Senbi, 4 aqpan 2012 7:12
…Qyz jylady. Qaı qyz jylamaıdy deısiz be? Durys, kez kelgen qyz qýanyshtan nemese ýaıymnan, saǵynyshtan jylaıdy. Biraq, bul qyzdyń jylaýy tegin emes edi. Ol namystan jylady. Otyz altyǵa tolyp, otyz jetige aıaq basqan kúni, dál týǵan kúninde ony jumystan shyǵardy. Negizsiz. Zańsyz. Álemniń talaı elderinde bolǵan, zańdy da, óz mamandyǵyn da jaqsy biletin qyz dál osyndaı ádiletsizdik kóremin dep oılamaǵan edi.
Senbi, 4 aqpan 2012 7:12
…Qyz jylady. Qaı qyz jylamaıdy deısiz be? Durys, kez kelgen qyz qýanyshtan nemese ýaıymnan, saǵynyshtan jylaıdy. Biraq, bul qyzdyń jylaýy tegin emes edi. Ol namystan jylady. Otyz altyǵa tolyp, otyz jetige aıaq basqan kúni, dál týǵan kúninde ony jumystan shyǵardy. Negizsiz. Zańsyz. Álemniń talaı elderinde bolǵan, zańdy da, óz mamandyǵyn da jaqsy biletin qyz dál osyndaı ádiletsizdik kóremin dep oılamaǵan edi.
Qyzdyń aty-jóni Gúlzııa Esengeldiqyzy Toıeva. Mamandyǵy dáriger. Dáriger bolǵanda kardıolog, ıaǵnı júrek dárigeri. Gúlzııa qyz Kentaý degen qalada ósip, mektepti jaqsy bitirip, ótpeli kezeńdegi qıyndyqtarǵa tus kelgendikten joǵary oqý ornyna bara almaı, jaqsy bilim beredi dep sol kezdegi Selınograd oblysynyń Atbasar qalasyndaǵy medısına ýchılıshesine oqýǵa túsip, ony sol kez tilimen aıtsaq, «qyzyl dıplommen» bitirgen. Oqýdy bitire sala Kentaýda biraz ýaqyt medbıke bolǵan qyz Túrkistandaǵy HQTÝ-diń shyǵys medısınasy fakýltetine oqýǵa túsedi. Jeti jyldan soń ony da óte jaqsy bitiredi.Taza eńbegimen júrgen, mamandyǵyn janyndaı súıetin, eń bastysy adamdardy jyly sózben emdeý degen qasıet boıynda bar bul qyz oblystyq kardıologııalyq ortalyqtyń bas dárigerine nege jaqpaı qalǵany túsiniksiz. Burynǵy bas dáriger, osy ortalyqty ashý úshin búkil ómirin arnaǵan, úıin umytyp, kúndiz-túni osynda júretin Sáýle Raıymbekqyzy da talapshyl basshy bolatyn. Sol kisige jaqqan bul qyz jańa basshy kelgeli nege qaǵajý kórdi? Bul jerde bir «gáp» bar ma? Gáp nede ekenin júregimiz sezedi. Ony quzyrly organdar anyqtaı jatar. Bizdiń aıtpaǵymyz mynaý:Gúlzııa Toıeva osy ortalyqta eńbek etkeli beri, ıaǵnı on jyl ishinde halyqaralyq, otandyq sertıfıkattardyń 15-in alypty. Maqtaý qaǵaz, Alǵys hattar jetip artylady. Tipti, osy bıyldyń ózinde osy kardıologııalyq ortalyqtyń bas dárigeri S.Bekjigitovtiń óziniń, oblystyq densaýlyq saqtaý departamentiniń bastyǵy Q.Ismaılovtyń da, kásipodaqtyń da maqtaý qaǵazdaryn alypty.Gúlzııa Toıeva osy ortalyqta kardıohırýrgııa ashylǵan soń Izraılde, Polshada, Máskeýde, Novosibirde bilimin jetildirgen birden bir perfýzıolog dáriger. Aılyǵynan basqa túgi joq, ol aılyǵynyń ózin ıpotekaǵa alǵan úıine tóleıtin, anasy joq, ákesiniń zeınetaqysyn uqyptap jumsaıtyn, baýyrlaryna