Sátbaevtyń rýhanı álemi

Sirá, jer betindegi pende bitken shynaıy zııalylyq pen parasat­ty­lyq­ty baǵalar sanasyn joǵaltyp almasa, Sátbaev esiminiń jáne gýmanızminiń de adamzat jadynan umytylmasy anyq. Kerisinshe, janynda tursań bıik­tigi baıqala bermeıtin, al alys­taı bastasań shoqtyqtaı túser alyp shyń tárizdi, jyldar jyljyp, ǵasyr­lar aınalǵan saıyn Sátbaevtyń da ulttyq mádenıetimizdiń, kúlli adamzat órkenıeti tarıhynyń ón boıyn­daǵy qadaý-qadaý tulǵalar qata­rynan laıyqty ornyn alary aqıqat. Qanysh Sátbaevtyń týǵanyna 100 jyl tolýyn 1999 jyly Birikken Ult­tar Uıymynyń janyndaǵy IýNESKO-nyń sheshimimen dúnıe júzi halyqtary atap ótkeni osy pikiri­miz­diń aıǵaǵy. 

Sátbaev syndy uly tulǵa jáne onyń qundylyqtar álemi men dúnıe­ta­nymy týraly bir nárse jazý – eren bıik shyńnyń eteginde turyp onyń alyptyǵy týraly boljam aıtqanmen birdeı is. Sonda da bolsa, «jaqsynyń jaqsylyǵyn aıt, nury tasysyn...» demekshi, ótken ǵasyrdyń sońynda kóshpeli qazaq aýylynda dúnıege kel­se de, zaıyrlyq ilim-bilimdi jete meńgergeni sondaı – eýropalyq ǵula­malardyń ózimen pikir talastyryp, geologııadaǵy metallogenııa ǵyly­my­­nyń negizin qalyptastyrǵan, sóı­tip hımııa ǵylymyndaǵy Mende­leev­tiń perıodtyq júıesi syndy Qazaqstannyń metallogenııalyq kartasyn tuńǵysh ret jasap, sonyń negizinde bizge belgisiz jańa paıdaly qazbalardy ashýǵa kómektesetin, kemel aqyl-parasatymen álem­dik órkenıetke óshpes úles qosyp ketken fenomen tulǵanyń dúnıe­ta­nym­dyq jumbaǵyn sheshýge umtylý qaı sala­daǵy zertteýshini de qyzyq­ty­­­ra­ry anyq.

Osy kezge deıin zertteýshiler men jazýshylar qazaq dalasynyń qoınaýyn­­daǵy ken baılyqtardy boljap tabýdyń, ony tıimdi tásil­men óndirýdiń, jedel el ıgiligine jaratýdyń ǵajaıyp úlgisin kórsetip, Qazaqstannyń qazirgi ónerkásibiniń irgetasyn qalaǵan, osy eńbegi úshin óz zamanyndaǵy eń joǵary mara­pat­tar – KSRO-nyń Lenındik jáne Memlekettik syılyqtaryna ıe bol­ǵan, búkil Ortalyq Azııa ǵalym­da­ry arasynan alǵashqy bolyp sol kezdegi Odaqtyq Ǵylym akademııasyna tolyq múshelikke saılanǵan, Qazaqstan Ǵylym akademııasyn onyń tuńǵysh prezıdenti retinde uıymdastyryp, ony keshendi san-salaly ǵylymı-zertteýler ordasyna aınaldyrǵan adamnyń ómir jolyn, ǵylymı-dúnıetanymdyq jáne qoǵamdyq-gýmanıstik qyzmetin, keıbir kisilik qasıetterin birshama zerttep te, jazyp ta júr. Alaıda Sátbaevtyń rýhanı álemi, qundylyqtar júıesi, onyń adam tańǵalarlyq namysy, qajyr-qaıraty men muqalmas rýhynyń qaı­nar kózderi týraly birtutas túsini­gimiz ázirge qalyptasa qoıǵan joq.

