Toǵyz júz jylǵa jýyq tarıhy bar tamyry tereń qundy nysan áp-sátte tilsiz jaýdyń qurbany bolady dep eshkim oılaǵan joq. Jalǵyz Fransııa halqy nemese hrıstıan dini ókilderiniń ǵana emes, bul ókinishti jaǵdaıǵa álem mádenıeti men rýhanııaty túgel qaıǵyryp otyrǵany belgili. Bir ǵana Vıktor Gıýgonyń 800 bettik «Parıj Áýlıe Anasynyń shirkeýi» romanynyń alǵashqy taraýy osynaý shirkeýdiń tutas gotıkalyq stılin sýrettemeýshi me edi? Endi qansha jerden qaıta qalpyna keltirý jumystary júrgizilse de, Gıýgo sıpattaǵan túpnusqadaı tańǵajaıyp týyndy bola almaıtyny anyq. Bul turǵydan alǵanda atalǵan romannyń quny burynǵydan beter arta túsetini aqıqat.
Tosyn oqıǵa ornyna birer saǵatta jetken Fransııa prezıdenti Emmanýel Makron Parıj Qudaı anasy shirkeýi aýmaǵynda bolǵan órtke qatysty pikir bildirdi. Memleket basshysy óz úndeýinde Parıj turǵyndary men barlyq Fransııa jurtyna órtten zardap shekken Notr-Dam-de-Parı qalypqa keltiriletinine ýáde berdi.
Alaıda, dál qazir meniń jarty denem órtenip jatyr degen syńaıda ókinishin jasyra almaǵan Makron «Notr-Dam – bizdiń tarıhymyz, ádebıetimiz, kózqarasymyz, qııalymyz. Bizdiń soǵysty, epıdemııany, bostandyqty bastan keshirgen ornymyz. Bul bizdiń ómirimizdiń epısentri. Bul qashyqtyqty esepteý etalony», dep halyqqa basý aıtty. Álemdik sarapshylardyń pikirinshe, órt atalǵan ǵımaratty jóndeý jumystary kezinde oryn alǵan. Álemge áıgili tarıhı nysandy qaıta qalpyna keltirýge birshama ýaqyt ketetini belgili. Jumystar jobamen 2022 jyly aıaqtalýy múmkin. Shirkeýdi qalpyna keltirý quny shamamen 6 mıllıon eýroǵa baǵalanǵan.
«Biz shirkeýdi qalypqa keltiremiz. Sebebi muny fransýzdar kútýde. Bul bizdiń tarıhymyzǵa laıyq jáne bizdiń taǵdyrymyz», dedi Makron. Ras, qanshama ǵasyrdy asqaq qarsy alyp artqa tastaǵan, tutas ulttyń tegi men tarıhyna aınalyp ketken bul tarıhı qundylyqty ult taǵdyry deýdiń jóni bar.
Fransııa dese kez kelgen adamnyń kóz aldyna Notr-Dam, Eıfel munarasy, Mona Lıza, bordo sharaby, sánqoı bıkeshter, ádebı keıipkerler, gılotına, akkordeon, Janna d’Ark, Napoleon keledi. Osy tizimdi bastaǵan Notr-Dam, tipti Eıfel munarasynan da qundy qazyna, fransýz ulty tarıhynyń tuma bastaýy.
Jalpy, tosyn oqıǵa bolsyn, tilsiz jaý deıik, álde soǵys pa, mańyzdy emes, órt neden bastalsa da el materıaldyq jaǵynan ǵana emes, eń birinshi mádenı turǵydan tonaýǵa ushyraıtynyn tarıh buǵan deıin talaı ret dáleldedi.
Bir eldiń júzdegen, tipti myńdaǵan jyl boıy jasaǵan mádenı, rýhanı eskertkishteriniń qas qaǵym sátte kúlge aınalýy – sol elge ǵana emes, jalpy adamzat mádenıeti úshin orny tolmas orasan opat. Bul rette ár el óziniń memleket ekenin tanytatyn qundylyqtaryn qıratýdan, bireýlerdiń kelip búldirýinen saqtaýy shart.
