«Sottalǵan» ánder avtoryn tapsa ıgi

«Kóne zamandy kóksegen feo­dalızmniń sarqynshaǵy» degen jeleýmen zulmat jyldary avtor ǵana emes, án men kúı de sottaldy. El men jerdiń taǵdyryn shyǵarmashylyǵyna leıtmotıv etip alyp, qasiretin tolǵaıtyn qaraly ánderdi halyq arasyna taratýǵa, aıtýǵa tyıym salyndy. Zamana shyndyǵy boıamasyz berilgen ánder bir-aq kúnde sóleket sóz, oralymsyz oı jamylyp, basqanyń qanjyǵasynda bókterilip kete bardy. Altaıdan Atyraýǵa, Jetisýdan Arqaǵa kóshken keń tynysty dástúrli ánderdiń bári bolmasa da, kópshiligi qııanatty bastan keshken degen áńgime alǵash osydan otyz jyl buryn Jánibek Kármenovtiń aýzymen aıtylyp edi. Bul týraly ánshiniń «Qazaq ádebıeti» gazetinde «Qazaqtyń sottalǵan 300 áni» degen maqalasy da jarııalanǵan bolatyn. Jazýshylar odaǵynda aqsaqal-qarasaqaldardyń birazy múshesi bolyp engen «Aǵalar alqasy» jumys istep turǵanda, Jánibek aǵamyz jan-jaqty dálelin keltirip, baıypty baıandama jasaıdy. Kóz kórgen aqsaqaldar jasynan qulaǵyna sińgen ánderdiń burmalaýǵa túskenine ózderi de kýá bolyp otyrǵandyqtan mátinderdi qaıta qalpyna keltirip, aqtalǵan avtorlarǵa ánin qaıtarý týraly oıdy biraýyzdan qýattaıdy.

Sodan beri de otyz jyl ýaqyt ótti, J.Kármenovtiń jany ashyp, kúıinip kótergen máselesin óner, án zertteýshileri bilgenimen, túbine túsip qoparyp, aqıqatyn tanyp, aıtýǵa asyqpaı kele jatqandary tańyrqatady. Jalpy, áldeneshe kezeńdi artqa tastap, áýelep jetken qazaq ánine 1930 jyly bir ret jáne 1950 jyldary ekinshi ret aýqymdy revızııa jasalǵan, «sot» júrgen degen sóz oqta-tekte aıtylyp júr, biraq indetip izine túsip, áldekimdi arshyp alyp, ádilettilik alyp beripti degendi múlde kórmeımiz de estimeımiz. Sol revızııa kezinde mazmuny men avtory qoǵam úshin teris dep tanylǵan 300-ge jýyq án sottalypty-mys. Biraq rasynda ol 300 án be, álde odan az ba, bálkim budan da kóp bolar, onyń da naqty sanyn eshkim kesip aıta almaıdy. Biraq án shýmaǵyndaǵy «Alla», «qudaı», «haq» dep keletin dinmen saryndas dıdaktıkalyq joldar, «baı», «baılyq» degen sózder ánniń qurbandyqqa shalynýyna sebep bolýǵa jarap tur edi.

«Abaı kúnim-aı, aı, kúnim-aı» dep aıtylatyn halyq áni bar. Osyndaǵy «Abaı kúnim-aı» esh maǵyna bermeıdi. Avtory belgisiz, halyq áni dep aıtylady. Menińshe, bul Alash ardagerleriniń ýaǵynda shyqqan án be deımin. О́ıtkeni bul sózdiń de, án maǵynasynyń da Abaıǵa esh qatysy joq. Anyǵy «Ýaı, baı kúnim-aı, baı kúnim-aı, Iаpyrma-aı, ýaı, áı, áı, áı» bolýy kerek. Sebebi adam jas kúninde baı bolady – qyzyqqa baı, qýanyshqa baı, mahabbatqa baı, sondaı qyzyqqa toly jas kúnin arman qylyp, ókinishpen eske alyp tur ǵoı» degeni bar-tyn óleńi ánmen bitke qaınasqan, óleń sózine asa mán beretin arqaly aqyn Nesipbek Aıtov.

Aıtýǵa ty­ıym salǵan avtorlardyń biri – Sádiqoja Moshanuly. Aı­tylmaıtyn sebebi, kámpeske kezinde onyń Qytaıǵa ótip ketkeni jáne ánderin aıtýshylarǵa qoǵamda teris kózqarastyń qalyp­tasqany. Sádiqoja keıinnen qazaq ánderiniń antologııasyna endi, biraq osy jınaqqa onyń «Bekzatym-aı» áni enbeı qaldy.

