Bolot Shámshıev: Rejısserler arasyndaǵy sabaqtastyq úzilip qaldy

– Bolot aǵa, qundylyqtar quldy­raǵan zaman boldy bul. Munyń sebebin «qoǵamdyq formasııa aýysqan kezdegi zańdy qubylys» dep túsindiretinder kóp. Kınodan, rýhanııat áleminde baǵytymyzdan, barymyzdan aıyrylyp qalǵan joqpyz ba ózi?

– Ǵylymı tilde muny aberrasııa deıdi. Siz aıtqan faktorlardy tek qazaq pen qyrǵyz ǵana bastan keship jatqan joq. Muny táýelsizdiktiń keri jańǵyryǵy deý­ge bolatyn shyǵar. Memlekettik apparat ótkenniń qundylyǵy men búgingi kózqarastyń bir-birimen úndesip ketýi úshin, qoǵamdyq sana ony qorytyp, qabyldaý úshin biraz jumystar isteý kerek edi.

Basqasha aıtqanda, rýhanı qundylyq­tardy materıaldyq kózqaras yǵystyryp shyǵardy. Rejısserge jaqsy kıno túsirý úshin ıdeıany aspannan alýdyń qajeti joq. Biz kıno jasaǵanda onyń qoǵamǵa áserin oıladyq. Mysaly, «Qasqyrdyń apanyn» kórgen jas «men nasha tasymaldaýshy bolmaımyn» dep oı túıse, maqsattyń oryndalǵany. 

Qazir bári basqasha bolyp ketti. Rejıs­serler arasyndaǵy sabaqtastyq úzilip qaldy. 20-30 jyldyq baı tájirı­besi bar rejısser óziniń tájirıbesin jum­saıtyn orta tappasa, jas rejıs­serde tálimger ustaz bolmasa, qarjylan­dyrýshy kóz bolmasa, jaqsy kıno qaıdan shyǵady?! Jas rejısserlerge qarap, olardyń jasyndaǵy ózimdi izdeımin. Solardyń basynda jazylǵan, túsirilgen dúnıelerdi izdeımin. Memleketke kıno­nyń altyn qorjynyn klassıkalyq týyn­dylarmen tolyqtyratyn talanttar kerek. Sońǵy 15-20 jyldaǵy kınolardyń ishinen oıdan shyqqandary az. Esime túsire almaı otyrmyn. 

«Biz jas urpaqty qandaı kınomen tárbıeleımiz, olar ekrannan qandaı kıno kóredi» degen oı janyma jaı taptyrmaıdy. Kompıýterdiń jasandy kórinisteri, obraz ben jan dúnıesin úılestire almaǵan ártis. Munyń bári kınony óziniń bastapqy tunyǵynan alystatyp jibergendeı bolyp kórinedi. 

– Búgingi kınoǵa ne jetpeıdi?

– Búgingi kınoǵa talant pen júıelilik jetińkiremeı tur. Kınoındýstrııa partızandyq deńgeıde. Talantty rejısserler jeke-dara áreket etetinin joǵaryda aıttym. Qyrǵyz kınosynyń problemasyn memlekettik deńgeıde sheshetin, kınematografııalyq úrdisti júıeleıtin kez keldi. Bulaı jalǵasa berse, biz qyrǵyz kınosynyń altyn dáýiri týraly tek ótken shaqpen ǵana sóıleıtin bolamyz.

– Sizde baı tájirıbe bar. KSRO kezinde ssenarıı nemese akter qalaı tańdalatyn, irikteý qalaı ótetin edi? 

– Áýeli KSRO Memlekettik kıno komıtetiniń súzgisinen, sonan keıingi proseste synaqtan ótip kelgen adamdardy basqa ınstansııada synaqtan ótkizedi. Bul mindet ssenarııstiń quzyretinde bolatyn. Osylardyń bárinen iriktelip shyqqandar ǵana kıno túsirý alańyna jiberiledi. Keıde kınoda qyzyq-qy­zyq ustanymdardy baıqap qalamyn. Mem­lekettiń qarjysyna túsirilgen kınony kınoprokatqa shyǵarýǵa tek memleket qana múddeli. Kınonyń jolyn baılap turǵan kedergi osy. Túsirýshi toptyń mindeti – kıno túsirý, aktige qol qoıýmen ǵana shektelip qalǵan. Qazirgi kınoǵa onyń sátti shyǵýyna múddeli toptardyń yqylasy kemshin túsip jatyr. 