Buǵan deıin sodyrlardyń soıqanynan Sırııadaǵy soǵys kezinde 300-ge jýyq tarıhı eskertkish búlingenin bilemiz. Sırııanyń kóne muralar jáne mýzeıler departamentiniń dırektory Maamýn Abdýlkarım sol kezde Sırııadaǵy 10 myńnan astam arheologııalyq eskertkishterdiń 300-ge jýyǵy buzylǵanyn málimdegen bolatyn. Tarıhı mańyzy myńjyldyqtarmen ólshenetin Aleppo men Rakka qalalaryndaǵy eskertkishterge jáne Palmıradaǵy qırandylarǵa qarap álemdik máni zor eskertkishterdi óz qolymyzben qurtyp jatqanymyzdy ishteı ókinishpen moıyndaımyz. BUU-nyń málimeti boıynsha Sırııadaǵy 24 tarıhı nysan túgelimen qırap qalǵan, taǵy 104-i aıtarlyqtaı zaqymdanǵan. Búlingen tanymal nysandardyń ishinde Aleppodaǵy sıtadel, Damaskidegi Omeıad áýletiniń meshiti, Krest joryqshylarynyń Krak de Shevale qamaly boldy.
Tipti odan áride Aýǵanstannyń Bamıan aımaǵyndaǵy taýǵa oıyp salynǵan bıiktigi 55 jáne 37 metr bolatyn eki birdeı Býdda eskertkishi talıbterdiń talqandaýyna ushyrap, birjola qıratylǵan edi.
Al Iraktaǵy 2003-2011 jyldar aralyǵyndaǵy qaqtyǵysta Baǵdad qalasyndaǵy kóne Vavılon murajaıy zardap shekti. Jalpy, AQSh pen Irak arasyndaǵy kıkiljiń kesirinen Irak mýzeılerinen 170 myń óner týyndysy joıylǵan degen derek bar.
Bizdiń de álemdik tarıhı mańyzǵa ıe nysandarymyz az emes. Bul oqıǵadan keıin sol qundy jádigerimiz ashyq aspan astyndaǵy mádenı murajaılarymyzdy kózimizdiń aǵy men qarasyndaı saqtaýdy búginnen bastap qolǵa almaq kerek. О́ıtkeni, azýyn aıǵa bilep, búkil adamzat órkenıetiniń ózegine aınalǵan áıgili Parıj shaharynyń ózi qyzyl jalynǵa rýhanı qazynasyn qorǵap qarsy tura almady...
Eń qıyny, Parıjdegi tosyn jaǵdaıǵa ártúrli pikir aıtyp jatqandar az emes. Keıbiri óz elimizdegi qundylyqtardy qutqarsaq boldy, qalǵany kúl bolmasa bul bolsyn degen nemquraılylyqqa salynsa, ekinshi top dinı kózqaras turǵysynan shirkeýdegi órtke sheke solqyldatýdyń qajeti shamaly degendi aıtady. Bul sonda rýhanı estetıkaǵa degen essiz qushtarlyqtyń qurdymǵa ketkeni me, joq soqyr senim men «qortyq sındromynyń» qoǵam dertine aınalǵany ma? Qaýipti.
* * *
Álem tańdaı qaqqan áıgili qundylyq osylaı qurdymǵa kete jazdady. Qańqasy ǵana qaldy demeseń, kók tiregen kóne sáýlet opyrylyp ortasyna tústi. Eń ókinishtisi, osyndaı qubylys qurylystar, joǵaryda atap ótken nebir tarıhı nysandar adamnyń qolymen dúnıege kelip, sol adamdardyń qolymen qaıta qıratylady. Notr-Damnyń da órtke oranýynda belgili bir dárejede adam faktory oryn alǵany anyq. Osyǵan qarap Qudaıdyń eń súıikti jaratylysy – adam óz ishinde klassık Vıktor Gıýgonyń keıipkerleri Esmeraldadaı sulý hám Kvazımododaı usqynsyz jaratylys ekenin esińe alasyń!..
* * *
Bul nysan bizge ádebı-mádenı turǵydan barynsha jaqyn. Byltyr ǵana fransııalyq «Notre Dame de Paris» qoıylymynyń qazaqsha nusqasy elordamyzdyń jıyrma jyldyǵyna arnalyp qoıylǵan bolatyn. Aıta ketýimiz kerek, áıgili mıýzıklge ıtalııalyq-fransııalyq kompozıtor Rıkkardo Kochchante, qoıýshy rejısser Robert Marıen, mıýzıkl prodıýseri Nıkolaı Talar, horeograftar Martıno Mıýller men Nadıa Býttıgnol, sondaı-aq shyǵarmany qazaqshaǵa aqyn Serikzat Dúısenǵazın tárjimalaǵan bolatyn.
Bárimiz biletindeı, «Notre Dame de Paris» – Gınnestiń rekordtar kitabyna engen eń tanymal qoıylym. Elimizdegi «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasynyń aıasynda Qazaqstanda qoıylǵan spektakl osymen onynshy tilge aýdarylǵan edi.