«Bireýdiń áni ekinshi bireý­ge telinip ketti» degen áńgime týǵanda, kerisinshe «án de, shy­­ǵa­rýshysy da sottalyp jat­qanda, kókirekti jaryp shyq­qan jaqsy ándi joǵaltyp al­maıyq, halyqtyń kókeıinde, aýzynda júrsin» degen izgi nıetten týyndaýy da múmkin. Án shejire sııaqty, aldymen bi­reý aıtyp shyǵady, odan taǵy bireý úırenedi, onyń ónerin izbasar shákirti jalǵastyrady. Naqpa-naq. Mundaı jaǵdaıda oryndaýshynyń daýys erekshe­ligine qaraı áýen ózgeriske ushy­raǵanymen, sóziniń ózgeriske túsýi ekitalaı. Endeshe birdi-ekili án mátini ózgeriske túsip jatsa eleń qylýǵa bolmas, al kóp mól­sherde óńi aınalyp, ózgeriske tússe, demek ol kezdeısoq emes, josparly túrde iske asyryl­ǵany.

Belgili ónertanýshy ǵa­lym Zeınur Qospaqov Jaıaý Mu­sa­­nyń ómiri jaıly jazǵan «Án­shi taǵdyry» atty kitabynda Qazaq­stan Kompartııasy Ortalyq komıteti qazaq halqynyń ótken­degi mádenıet murasyn syn tur­ǵysynan qarap, odan ári ıgerý maqsatynda qaýly qabyldaǵanyn jazady. «Ony is júzinde oryndaý úshin Qazaq KSR Ǵylym akademııasyna, Jazýshylar odaǵyna, Kompozıtorlar odaǵyna, Máde­nıet mınıstrligine tikeleı tapsyrmalar berildi. Qaýlynyń birinshi tarmaǵynda: «...О́tken kezdegi ádebı-poezııalyq, mýzyka murasyn zertteýge jáne syn turǵysynan qarap ıgerýge, onyń qazaq halqynyń túri ulttyq, mazmuny sosıalıstik mádenıetin odan ári damytý isinde qazaqtyń revolıýsııaǵa deıingi aýyzsha jáne jazbasha ádebıeti men mýzyka shyǵarmalaryn jınaý, jarııalaý isin túbirinen jaq­sartý mindettelsin» delin­gen. Osyǵan oraı jazylyp alyn­ǵan halyq ánderi, ha­lyq kompozıtorlarynyń tvor­ches­tvolyq qyzmetin keńinen nasıhattaý isi qolǵa alyndy», deı­di avtor. Al bul kitaptyń baspadan 1971 jyly jaryq kór­genin eskersek, Zeınur aǵa­myzdyń qazaq ánine qııanat jasaǵan ataqty qaýly týrasynda sıpaı qamshylap qana aıtýǵa májbúr bolyp otyrǵanyn ańǵarý qıyn emes. Sonymen osy qaýlyǵa sáıkes, halyqqa belgili avtorlardyń órmek toqyǵandaı birde-bir tinin úzbesten taramystaı tartyp otyryp órgen dástúrli ánderiniń kópshiligi keńestik ıdeologııanyń ótkir kezdigimen týralyp, belden bas­qan burmalaýshylyqqa tap bolyp, «halyq áni» nemese belgili «sovet» kompozıtorynyń áni dep jarııalana bastady. Partııa nusqaýymen bir ulttyń búkil án murasy muqııat súzgiden ótip, ekshelip jatqan qıyn kúnderde injý-marjandy qııanattan qut­qarýdyń bir joly – án mátinin ózgertý dep sheshkenderi de jantalas ústindegi áreket edi.

Búgingi mýzyka zertteýshileri 1930 jyldary jappaı án «sottalyp» jatqan kezde, belgili aqyndardyń qolymen halyq arasyna keń taraǵan ánderdiń sózin jańa zamanǵa laıyqtap qaıta jazyp shyqqanyn aıtady. Isa Baızaqovtyń «Nazqońyrdy», Ilııas Jansúgirovtiń Jetisý án­derin qaıta jazǵany týraly derek bul kúnde eshkimge tańsyq emes. Bul árıne, jaqsy ánniń múlde joq bolyp ketýinen góri rýhanı ıgilikke aınalýy jo­lyndaǵy úlken olja bolatyn. Jalpy, oraıy kelip turǵanda, qazaqtyń dástúrli ániniń júıe­lenip, jetilýi jolynda kóp eńbek sińirip, óz baıqaǵany men bilgenin baıypty túrde zerttegen iri ǵalymdardyń biri, óner­taný ǵylymdarynyń kandıdaty Zeınur Qospaqovtyń ózi bolǵanyn aıta ketkenimiz jón.