– Sizdiń reseılik dosyńyz Nıkıta Mıhalkov jýrnalısterge ber­gen suh­ba­tynda: «Jaman akter­ bol­maı­dy, saýatsyz rejısser bolady» dep­ti. Re­jısserdiń nemese ssena­rııs­tiń sheber­ligi akterdiń kem-keti­gin tolyq­tyryp, ony basqa, kópke rejıs­serdiń bel­gisiz qy­rymen jarqyratyp alyp shyǵý múmkin be? 

 – Kınoǵa qatysqan akterdiń jaýap­kershiligi rejısserdiń moınynda. Onyń mıy, bul rette mıllıon derekti syı­ǵyza alatyn baza tárizdi. Akterdi qaı jerde qalaı kórsetý, tipti jaryqty qaı qyrynan túsirý kerektigin jumys barysynda túısikpen basqaryp otyrmasań, eńbegiń esh ketedi...

– Keshegi keńes kınosynyń jaryq juldyzy Súımenqul Shoqmorovty úlken kınoǵa siz alyp keldińiz. Báıgege qostyńyz. Talantty tulǵany qalaı tapqanyńyz týraly ańyzǵa bergisiz áńgimeler aıtylady. 

– Kastıngke qatysqandar ishinde men izdegen keıipkermen syrt kelbeti úılesip turǵan jandy kórmedim. Qııalymdaǵy Baqtyǵuldy sharq uryp izdeýime týra keldi. Arada biraz ótkende Súımenquldy kezdestirdik. Onyń mamandyǵy sýretshi bolatyn. Bastapqyda kınoǵa túsýge kóndirý ońaı bolmady. 

Ony Baqtyǵul róline daıyndaýǵa 

1 jyl ketti... Chokmorov óńdelmegen jahut tas tárizdi bolyp keldi de, bar qyrymen jarqyrap, quıryqty juldyzdaı aǵyp tústi... 

– Aıturǵan Temirovanyń da kıno­da­ǵy baǵyn ashqan sizsiz ǵoı... 

– (Kúlip) Odan qazaq baýyrlar zııan kórdi me? Qazaqtar Aıturǵandy «Mergender» fılmine túskennen keıin «ózimizdiń Álııa» dep ketti. 

– Siz – rejıssersiz, ssenarııssiz. Kı­nonyń sońynda júrgen áriptesteri­ńizge ne keńes beresiz? 

– Kıno úshin ssenarıı – jartylaı daıyn ónimmen birdeı. Ony kıno alańy ózine baǵyndyrady, jutady, qaıta óńdeıdi.

– Túpki nátıjege áser etetin faktor ne sonda? 

– Akterler, qosalqy kórinister, qor­shaǵan orta. Jazýshy oıdy jetkizedi, sýretshi formasy men tústi úılestiredi. Al akter sezimdi beredi. Rejısser osy­nyń bárin úılestirip, óziniń avtorlyq us­tanymyna baǵyndyrady. 

– Kınossenarıı jazylyp jat­qanda qandaı akterdi tańdaý qajet­tigin aldyn ala bilý múmkin be? Syn­shylar ssenarıı keıipkeriniń tabı­ǵatymen akterdiń minezi úılesýi ma­ńyzdy deıdi. 

– Bizdiń jaǵdaıymyzda bul múmkin bolatyn. Ssenarıı jazǵan kezde kóńi­lim qulaǵan akterdi keıipkerimen sáı­kestendirýge tyrysatyn edim. Jal­ǵyz men emes, bári sóıtetin. Sebebi bizde ak­ter­ler tym kóp emes, kóp bolmaǵan soń mańdaıynan shertip júrip tańdaý múm­kindigi de shekteýli edi. 