bas bolyp otyrǵan myna qyz qandaı qarjyǵa oqyp júr dep te oılaýymyz múmkin.2007-2009 jyldary Densaýlyq saqtaý mınıstrligi turǵyndarǵa kardıologııalyq jáne kardıohırýrgııalyq kómekti damytý baǵdarlamasy aıasynda mamandardy shetelderde oqytýǵa baıqaý jarııalaǵan. Sol úlken baıqaýdan ótken Gúlzııa qyz Izraılge joldama alyp, sonda jeti aı oqyp kelgen. Mınıstrlik oqý, sonda turý, tamaqtanýdyń barlyq shyǵynyn moınyna alyp qana qoımaı, kúnine 50 dollar qarjy da bólgen. Iаǵnı, mınıstrlik elimizdegi kardıoortalyqtarda qyzmet etetin zamanaýı mamandar úshin qyrýar qarjy bólip, olarǵa qamqorlyq jasaǵan. Respýblıkamyzdyń birneshe oblystarynda mundaı mamandar elge qyzmet etýde.Kelesi jyly oblystyq densaýlyq saqtaý departamenti G.Toıevany Polshaǵa oqýǵa jiberdi. Árıne, memleket qarajatymen. Polshada eki aı bilimin kótergen Toıeva Almatydaǵy Syzganov atyndaǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýtynda eki aı tájirıbeden ótti.Byltyrǵy jyly kúzde ońtústikke Elbasy kelgende kardıoortalyqty aralady. Monıtor arqyly júrekke jasalyp jatqan operasııany kórdi. El densaýlyǵyna óte qatty alańdaıtyn, sondyqtan da osy salaǵa qarjyny qomaqty bóldirip otyrǵan Elbasy mundaǵy jumysqa kóńili toldy. Prezıdent aldynda júrekke kúrdeli operasııa jasaǵan dárigerler arasynda shekesi shyp-shyp terlegen Gúlzııa qyz da bar edi.Toıeva dara maman dedik. Ol qandaı maman? Ol perfýzıolog dáriger. Perfýzıolog degenimiz jasandy qan aınaldyrýdy iske asyratyn dáriger. Iаǵnı, júrekke ota jasaý kezinde jasandy júrek, jasandy ókpe qyzmetin atqaratyn apparatpen jumys isteıtin dáriger. Ota jasaý kezinde júrek pen ókpe jumysyn toqtatyp, jasandy qan aınaldyratyn apparatqa kóshiredi. Ota bitkenshe jasandy júrek, ókpe qyzmetin atqaratyn aqyldy apparatpen jumys istep Gúlzııa dáriger otyrady. Naýqas jany, taǵdyry osy dáriger qolynda. Bul ortalyqta, oblysta mundaı maman bolmaǵan. Toıeva oblystaǵy jalǵyz maman. Endeshe, osy mamandy nege saqtap qalmaǵan? Nege jumystan bosatady? Sebebi ne?– Meni jumystan bosatý «daıyndyǵy» ótken jyly eki-úsh aı júrgizildi. Aldymen áldebir qaǵazǵa qol qoıýymdy talap etti. Men ondaı zańsyz qujatqa qol qoımaıtynymdy aıttym. Sodan soń meniń ornyma qyzmet isteıtin adamdardy úıretýdi talap etti. Úırettim. Úıretý men oqyp kelý, mamandanýdyń arasynda qansha aıyrma baryn bilesiz. On jyl boıy bir ret te demalys almaı, demalý ornyna bilimimdi kótergen meniń ornyma úsh adam aldy. Kimder ekenin aıtpaı-aq qoıaıyn. Áriptesterim ǵoı, bala-shaǵasyn asyrasyn. Osydan soń bir komıssııa shyǵyp, qujattardy tekseripti. Tekserý kezinde jetpeıtin qurylǵylar, esepten shyǵarylýǵa tıis medısınalyq apparattar, qosyp jazylǵan oksıgenatorlar jaıly anyqtama