Arqa ániniń kórnekti ókili Júsipbek Elebekov oryndaǵan «Qanattaldy» áni týraly kezinde Habıba apamyz mynandaı qyzyq derek aıtqan edi. Daraboz ánshi súıip salǵan «Qanattaldy» ániniń sońyna KGB myqtap túsip, bir jyl boıy jeztańdaı ánshini tergeýge súırelep, tynyshtyq bermeıdi. «Nege qanat talady?» «Kimniń qanaty taldy – sovet ókimetiniń qanaty ma talǵan?», «Sen bul ándi oryndaý arqyly ne aıtqyń kelip júr?» dep ánshini ábden áýre-sarsańǵa salady. Má­tin «murty» basylyp, «tıip ketetin» tusyn alyp tastap, jańa zamanǵa saı ıkemdelip jazylǵan sózimen oryndap júrgende jeztańdaı ánshiniń kórgen quqaıy osy bolsa, onda «aq qashyp, qyzyl qýǵan» zamanda týǵan án tóresin tól sózimen oryndaǵanda ne bolatynyn elestetýdiń ózi qıyn. Mátini ózgerip ketken án jyldar boıy aldymen ómirde bolǵan-bolmaǵany belgisiz Seıit­jan saldyki, sońynan Sátma­ǵanbettiki dep júrip, aqyry óz taǵdyryn ózi boljaǵandaı bolǵan «Qanattaldy» áni taǵy da tartysqa túse kele, qanaty rasymen de talyp baryp Mirjaqyp Dýlatovtyń áni dep tanyldy.

Atylyp ketken alash aqyn­dary aqtalǵannan keıin sottalǵan ánderdiń ishinde Maǵjannyń da áni bar ekeni belgili bolyp, «Bárinen de sen sulý» jurt aıtyp júrgendeı Maqsutbek Maıshekındiki emes, Maǵjannyń áni dep biraýyzdan moıyndaldy. Kezinde aıtýǵa tyıym salynǵan ánderdiń avtorlyǵyn keıin aqtalǵan Alash arystarynyń basyna úıip-tógip bere salýǵa mýzyka zertteýshileriniń kópshiligi qarsy ekenin, muny asyra sil­teý dep baǵalaıtynyn da aıta ketkenimiz jón. Máselen, qaıt­qan ánderdiń qataryndaǵy «Aq­qum» men «Qaragóz» ánderin Ahmet Baıtursynovtiki dep atala bas­taǵanyn qoldamaıtyndardyń qarsy tarapqa aıtar óz ýáji bar. Bul ánderdi basy bútin A.Baı­tursynovqa bere salý úshin bultartpas dálel kerek. Sebebi qandaı ándi de naqty bir avtorǵa telý úshin onyń ǵylymı negizi bolýy tıis. «Sózin basqa adam, ánin basqa adam jazatyn búgingi kúnniń mýzykasy sııaqty emes, ol kezeńdegi ánderdiń ánin de, sózin de bir-aq adam shyǵarǵan. Dúnıege jaqsy bir án kelse, onyń jalǵasy da bolýy kerek edi. Jaquttaı jarqyraǵan ánniń arǵy jaǵynda jyltyraǵan sondaı eki-úsh án qaıtse turady, jaqsy kompozıtordyń jalǵyz-jarym ánmen shektelip qalýy múmkin emes» deıtin dástúrli ónerdiń ókilderi de joq emes.

Mýzyka zertteýshileri kóbinde 1925 jyly shyqqan «Qazaq hal­qynyń 1000 ánin» jáne 1931 jyly shyqqan «Qazaqtyń 500 áni, kúıi» jınaǵyn júıelep, mýzyka etnografııasy men án muramyzdy jınaqtaǵan A.Zataevıch pen B.Erzakovıchke júginedi. Al olar­dyń birde-bir jazbalarynda «A.Baıtursynovtan osyndaı án qaldy» degen bir aýyz sózdiń kezdespeıtinin, ondaı de­rek­tiń atalmaıtynyn aldymen kóldeneń tartady. A.Zataevıch A.Baıtursynovpen ómirde bir­neshe ret kezdese turyp, «Aq­qum» men «Qaragóz» týraly sóz qozǵamaýy, bul eki ánniń anyq Ahmettiki ekenin bile tura, eńbeginde atap kórsetpeýi múmkin emes ekenin aıtady. Sol kezdesýlerde A.Baıtursynov Zataevıchke 40-qa jýyq án beredi. Ahmetti «jetkizýshi» dep kórsetken ol án­derdiń bári de jınaqqa engi­ziledi. Bul jınaqqa Ilııas Jan­súgirov, Beıimbet Maılın, Sábıt Dónentaevtarmen birge, taý-tasty kezip, ken isimen aınalysyp júrgen geolog Qanysh Sát­baevtyń ózi 30 án usynǵan. Usynylǵan ánderdiń kópshiligi – nusqalar. Sonda ǵoı Zataevıchtiń: «Iá, sheksiz teńizdeı qazaq án tvorchestvosynyń ishinen qaı­sysy negizgi, qaısysy varıant ekenin qalaı ajyrata alasyń» dep halyq ánderiniń kóp túrge bólinetinine basyn shaıqap, ta­ńyr­qaı jazǵany.