Biz, qoǵamtanýshy ǵalymdar endi ǵana zertteı bastaǵan rýh máselesi týraly áńgime qozǵala qalsa, meniń esimnen 1947 jylǵy Londonda óz zamanynyń iri saıası qaıratkeri Ýınston Cherchılldiń KSRO Joǵary Keńesi ókilderin qabyldaǵan kezde­sý­de­gi suhbat shyqpaıdy.

– Qazaqtardyń bári siz sekildi bıik pe? – dep suraıdy Ý.Cherchıll Sátbaevtan onyń qaı ult ókili ekenin bil­gen soń. Sol sátte Sátbaev:

– O ne degenińiz, meniń halqym menen de bıik! – dep jaýap bergen edi ǵoı.

Sirá, bul sóz Sátbaevtyń tiline taban astynan oralmaǵan bolar. Sonda deımin-aý, 1914 jyldan, ıaǵnı sol kezdegi qazaqtyń qoǵam­dyq oı ortalyq­tarynyń biri Semeı­de­gi muǵa­limder semınarııasynda oqyp júr­gen kezinen bastap, qazaq dalasyndaǵy qoǵamdyq-saıası ómirge belsene aralasqan, atysyp-shabys­qan tóńkeristi de, 1931-1932 jyldar­da­ǵy «qyzyl qyrǵyn» jutty da, odan keıingi saıası qýǵyn-súrgindi de óz kózimen kórgen, A.Baıtursynuly, J.Aımaýytuly, M.Jumabaıuly, Á.Ermekov syndy ózinin rýhanı ustazdary men pikirles dostarynyń, aǵaıyn-týǵandarynyń áperbaqan saıa­sı bılik tuzaǵyna ilikkenine júregi qan jylaı ókine júrip, ámirshil-ákimshil júıeniń qasiretin búkil jan dúnıesimen uǵynǵan Qanysh Iman­taıuly bul sózdi nege senip aıtty eken?! Munshama muqalmas ulttyq rýh pen senimniń, ulttyq namys pen qaırattyń qaınar kózi qaıda jatyr? Osy suraqtarǵa ja­ýap izdeı otyryp, men keıde ózimniń esimde qalǵan Sátbaev beınesin kóz aldyma qaıta elestetip, ákemdeı qamqorlyq jasaǵan uly ustazymmen bolǵan júzdesýdi jıi-jıi oı eleginen ótkizemin. Iá, qazirgi aq saqaldy akademık aǵalarymyzdan bastap, olardyń búgingi alpysty alqymdaǵan izbasarlaryna deıin – bárimiz-bárimiz «Sátbaevtyń shekpeninen» shyqqanbyz. Ol kezde akademııada jaı qyzm+++et isteýdiń ózi eń bir qadirli de qasterli laýazym ispetti edi. Erteletip ǵylymı kitaphanaǵa jetýge tyrysatynbyz. Sebebi sál keshikseń, kitaphanadan oryn jetpeı qalýy múmkin. At shaptyrym oqý zaldarynyń qańyrap bos turatyny qazir ǵoı, ol kezde ǵylym men bilimge degen qushtarlyq bólek edi.

Izdegen kitabymyzdy alyp, orny­myzdy belgilep bolǵan soń, óńkeı qylqandaı jigitter syrtqa asyǵa­tyn­byz. Sondaǵy maqsat – saǵat dálme-dál toǵyzda akademııanyń aldynda mashınasynan túsetin Qanysh aǵaǵa sálem berý. Joq, bul jalpaq­taý da, jaramsaqtaný da emes edi. Esimi álemge áıgili uly tulǵanyń qolyn alyp, hal-jaǵdaıymyzdy suraǵa­ny­na tóbemiz kókke jetkendeı máz bolyp qalatynbyz.