toltyrypty. Ol tekserý komıssııasynyń jumysynan habardar emespin. Sonymen álgi anyqtamany ákelip, túsinikteme jazýymdy talap etti. Men qarjy jaǵyna jaýapty emes ekenimdi, tek dáriger ekenimdi aıtyp, túsinikteme jazýdan bas tarttym. Osydan soń meniń jumystan ketýimdi talap etti. Men jumystan ketý týraly aryz jazýdan bas tarttym. Meni tústen keıin jınalysqa shaqyrdy. Zańgermen jáne qorǵaýshymen aqyldastym. Olar bul árekettiń zańsyz ekenin aıtty. Tańerteń jumysyma keldim. Meni jumystan bosatty. Buıryqqa qol qoıýymdy talap etti. Men «buıryqpen tanystym. Biraq bul zańsyz buıryqqa kelispeımin» dep jazyp, qol qoıdym, – deıdi G.Toıeva.Bul qandaı buıryq edi? №145-j buıryq Toıevany eńbek shartynyń talaptaryn dóreki buzǵany, bas dárigerdiń shaqyrǵanyna kelmegeni, bas dárigerdiń buıryǵyn oryndamaǵany úshin QR Eńbek kodeksiniń 61-babynyń 1-tarmaǵy negizinde eńbek sharty buzylyp, jumystan bosatylsyn dep shyǵarylǵan. Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrliginiń oblystaǵy baqylaý jáne áleýmettik qorǵaý departamentiniń bas memlekettik eńbek ınspektory B.Esqaraev mekemege baryp, tekserý júrgizip, Toıevanyń qolyna mynadaı qorytyndy bergen:«Atalǵan №145-j buıryq zańǵa qaıshy qabyldanǵan. О́ıtkeni, QR Eńbek kodeksiniń 61-babynyń 1-tarmaǵyndaǵy tarmaqshalary naqtylanbaǵan jáne bul baptyń 1-tarmaǵynyń 1, 2, 3, 4 tarmaqshalarynda eńbek shartynyń talaptaryn dóreki buzǵany, jumys berýshiniń shaqyrǵanyna ashyqtan ashyq barmaımyn dep buıryqty oryndamaǵany úshin eńbek shartyn toqtatý qaralmaǵan».Biz de qyzyǵýshylyqpen QR Eńbek Kodeksiniń 61-baby, 1-tarmaǵymen tanystyq. 61-baptyń 1-tarmaǵynda «medısınalyq qorytyndy negizinde qyzmetkerdiń densaýlyq jaǵdaıyna qaıshy keletin jumysty atqarýǵa eńbek sharty jasalǵan jaǵdaıda..» degen joldardy oqydyq. Ekinshi tarmaq sottalǵan adammen eńbek sharty jasalsa degendi megzep tur.Qudaı saqtasyn, dáriger qyzdyń deni sap-saý, júıkesi jaıynda, eshqandaı emhanada esepte turmaıdy. Qylmys jasamaǵan, sottalmaǵan. Sonda bas dáriger bolyp, basqalar bolyp, jabyla jazǵan bul buıryq qandaı buıryq? Aýrý, sottalǵan adam bolsa Toıeva on jyldan beri ortalyqta nege júr? Densaýlyq saqtaý mınıstrligi Izraılge oqýǵa mundaı dárigerdi qalaı jibergen? Oblystyq densaýlyq saqtaý departamenti osyndaı «mini» bar adamdy Polshaǵa, Máskeý, Novosibirge oqýǵa qalaı jibergen? Tıisti medısınalyq tekserýlerden bildirmeı ótip ketetindeı Toıeva «kórinbeıtin adam» ba?Oblystyq densaýlyq saqtaý departamenti basshysynyń kadr jónindegi orynbasary «myna buıryǵyńyz ne?» degen soń bas dáriger ekinshi buıryq shyǵarady. Shyǵarady da, ol buıryqty bes kúnnen soń poshta arqyly Toıevaǵa jiberedi. Endi bul buıryqty zańdy, saýatty jazǵan bolar deısiz ǵoı.Memlekettik ınspektordyń tekserý qorytyndysyna taǵy da kóz jibereıik.