalylyǵy artyp, qylmystyq isterdi tergeý rásimderin ońtaı­lan­dyryp, sotqa deıingi satyda sot baqylaýy odan ári kúsheıedi degen úmitimiz ázirshe aqtalmady. Sondyq­tan osy másele boıynsha Konstıtý­sııalyq Keńeske advokattyq qoǵam­das­tyqtyń usynystary joldandy», deıdi ol. 

Desek te, aýmaqtyq advokattar alqalary men Respýblıkalyq advo­kattar alqasy qazirgi ýaqytta jańa formatta jumys isteýde. Aldaǵy qarasha aıynda advokattar alqalarynyń respýblıkalyq konferensııasy shaqyrylyp, onda bir qatar qujattar qabyldanbaq. 

Aleksandr TASBOLAT,

«Egemen Qazaqstan»