Keıin «Gollıvýd» prodıýser­lerimen jumys isteı bastaǵan kezde mundaı ádistiń durys emestigin túsin­dim. «Akterlermen tanystyryńyz, men solardyń birine laıyqtap kınossena­rıı jazaıyn» degen ótinishimdi tyńdaǵan prodıýserim oǵan qajettiliktiń joq­ty­ǵyn, akterlerdi kez kelgen ýaqytta tań­daýǵa bolatynyn aıtty. 

AQSh-tyń kınoındýstrııasy kásibı deń­geıge kóterilgenine keıin kózim jetti. Akterlerdi tek rezıýme bo­ıyn­sha ǵana tańdaısyń. Talantyna kú­mán­daný onda aqylǵa syımaıtyn, tipti adamnyń kúlkisin keltiretin nár­se. Sebebi darynsyz, talantsyzǵa Gol­lıvýdta oryn joq. Kezdeısoq kirip ketkender ózinen ózi ysyrylyp qalady. Akter tańdaǵan kezde onyń tiline, atqa otyra alatyndyǵyna, kóziniń qa­rashyǵynyń túsine jáne salmaǵyna ǵana basymdyq beredi eken. 

– «Gollıvýdtyń» damýyna HH ǵa­syrdyń 20 jyldaryndaǵy eko­nomı­kadaǵy daǵdarys, Amerıkanyń uly qasireti áser etti» deıdi zert­­teýshiler. AQSh-ta qatygezdikten jı­rengen qoǵam tazalyqty kıno­dan izdepti. Mundaı kózqaras qazir de baıqalady. Adamdar kınodan ta­zalyq izdeıdi nemese bol­­my­syn­daǵy kemistikti kıno arqyly tolyq­tyr­ǵysy keledi. Bul da qaıta aınalyp soq­­paı qoımaıtyn evolıýsııa zańy ma?

– Múmkin, solaı shyǵar. Goll­ıvýd­tyń jeńisi – núkteni tapty. Ekinshi jeńisi – kınony saıasatqa telýge asyq­pady. Kórermendi daıyndady. Qazir amerıkalyq arman tek AQSh-tyń ǵana emes, álemdik ıdeologııanyń shyr­maýy­ǵyna aınaldy. 

Bul bir faktor. AQSh – alpaýyt memleket. Kommersııalyq jobanyń kez kelgen túri ózin ózi aqtaıdy. Al bizdegi bar- joǵy 5-6 mln adamnyń ishinde tek jas­tar ǵana kınoǵa barady, olar qyrǵyzdyń emes, «Gollıvýdtyń» kınosymen aýyzdanyp ósken tolqynnyń ókilderi. 

Qyrǵyz kınosy batystyń kınosymen básekege túsip, jastardyń be­­tin beri burýǵa árekettený kerek ekenin qyr­­ǵyzstandyq jas rejısser Rýslan Akýn­nyń «Salam, Nıý-Iork» kınosy dáleldedi. 

– Sizdiń tolqyn batystyń kınosymen básekege túspeı-aq álemge tanylǵan edi.. 

– Túsinemin. Bul bizge kúsh alý úshin, qaıta tamyrlaný úshin kerek. Biz tamyrymyzdan alystap ketken dáýirdi bastan keship jatyrmyz. Bizge boıymyzdy jınaý úshin, shıryǵý úshin báseke kerek. Jan-jaǵymyzǵa qarasam, kınosynyń kóshin bizden ozdyryp jibergen eldi kórip turǵan joqpyn. Sondyqtan  biz úlgi alatyn, boı túzeıtin mamandar – Batys rejısserleri. 

– Sizder jasap ketken kınonyń tabystylyq formýlasy týraly ne aı­tasyz? 

– Biz kınoǵa kelgende kez kelgen esik ashyq edi. KSRO ıdeologteri kınonyń qýatty qarý ekenin bildi. Kóńil qalaǵan jáne tabystylyǵy túısikpen sezilgen joba qarjylandyrylatyn. Batys kınogerlerimen básekege túsýge jasymyz da, tájirıbemiz de múmkindik berdi. KSRO qulap, qarjylandyrý toqtady. Alys-jaqyn kórshilerimiz memleketti kıno arqyly basqarýǵa bolatynyn endi túsinip jatyr. 