«Toıeva hanym! Bas dáriger Eńbek Kodeksiniń 61-babynyń 1-tarmaǵymen bergen buıryqty ózgertip, sizge ekinshi ret №146 buıryq shyǵarǵan. Ol buıryq boıynsha sizdi Eńbek kodeksiniń 54-baby 1-tarmaǵy 13-tarmaqshasymen jumystan bosatqan. Bul buıryqty 20.10.2011 jyly shyǵarǵan. Tártiptik jazany qoldanǵanǵa deıin sizden jazbasha túsinikteme talap etpegen, buıryqpen tanystyrmaǵan. №146 buıryqtyń negizi kórsetilmegen jáne de QR Eńbek kodeksiniń 4 tarmaǵynyń talabyn buza otyryp, buıryqty 5 kúnnen keıin, ıaǵnı 25.10.2011 jyly poshta arqyly sizdiń meken-jaıyńyzǵa joldaǵan. QR Eńbek kodeksiniń 11 babynyń 3 tarmaǵynda «jumys berýshiniń QR eńbek zańdarymen saqtalmaı shyǵarylǵan aktiler jaramsyz bolyp tanylady» delingen.Biz tekserý qorytyndysy boıynsha jazylǵan akti men joǵaryda kórsetilgen buıryqtardy 14.11.2011 j.-ǵa deıin zańǵa sáıkestendirý týraly memlekettik eńbek ınspektorynyń nusqamasyn ortalyqqa jibergenbiz.Oblystyq kardıologııalyq ortalyq nusqamamen tanysqanyn, nusqamada kórsetilgen kemshilikterdiń bir qataryn túzegenderin, zańǵa qaıshy buıryqtaryn zańǵa sáıkestendirý týraly óz ýájderin alǵa tartqan habarlama kelip tústi.Oblystyq kardıologııalyq ortalyqtyń sizdi qaıta jumysqa alý máselesin azamattyq jolmen sot arqyly sheshýdi usynamyn. OQO boıynsha bas memlekettik ınspektor B.Esqaraev» dep qol qoıylǵan.Endi osy ortalyqta on jyl qyzmet atqarǵanda tek qana alǵys alyp júrgen, on jyl ishinde óz bilimin jetildirý jóninen 15 sertıfıkaty bar qyzdyń alǵan tártiptik jazalaryna keleıik. Toıevaǵa bas dáriger S.Bekjigitov «eskertýdi» 22.06.2011 jyly bergen. Sebebi ne? Shymkenttik bir myqty operasııa jasaıtyn blokka kirip ketedi. Onda medısına qyzmetkerinen basqa adamnyń kirýine qatań tyıym salynǵan. Osy blokta erkin júrgen adamǵa Toıeva birneshe ret onda kirýge bolmaıtynyn eskertedi. Myqty tyńdamaıdy. Tyńdamaǵanymen qoımaı, Toıevanyń ústinen shaǵym jasaıdy. Qarańyzshy, osy operasııalyq blokta jasalyp jatqan operasııany Elbasymyzdyń ózi de monıtor arqyly kórip turdy ǵoı. Elbasy da zańǵa baǵyndy. Sonda anaý myqty kim, ol qalaı ruhsat etilmegen blokka ótip ketti, ony tómennen kim ótkizdi – munyń bári zerttelmeıdi.Memlekettik bas ınspektor «Sizge №74 buıryqpen «eskertý» tártiptik jazasy qoldanylǵan. Jumys berýshi jazalaý týraly buıryǵynda zańǵa silteme jasalǵan negizdeme joq jáne QR Eńbek kodeksiniń 73-babynyń 3-tarmaǵynda kórsetilgendeı jasalǵan tártiptik teris qylyqtyń mazmunyn, ony jasaýdyń mán-jaılaryn eskermegen» deıdi. Iаǵnı, «eskertý» sharasy da zańsyz berilgen.2011 jyly 19 qazanda, ıaǵnı Toıeva jumystan bosatylatynnan bir kún buryn bas dáriger №90 