Áli esimde, 1961 jyldyń sáýir aıy bolatyn. Amalym joqtyǵynan, úlken kisiniń mazasyn alyp, qabyl­da­ýy­na kirýge týra keldi. Májbúr etken turmys jaǵdaıym, dálirek aıtqanda – Sákeń, sol kezdegi Fılosofııa jáne quqyq ınstıtýtynyń dırek­to­ry, ardaqty Salyq Zımanov aǵamyz. Al­dynda ǵana typ-tynysh jumys istep júrgen Hımııa ınstıtýty­nan «kandıdattyq mınımým tapsyr­ǵa­nyń­nan baıqadyq, fılosofııadan daıyndyǵyń jaqsy eken, sen bizge kereksiń» dep ózi shaqyryp alǵan Sákeń endi kelip, «Prezıdentke bar, jaǵdaıyńdy aıt, jataqhanadan oryn sura» dep ıtermelemesi barma.

Shynynda, ol kezde de Almatyda úı máselesi qıyn bolatyn. Boıdaq kezimde elemeı turyp jatqan «taýyq qoramnyń» qolaısyzdyǵy úılengen soń badyraıyp birden bilingen. Amal joq, aryzymdy alyp, Sátbaevtyń qabyldaýyna bardym.

Qoryqqanym beker eken, Qanysh aǵa birden qabyldady. Ústinde appaq kıteli, qaqyradaı bolyp otyr. Hal-jaǵdaıymdy surady. Qandaı taqy­rypty zertteýmen aınalysyp júr­ge­nimdi surady. Men taqyldap jaýap berip otyrmyn.

– Jaratylystaný ǵylymynyń fılosofııalyq-ádisnamalyq máse­le­leri deısiń be? Jaqsy eken. Bizde bul múlde zerttelmeı jatqan sala. Uly fılosoftardyń kópshiligi jaratylystanýshylardan shyqqan. Sen óziń Sergeı Ivanovıch Vavılovty bilesiń be?

– Estýim bar.

Búkil Odaq boıynsha seniń taqy­ry­byńnyń bilgiri sol kisi. Seniń Máskeýge barýyń kerek. Oqýyń kerek, ǵalym bolý ońaı emes. Kózińniń oty bar eken. Baǵytyń da jaqsy. Durys­tap izdenseń, senen úlken ǵa­lym shyǵady. Men seni Máskeýge oqýǵa jiberem.

Rahmet aıtqan bop, kúmil­jiń­ki­rep qaldym. Maǵan dál sol sátte Máskeýdegi oqý emes, úı qajet edi. Qolym­daǵy qaǵazyma qaraǵyshtap otyr­ǵanymdy sezdi me, Qanysh aǵa ju­lyp alǵandaı:

– Ol ne? Aryz ba? – dedi.

Men qaǵazymdy usyndym. Oqyp shyqty da, betine bir nárse jazyp ózime qaıtyp berdi. Mende ne jaz­ǵa­n­yn oqýǵa da mursha joq. – Jaqsy, – dedi Qanysh aǵa sál-pál únsizdikten soń, – Karpınskııge bar. Álgi meniń aıtqanymdy umytpa.

Terlep-tepship qabyldaý bólmesine shyqtym. Qanysh aǵanyń hatshysy Tamara apaı meniń abdy­ra­ǵan túrime qarap kúlip jiberdi.

– Ne boldy, Ábdimálik.

Men túkke túsinbegenimdi bildirip, qolymdaǵy qaǵazymdy usyndym.

– Oı, úı alypsyń ǵoı, saǵan úı beripti, Lenın men Kırov kósheleriniń qıylysyndaǵy eki qabat úıden. Bir bólme, 24 sharshy metr. Qutty bolsyn. Bar, Karpınskııge bar.

Sóıtip men bir aıdan soń Alma­ty­nyń turaqty turǵynyna aınal­dym. Ákeden erte aıyrylyp, Alma­ty­ǵa armanymdy ǵana serik etip kelgen maǵan Qanysh aǵa ákemdeı qam­qor­lyq jasap, bir aýyz jyly sózi­men tóbemdi kókke jetkizdi. Kúzde Más­keýge, aspırantýraǵa joldama aldym. Amal ne, úsh jyldan soń, sol Máskeýde uly qamqorshymyzdan máńgige aıyrylyp qaldyq.