– Qazaqstanda Sultan Qojy­qovtyń «Qyz-Jibeginiń» biraz bóligi sen­zýranyń qaı­shysynda ketti. Siz­diń «Qarash-Qarashyńyzdyń», «Qasqyrdyń apany» nemese «Aq kemeniń» de kesilip qal­ǵan jerleri kóp deıdi. Sonda KSRO-nyń bas ıdeologteri jekelegen res­pýblıkalardaǵy ulttyń rýhanııaty týraly taqy­ryp­tardan sanaly, ıntýıtıvti túrde qo­ryqty ma?

– Jekelegen ulttardyń tarıhyn nemese ótkenin beıneleıtin týyndylar súzgiden ótkeni ras. Biraq «Mosfılm» jylyna 55 fılm túsirdi. Bir nemese eki kınonyń ótpeı qalýy kınogerlerdiń materıaldyq jaǵdaıyna áser ete alǵan joq. «Qarash-Qarash oqıǵasy» 1967 jyly túsirilýi kerek edi. 1968 jyly túsirildi. Keıin daıyn dúnıeni qaıta óńdedik. 1969 jyly ǵana jaryqqa shyqty. «Qasqyrdyń apanynyń» da joly qıyndaý boldy. 

– Jospar boıynsha «Qarash-Qarash­tyń» bıýdjeti 350 myń somnan aspaý kerek edi, túsirilim kezinde ózgerister enip, bıýdjeti jarty mıllıonnan asyp ket­ti deıdi. Sol ras pa? 

– Ras. Biraq kıno ózin ózi júz ese aqtady. 

– «Qasqyr apanyn» 1984 jyly 22 mln adam kóripti. Tek 1 jylǵy kas­salyq tabysy 100 mln rýbldi qurapty. Ol kezde 1 AQSh dollary 90 tıyn bolatyn. «KSRO-nyń bizde esirtki tasymaldaýshylar joq» degen egosy shyndyqtan jeńilip qaldy ma? 

– Solaı bolǵan tárizdi. Lenta kesildi. 70 paıyz qaıta óńdeýge májbúrledi. Sonyń ózinde búkil Keńester Odaǵynda zor tabyspen ótti. «Eger tym bolmasa 70 paıyzy saqtalǵan kezde kınonyń tabystylyǵy qandaı deńgeıde bolar edi?» degen oıdy sanamda qonaqtatýǵa da qorqamyn. 

– Kesilgen, julmalanǵan kúıde ja­ryqqa shyqty... 

– Alǵashqy kóńil kúıdi sózben jetkizý qıyn. Beınebir ishte jatqan sharanańnyń múgedek ekenin ýltradybysty zertteý arqyly bilseń de, kózben kórseń de, onyń ómirge kelýin tilegen ata-ananyń kóńil kúıi tárizdi. Kesilgenin, óziń qalaǵan formada shyqpaıtynyn bildiń. «Múmkin» dep bir Qudiretke sendiń. Biraq armanyń oryndalmady, seni aldady. Jarymjan balańdy qolyńa alǵanda júregiń qan jylady. Biraq báribir ystyq saǵan ol. Qımaısyń. Meniń ha­lim solaı boldy, qyzym. Kınonyń tabys­tylyǵy da muny seıilte almady. Arada jarty ǵasyr ótkende aqyry kóndiktim. Qabyldadym. 

– Keıin «Mosfılmge» baryp, fılm­­di qysqartylǵan nusqamen qaı­ta tolyqtyrýǵa múmkindik boldy ma?

 – Joq. Eki kınonyń da ekranǵa shyǵýǵa ruqsat etilmegen taspalary kóz aldymyzda órteldi. 

– Kıno 1984 jyly ekranǵa shyqty. Mundaı kezeńdi saıasattanýshylar «óli­ara» deıdi. Áseri qandaı boldy? 22 mln kórermendi arbaǵan qandaı qudi­­ret? 