Jetisý ánderiniń zertteýshisi, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty, professor Saǵatbek Me­deý­bekulynan adasqan ánder týraly suraǵanymyzda, kókeıin kernep, ishine syımaı júrgen máseleniń tyń qyryn túıdek-túı­degimen tarqata jóneldi. «Av­torymen qosa «sottalyp» ket­ken ánder eń aldymen Qa­pez Baıǵabylovtyń shyǵarmashylyǵynda molynan ushyrasady. Bir táýiri, Qapez aqtalǵanda, ánderi de qosa aq­talyp, ózine qaıtty. Aıtýǵa ty­ıym salǵan avtorlardyń biri – Sádiqoja Moshanuly. Aı­tylmaıtyn sebebi, kámpeske kezinde onyń Qytaıǵa ótip ketkeni jáne ánderin aıtýshylarǵa qoǵamda teris kózqarastyń qalyp­tasqany. Sádiqoja keıinnen qazaq ánderiniń antologııasyna endi, biraq osy jınaqqa onyń «Bekzatym-aı» áni enbeı qaldy. Sebebi stıli, máneri, oryndalýy jaǵynan Sádiqojanyń ánine kelip tur degen «Bekzatym-aı», halyq áni esebinde el ishine keń tarap ketken. Arnaıy komıssııa qurylyp, sondaǵy otyrystardyń birinde Sádiqojanyń áni ekeni dáleldengenimen, «Kekilin kes­ken ker atym-aı, kishkentaıdan ósken bekzatym-aı» degen belgili án halyq áni bolyp ketti ǵoı, qozǵamaı-aq qoıaıyq, áli de ýaqy­tyn kúteıik» dep «jyly ja­ýy­p» qoıǵan bolatyn. Jánibek Kármenov ándi ıesine qaıtarǵysy keldi-aq, amal ne, ol oıy mysy da, mansaby da basym aǵalardyń qoldaýyna ıe bola almady». S.Medeýbekulynyń aıtýynsha, áli kúnge izdeýshisin, aıtýshysyn kútip júrgen taǵdyrly ánder – Jaǵyperdiniń áni. Patshalyq otarlaýǵa qarsy shyqqan Shal­tabaı Alparulynyń, Keńes óki­metimen óshtesip ketken Ryskeldi Saýdanulynyń biraz ánderiniń áli kúnge «halyq áni» bolyp shyrqalyp kele jatýy shymbaıǵa batady-aq.

Bir kezde josparly túr­de júzege asyrylǵan burma­laý­shylyq endi júrdim-bar­dym qaraǵan júıesizdikke uryn­sa, halyq murasy shyn qııa­natqa ushyraıdy. Saıasattyń sal­qynymen «sory qaınap sottalǵan» ánder aqtalyp shyǵý úshin Qazaqstanda qalyptasqan dástúrli ánniń tórt mektebi sh­ákirt daıyndaýda osy máselege shıraq qarap, qulaqqa jat Maıranyń «bozbalany tartatyn magnıti», Birjannyń «on eki vzvody», Aqan seriniń «garmonııasy», Balýan Sholaqtyń «ıis maı, odekolony» sııaqty tirkesterge «osy qalaı ózi?» dep oı kózimen qaraýǵa úı­retse deısiń. Án úlgileriniń maz­mundyq, taqyryptyq, mýzy­ka­lyq qurylysyn zertteı otyryp, ólshem, yrǵaq, pishinine qaraı án avtoryn anyqtaý, olardyń atyn jurtqa tanystyryp, shyǵarmashylyǵyn tereń zer­deleý, ǵylymı dárejege kó­terý – mýzykatanýshy maman­darymyzdyń aldyndaǵy ardaqty boryshy bolsa kerek.

ALMATY