Keıin ózge áriptesterimmen áńgi­me­­lesip qarasam, Qanysh aǵa tek maǵan ǵana emes, ǵylym men bilimge umtylǵan barsha qazaq jas­ta­ryna qolynan kelgenshe ákelik qamqorlyq jasaǵan eken. Búginde san-salaly otandyq ǵylymymyzdyń barsha aýyr júgin kóterip otyrǵan – sol Sátbaev shákirtteri. Shynaıy urpaqtar birligi men sabaqtastyǵy degen osy. Qazaq­stan­nyń Ǵylym akademııasy, bul – shyn máninde Sátbaev akademııasy.

Sonymen áýelgi saýalymyzǵa qaıta oralaıyq. Qyrýar ǵylymı, memle­kettik jáne qoǵamdyq mindet­ter atqara júrip, óz zamany­nyń saıası daýyldarynyń ótinde san márte qyspaqqa ushyrasa da, qaraý qyzǵan­shaqtyq pen kópe-kórineý jalaqor­lyq­tyń zalalyn kóp tartsa da, kóńilindegi rýhyn, úmitin, bolashaqqa seni­min, izgi meıirimin joǵaltpaǵan súıegi asyldyqtyń syry qaıda jatyr?! «Meniń halqym menen de bıik» dep marqaıtqan qandaı senimniń kúshi?!

Keıbir zertteýshiler Sátbaev boıyn­daǵy mundaı tektiliktiń tamyryn onyń ata-babalary shejiresinen izdep, alystan qazbalap júr. Bul da qajet is. Tektanýǵa da, ataqty áýlet­ter shejiresin qalpyna keltirýge de qarsylyǵym joq.

Máselege keń áleýmettik-mádenı turǵydan qaraýymyz qajet. Eń aldymen, Sátbaev syndy segiz qyrly bir syrly tulǵa qandaı isti qolǵa alsa da keń paıymdap, aýqymdy sheshim tabatyn suńǵyla ǵulama – dástúrli qazaqy tárbıesiniń jemisi. 

Sirá, muny «rýhanı úndestik» dep atasaq ta bolar. Tipti árige barmaı-aq, qazaqtyń Alashorda qaıratkerleriniń ómir joldaryn barlap qarasańyz, olardyń da ózge halyqtar zııalylary arasynda pikirles dos-jarandary kóp bolǵanyn baıqar edińiz. Zııalylar bir-biriniń ulttyq múddelerine qur­metpen qaraǵan, qajet bolǵan jaǵ­daı­­da sol izgi maqsattaryna qol­daý kórsetip, qamqorlyq jasaǵan. Al týǵan halqynyń taǵdyryn jaq­sar­tý jolynda atqarǵan isteri teris baǵa­lanyp, totalıtarlyq saıası júıe­niń qýdalaýyna ushyraǵan Alash azamat­tarynyń keıbireýlerin qaýip-qaterden qorǵap qalýǵa umtyl­ǵandar da ózge halyqtyń zııaly qaýymynyń ókilderi. Sondaı-aq Baıanaýyl aýdany­nda halyq soty bolyp qyzmet atqa­ryp júrgen jıyrma tórt jasta­ǵy Sátbaevty da 1923 jyly Tomsk qala­syn­­daǵy Tehno­logııa ıns­tıtýtyna oqýǵa shaqyr­ǵany belgili Alashorda qaırat­­kerleri Álimhan Ermekov pen Ábiken Sátbaevtyń dosy Mıhaıl Anto­novıch Ýsov bola­tyn. Qanysh Iman­taıulynyń ózi de kórnekti orys ǵalymdary V.A.Obrýchevtiń, M.A.Ýsovtyń pikirlerin ilgeri damyta otyryp, ken baılyqtardy metallogenııalyq boljaý ádisteri turǵysynan ashty. Sóıtip álemdik geologııa ǵylymynda sony salanyń negizin qalady. Sátbaev jańalyǵy dúnıe júzi ǵalymdary tarapynan qyzý qoldaý tapty.