– Bizdiń mindetimiz – jaqsy kıno túsirý. Qoǵamnyń sezimtal núktelerin dóp basý. Biletinim – 1985-1995 jyldar­daǵy ózderin rekıtırler dep esepteıtin top­tar Babahanǵa tabyndy. 

– Qazirgi senzýranyń qaýqaryn qalaı baǵalaısyz? 

– Qazir Qyrǵyzstanda jylyna 1 kıno túsiriledi. Senzýra ótkizbeı tastady degen kınony estigen joqpyn. Qazirgi jas­tar kıno túsirýge daıyndyqpen barady, ne túsiretinin bilip barady. Eger 1 kıno ótpeı qalsa, búkil qyrǵyz akteri ash qalatyn shyǵar. 

– Qazir táýelsizbiz. Azat elge senzýra kerek pe?

– О́zimniń egomdy senzýradan, bárinen bıik qoısam, senzýra kerek emes der edim. Al ishki túısik kerek deıdi. 1990 jyldardyń basynda, las dúnıeler kınoǵa enip ketti. Biz onyń áserinen áli kúnge deıin aıyǵa almaı kele jatyrmyz. Senzýra shekten shyǵyp ketpeýdi baqylaý úshin kerek.

– 26 jasyńyzda uly Muhań, Muh­tar Áýe­zovtiń «Qarash-Qarash oqı­ǵasy» týyndysynyń jeli­simen kıno túsiremin degen nıe­tińizge kúdikpen qaraǵandar siz­diń elde de, bizdiń elde de kóp bolypty. Sizdiń: «Áýezov bul shyǵarmasyn 26 jasynda jazǵan. Ony 26 jastaǵy Bolot Shámshıev qana túsinedi» degen jaýa­byńyz qazir ańyzǵa aınalyp ketti. «Kúrdeli taqy­ryp­tardy ıgere almaımyn» degen qor­qynysh bolǵan joq pa sizde? 

– Mendegi batyldyqqa jastyq shaq­tyń siz aıtqan egosy sebep bolǵan shyǵar. «Qarash-Qarash» – meniń tolyq metrli alǵashqy kınom. Prozada Áýezovten, ak­terlerdiń arasynan Chokmorovtan bas­qa eshkim kózime túspedi. Kóre almadym. Áýezovke degen uly mahabbat meniń ózge taqyryptardy kórýge kózimdi baılap qoıdy. Men «Qarash-Qarash oqıǵasyn» túsirgende talantty rejısser Tolomýsh О́keev «Kókserekti» ekrandady. Eki shyǵarma da – Muhtar Áýezovtiki. Qyrǵyzdar Shyńǵys Aıtmatovtyń túgeldeı derlik shyǵarmasyn kınoǵa aınaldyrdy. Áýezovtiń «Abaı joly» da dramalyq kınoǵa suranyp turǵan bolatyn. Oralhan Bókeıdiń shyǵarmalaryna, tipti ssenarıı jazýdyń keregi joq. Oımaqtaı ǵana áńgimege romannyń, kıno­nyń júgin artyp otyrǵan jazýshy­lar qazaqta da, qyrǵyzda da jetedi. Qazaqstan kınorejısserlerine jaqsy kıno túsirýge barlyq múmkindik jasal­ǵan. Kınonyń ártúrli janrlaryn damytý kerek, qazaqtyń batyrlary jaıynda telehıkaıalar túsirýge múmkindik bar. 

– Sizdiń kıno túsirý kezinde ózińizdi-ózińiz umytyp ketetin kezder kóp bola­dy deıdi. Shyǵarmashylyq ále­min­de «fanat» degen sóz jaqsy emes. 

– Múmkin, men siz aıtyp otyrǵan fanat shyǵarmyn... 

– Aıtyńyzshy, búgingi qazaq-qyr­ǵyz kınosyna ne jetpeıdi? Kınoǵa de­gen fanattyq mahabbat pa?