buıryqpen bekitken komıssııa aktisine saı Toıevaǵa №119-ó buıryqpen «qatań sógis» jarııalaǵan. Buıryqta óz qyzmettik mindetine salǵyrt qaraǵany, jumys barysynda dóreki qatelikter jibergeni, óz isine nemquraıdy qaraǵany úshin QR Eńbek kodeksiniń 54-babynyń 13-tarmaǵyna sáıkes qatań sógis jarııalansyn dep jazylǵan.Bul buıryqtyń zańdy, zańsyz ekenin teksergen memlekettik ınspektor «buıryqtyń negizi zańǵa durys silteme jasalmaǵan, laýazymdy nusqaýdyń qaı tarmaǵyn buzǵany kórsetilmegen. QR Eńbek kodeksiniń 74-babynyń 1-tarmaǵynda kórsetilgen talapty buza otyryp, anyqtamada kórsetilgen teris qylyq boıynsha 57 kúnnen keıin jumys berýshi №119-ó buıryqpen tártiptik shara kórgen» dep jazyp otyr. 57 kúnnen keıin qyzdy jazalaý kimge, nege, ne úshin kerek boldy eken?Bas dáriger bas bolyp, orynbasary bar onnan astam qyzmetker júrgizgen qyzmettik tekserý hattamasy túzilgen kúni qoıylmaǵany, jınalystyń qaı kúni ótkeni belgisiz ekeni, sondaı-aq tekserý qorytyndysyn talqylaý týraly jınalys bolatyndyǵy jóninde Toıevaǵa jazbasha eskertilmegeni týraly da memlekettik ınspektor jazyp otyr.Endi osynyń bárin qorytyndylasaq, Toıevany jumystan bosatý týraly bir kúnde shyǵarylǵan qos buıryq ta zańsyz, negizsiz bolyp otyr. Berilgen tártiptik shara da zańsyz. Moraldyq jáne jaýapkershilik jaǵyn oılasaq, Toıeva alǵashqy «eskertýdi» kardıoortalyqtaǵy tártipti saqtaý úshin, operasııalyq blokta jatqan aýrýlardyń qaýipsizdigi, ishki tártip úshin alyp otyr. «Qatań sógisti» de negizsiz alǵanyn memlekettik ınspektor taıǵa tańba basqandaı anyqtap, jazyp berdi.Osy maqalany daıyndap jatqanda eki jaqty tyńdaýǵa, zertteýge tıis bolǵandyqtan da bas dárigerge bardym.– Sizden bir-aq nárse suraımyn. Zańgerińiz saýatty adam ba? – dedim.Oblystyq kardıoortalyqtyń bas dárigeri Bekjigitov myrza: «Iá, óte tájirıbeli maman», dedi.– Onda nege bir kúnde qos buıryq jazady? Qos buıryq ta zańsyz ekenin memlekettik ınspektor dáleldep berdi emes pe? Tipti zańgerińiz túgili jáı adamnyń ózi zańnyń babyn oqyp, tanysyp, sodan keıin qoldanady ǵoı. Adam taǵdyryn nege oılamaǵansyzdar? – dedim.Bas dáriger: «Ol shaqyrǵanǵa kelmedi. Baǵynbady», degen áńgimesin qaıtalady.Biz maqalany daıyndamas buryn oblystyq densaýlyq saqtaý departamentiniń bastyǵy J.Ismaılovqa da bardyq.– Osylaı da osylaı. Zańsyzdyq beleń alyp tur. Oblystaǵy jalǵyz perfýzıolog maman, maman bolǵanda Úkimet, oblystyq densaýlyq saqtaý departamenti qarjy bólip oqytqan maman, shetelderde bilimin jetildirgen, Elbasy kelgende júrekke operasııa jasaýǵa qatysqan, osy kardıoortalyqta eńbek etken on jylda on jeti sertıfıkat, sansyz alǵys hattar alǵan qyz nege jumystan qýylady? – dedik.J.Ismaılov bizben jalǵyz ózi sóılespedi. Áldebir mamanyn shaqyrdy. Odan soń qabyldaý bólmesinde otyrǵan G.Toıevany da shaqyrdy. Aldymen ózine bas dáriger emes, maman asa qajet ekenin aıtty. Bas dáriger bolýǵa talasatyndar men talpynatyndardyń túıindemesi tolyp jatqanyn da jasyrmady. Birazdan soń G.Toıevaǵa shúılikti. «Baspasózge barmastan buryn ózime kelmeısiz be? Bopsalaǵyńyz kele me?» dedi. Qyzdyń tizesi dir-dir etti.