Qanysh Imantaıuly qashanda otandyq ǵylymı qaýymdy álem zııalylarymen jalǵastyrýǵa umtylǵan. Onyń Anglııaǵa, Qytaıǵa barǵan sapar­lary da, tipti ózi qatysyp úlgere almaı ketken Delıdegi álem geolog­tarynyń birinshi halyqaralyq kongresine qalaı daıyndalǵany da osy oıymyzdy aıǵaqtaı túsedi. Qazirgi bizdiń zamandastarymyzdyń, zııaly qaýym ókilderiniń halyq­ara­lyq baılanystardy úzip almaı ár taraptaǵy áriptesterimen tyǵyz shyǵarmashylyq qarym-qaty­nas ornatýy qajet-aq. Sátbaev taǵy­ly­my­n­an alar ekinshi túıin – osy.

Úshinshiden, Qanysh Sátbaev – jıyrma­synshy ǵasyrdyń bas­yn­da ósip jetilgen jańa tolqyn qazaq zııalylarynyń ókili. Álıhan Bókeı­ha­n men Ahmet Baıtur­sy­nulynyń sońyna ergen ult zııaly­la­ry­nyń bul jańa tolqyny syrtqy isimen de, ishki mazmunymen de XVIII ǵasyrdaǵy fransýz aǵartýshylaryna uqsaıtyn.

Jańa tolqyn qazaq ǵalym-aǵartý­shylar, olardyń arasynda Sátbaev ta, Áýezov te bar, týǵan halqyn óner-bilimge keneltý arqyly álem­dik órkenıet kóshine ilestirýge um­tyl­­­dy. A.Baıtursynulynyń jańa álip­bı jasaýdy qolǵa alýy, X.Dosmuha­medovtiń «Medısına», M.Juma­baıulynyń «Pedagogıka», J.Aımaýy­tulynyń «Psıhologııa», M.Áýezovtiń «Qurylys materıaldary», Q.Sátba­ev­­tyń «Algebra» oqý­lyq­ta­ryn jazýǵa otyrýy osy izgi maqsat jolyna baǵyttalǵan áreketter edi.

Bozbala Qanyshtyń Semeı qala­syn­daǵy Abaı keshin uıymdastyrýǵa belsene aralasýy, A.Zataevıchke qazaq­tyń 25 ánin aıtyp berip, nota­ǵa túsirtýi, Baıanaýyl taýynyń bókte­rin­de «Eńlik-Kebek» spektaklin qoıyp, ózi de rólde oınaýy, Máskeýden «Er Edige» dastanyn kitap etip bastyrýy, qazaqtyń tuńǵysh teatry týraly maqala jazýy – bári-bári ataq-dańq qýǵannan emes, elime, halqyma paıdam tısin degen elgezek nıetten týǵan izgi ister bolatyn. El múddesi jolyndaǵy elgezektik, bolashaǵy bar jasqa bar meıirimin tógetin izgilik, ózine qysastyq jasaǵan adamǵa da kek saqtamaı, aıaýshylyqpen qaraı­tyn askettik. Qanysh Iman­taı­uly­nyń jasynan boıyna sińirgen álgi dúnıetanymdyq-fál­safalyq jáne aǵartýshylyq-gýma­nıs­tik murat­ta­ry­nyń kórinisi. О́mir­lik ustynǵa aınal­ǵan osy asqaq murat onyń ózin de shyrqaý bıik­ke kóterdi. Aǵylshyn premer-mınıs­trine «meniń halqym menen de bıik» dep aıtqyzǵan da sol asyl mura­tynyń máńgilik óshpeıtinine, keıingi urpaqtarynyń júreginde jalǵa­sa­ty­nyna degen senim edi.

Ábdimálik NYSANBAEV,

UǴA akademıgi