– Búginginiń Aıtmatovy men Áýezovi jetpeıdi. Kópke topyraq shasha almaımyn. Bar shyǵar. Biraq talanttardy qolyna shyraq alyp júrip izdeıtin Áýezovterdiń jankeshtiligi jetpeıdi. Qandy qyzdyratyn, ýaqyttyń kóshin bastap, alǵa ozyp júretin klassıkalyq kıno túsirýdi umytyp barady. Kınony ádebıetten emes, arhıvterden de izdeý kerek. Men «Qasqyrdyń apanyna» tirek bolǵan tildeı habardy gazetten oqy­dym. Keıin Tashkentke barǵan kezde ózbektiń qarııa­larynan máseleniń mán-jaıyn suraǵanda oqıǵa janyp ketti. 

Mysaly, batyrlar jyry – qazaqta da, qyrǵyzda da túren túspegen taqyryp. Bizde búgingi tilmen aıtqanda, dala ry­sarlarynyń sońǵy kóshi HIH ǵasyrǵa deıin jetti. Sonan soń umyt qaldy. Doshan Joljaqsynov «Birjan saldy» bastap berdi. Ony ózgeler ilip alyp kete almady. Doshan inimniń «Birjan saly» men «Qunanbaıy» týraly el arasynda pikir kóp. Biraq ekeýi de tyń taqyrypty efırge ákelýimen qundy. 

– Qazirgi kórermenniń talǵamy jaı­ly ne aıtýǵa bolady? 

– Qazirgi kórermen – kıno kórýge daıyndyqpen kelgen urpaq. Olar óziniń súzgisinen ótken dúnıeni qabyldaǵysy keledi. Jastarda tańdaý quqy mol, ash emes. Ultynyń ókili túsirgen kınoǵa qanaǵattanbasa, qajetin shetelden alady. Qazirgi jastar shekarany moıyndamaıdy. Qazir biz kórermendi adastyryp aldyq. 

– 2010 jyldardyń bas kezinde qyr­ǵyz basylymdarynda «Manas» jyryn ekrandaý máselesi jıi aıtyldy. «Manas» sizdiń kınodaǵy debıýttik týyn­dyńyz bolatyn. Joǵaryda aıtyp ótkendeı, kez kelgen joba men kez kel­gen keńseniń esigi siz úshin ashyq bolǵan kúnderi «Manasty» nege qolǵa almadyńyz?

– «Manasqa» úlken daıyndyqpen keldim. Múmkin, kınodaǵy núktemdi «Manaspen» qoıǵym da kelgen shyǵar. Qııalymdaǵy Manasyma ábden pisken kezde kiriskim de kelgen shyǵar. Manas jaıly bir-birin joqqa shyǵaratyn pikirlerdiń kóptigi de kedergi keltirdi. Bir kezderi ony baı-manaptardyń ókili dedi. KSRO kezinde bul taqyryptyń kóterile bermeýine sol sebep boldy. Tipti Stalın, Berııa jáne Manas esimderin qatar qoıǵan basylymdar da boldy. 

 Qazir Manas qory ashyldy. Ekrandaý máselesi endi qolǵa alynatyn shyǵar dep úmittenemin. 

– Tek «Manas» emes, Shyńǵys Aıtmatovtyń «Jan pıdasyn» ekrandaý da kesheýildep jatyr. Bolot Shám­shıev «Jan pıdany» túsiredi» degen sózdi estigen edik. «Jan pıda­ny» ekrandaýǵa japon rejıs­seri Akıra Kýrosava da kezinde Aıtma­tovtan ruq­sat surapty.

– Qyrǵyz basshylyǵynyń tarıhı kınolarǵa degen yqylasy oń. «Jan pıdanyń» basty keıipkeri – qasqyrlar dressırovkaǵa kónbeıdi. Aıtmatov aıtyp ketken qasqyrlar tobyn qaıdan tabamyz. Aıtmatovtyń taqyrybyn jasandylyqpen aldaǵym kelmeıdi. Jasandylyq meniń tabıǵatyma jat. Múmkin, munyń da bir sheshimi tabylyp qalar. 

Áńgimelesken Gúlbarshyn SABAEVA, 

«Egemen Qazaqstan»

ALMATY