– Onyńyz ne, kózimizdi baqyraıtyp qoıyp? Sizge gazetke jazamyn dep kelgen joqpyn ǵoı. Qorqytý, bopsalaý jasadyq pa? Myna mamandy saqtap qalýǵa kómektesińiz dep turmyn ǵoı. Bul qyz meniń eshkimim emes. Jumystan basqany bilmeıtin, basyna mundaı is, ádiletsizdik túspegen qorǵansyz qyz, – dedim.Oblystyń bas dárigeri óziniń kadr jónindegi orynbasaryn shaqyrdy da:– Tez shara kórińizder. Máseleni sheshińizder, – dep tapsyrma berdi.Oblystyq ákimdikten de bas dárigerge «Siz qandaı adamdy zańsyz bosatyp otyrsyz? Munyńyz zańsyz», degen áńgime aıtylyp, qońyraý soǵyldy.Bas dáriger eshkimdi tyńdamady. Ádiletsizdiktiń neshe atasyn kórgen osy joldar avtory da dáriger qyzǵa «shydaı tur, aınalaıyn, oılanar bálkim» dep aıtqym kelmeıtin bos aqyl aıttym.Nátıje shyqpady. Oblystyń bas dárigeriniń de óz baǵynyshtysyna shamasy kelmedi-aý dep oılaımyn.– Zańǵa júgin, qaraǵym, – dedim, jumyssyz eki aı sarsańǵa túsken dáriger qyzǵa. Onyń ıpotekaǵa alǵan úıiniń qaryzyn tóleı almaı qınalǵanyn kózim kórdi.Ol qyz endi sotqa júgindi. Istiń qaralýyna jańa jyldyń kelip qalýy da áser etti-aý deımin. Odan soń saılaý keldi. Isti qaraý kesheýildeı berdi. Saılaýda bas dáriger de baǵyn synap kórdi. Depýtat boldy. Saılaý ótken soń baryp qyzdyń isi qaraldy. Kardıoortalyqtyń zańgeriniń qujattardy tolyq ákelmeý saldarynan is keıinge qaldyryldy.Keshe Toıevany taǵy da kórdim. Men ony bul joly jubata almadym. Qorǵansyz qyzdy jylatyp qoıyp, «Men halyq qalaýlysymyn» dep Bekjigitov qalaı aıtar eken? «Baspasózge nege bardyń? Qorqytqyń kele me?» dep, qyzǵa áli kelgen oblystyń bas dárigeri J.Ismaılovtyń «maǵan maman kerek» degeni de beker bolǵany ma? Álde Bekjigitovke «shamasy» kelmedi me eken? «Máseleni ózderi shesher jigitter» dep tórt aı kútken maqalany qyzdyń kóz jasyn kórgen soń, qyzynyń qolyna qarap otyrǵan zeınetker shaldyń sharasyz, muńdy keıpin kórip, janym aýyrǵan soń qaǵazǵa túsirdim. Zań boıynsha eńbek daýlary tez qaralýǵa tıis. Myna Toıevaǵa kelgende zań da «tabandap» qaldy. Myqty bolsańyz myna naryq zamanynda tórt aı jumyssyz ómir súrip kórińizshi. As-aýqat tabý óz aldyna, ıpotekaǵa alǵan úıińizdiń aqysy taǵy bar. Basqalar kútse de, bank sizdi kútpeıdi.…Bizdiń qazaqta qyzdy jylatpaýshy edi. Qyzdy nalyndyrmaýshy edi.Nalyǵan qyzdyń sońǵy úmiti sotta endi…Anar ASPAN.Ońtústik Qazaqstan oblysy.