Seısenbi, 28 aqpan 2012 7:17
Jambyl tátemniń dúnıeden kóshkenine alpys alty jyldyń júzi bolypty. Biraq HH ǵasyrdyń Gomeri atanǵan, sýyrypsalma aqyndyq óneriniń ǵajaıyp juldyzyna aınalǵan Jambyl Jabaev esimi umytylǵan joq. Qaıta jańara, jasara túskendeı.
Ras, Jambyl eýropalyq bilim alǵan joq, akademııany, ýnıversıtetti bitirgen joq. Bir qalamger jazǵandaı, «bul Jambyldyń tragedııasy emes», bul Jambyldyń óziniń akademııaǵa, ýnıversıtetke aınalyp ketkenin kórsetetin ǵajaıyp ǵumyr. Alla óleń qondyrǵan tamasha taǵdyr.
Seısenbi, 28 aqpan 2012 7:17
Jambyl tátemniń dúnıeden kóshkenine alpys alty jyldyń júzi bolypty. Biraq HH ǵasyrdyń Gomeri atanǵan, sýyrypsalma aqyndyq óneriniń ǵajaıyp juldyzyna aınalǵan Jambyl Jabaev esimi umytylǵan joq. Qaıta jańara, jasara túskendeı.
Ras, Jambyl eýropalyq bilim alǵan joq, akademııany, ýnıversıtetti bitirgen joq. Bir qalamger jazǵandaı, «bul Jambyldyń tragedııasy emes», bul Jambyldyń óziniń akademııaǵa, ýnıversıtetke aınalyp ketkenin kórsetetin ǵajaıyp ǵumyr. Alla óleń qondyrǵan tamasha taǵdyr.
Jambyl – qazaq aýyz ádebıetiniń ensıklopedııasy. «Jambyl meniń jaı atym, halyq meniń shyn atym», deýi uly aqynnyń osy qasıetterin daralap tur emes pe? 1940 jyldyń aqpanynda jazǵan aqynnyń hatshysy Ǵalı Ormanovtyń kúndeligindegi: «…oqymaǵan kisimin. Áıtse de baıqaımyn, halyq kóp biledi. Meniń bilimim – sol halyqtyń bilgenderi. Men halyqtyń sózin aıttym», degen sózder qandaı tereń, qandaı salmaqty!
Jambyl qalasynan ótip bara jatqanda:
Atyńnan aınalaıyn, Áýlıeata,
Atymdy ap qoıdyń dep bolma qapa, –
dep keletin keshý alysý sózi ne turady?
Áste, qazaqtyń tabıǵatynda sal-serilerdi, aqyn-jyraýlardy qasterleıdi de, jeke óz otbasyna kelgende, odan qashýǵa tyrysatyn ádet bar. Jabaı babamyz da Jambyldyń óleń qýǵanyn qalamaǵany belgili. Mal tabý nemese molda bolý sııaqty kásipti nesip etse, qatarynan qalmas dep paıymdaıdy. Sondyqtan da molda aldyna aparyp, tize búktiredi. Biraq asaý júrek áke sheshimine kóndikpeıdi. On bestegi bozbala:
Oqyǵansha men odan,
Dombyrany qolǵa alam.
О́leń kirgen túsine,
Jórgeginde men bolam, – dep qasıetti óleńge jyǵylady.
Meniń pirim – Súıinbaı,
Sóz sóılemen syıynbaı.
Syrly, sulý sózderi,
Maǵan tartqan syıyndaı, – dep bul sózderdi óz júregine boıtumar etip, kózi jumylǵansha óleńge, dombyraǵa, kıeli óleńge adal boldy. О́ziniń ómirge degen qushtarlyǵy, adam tanı biletin abyzdyq qasıetiniń arqasynda zamana kóshine ileskenmen, ózin basshylarmen de, qosshylarmen de teń ustady. Qazaqy qaljyń men mysqyl, ájýa, syndy ómirlik qaǵıdattardy sheber paıdalanatyny sondaı, aqynnyń astarly sózinen jaqyndary da, joǵarydaǵylar da seskenip júretin-di. Til – qudiret, til – sadaq, til – mazaq, til – madaq. Muny Jambyl babamyz jetik bildi:
Elimniń azamatyn tanys qylǵan,
Oı-jyrym, qyzyl tilim seniń arqań, –
dep Jambyl tátem beker aıtty deısiń be?
Jambyldyń osyndaı dara qasıetterin, qazaqtyń uly jazýshysy Muhtar Áýezov taıǵa tańba basqandaı etip jazyp ketti.
«Jambyl – aqyl-oıdyń alǵyry, ózgege uqsamaıtyn dara, oqshaý bet-beınesimen asa zor qubylys. Onyń bir ózi epık aqyn, ári aıtys aqyny, ári azamattyq áýenniń de aqyny».
Ulyny uly ǵana tanıdy. Áýezov moıyndaǵan, Seıfýllın bas ıgen, Sábıt Muqanov ardaqtaǵan, Romen Rollan sálem salǵan, Ǵabıt Músirepov syndy syrbaz jazýshy erkelegen Jambyl babanyń án-jyry, kúıleri men aıtystary, dastandary qazaǵymen birge jasaıtyn ulttyq qundylyqqa aınalyp ketti. Endi tarıh dońǵalaǵy keri ketpeıdi, egemen, táýelsiz Qazaqstannyń ulttyq brendi retinde Jambyl baba esimi jasaı beredi, jasaı beredi.
Jambyl poezııasy – shynshyl poezııa. О́mirdi óleńmen órnektegen aqyn jyrlarynan qazaq turmysynyń, qazaq qoǵamynyń ádiletsiz bolmysyn shenegen óleńderi onyń atyn erte shyǵardy. Ári Jambyl úshin poezııa Allanyń bergen syıyndaı qasterli, qasıetti.
Sary túnge sarylyp, kirpik ilmeı,
Salqyn kúzde bir jyly úıdi bilmeı.
Saharada salaqtap kúndiz-túni,
Buralqy ıt pen malshynyń kúni birdeı.
Osy tórt jol qandaı jandy sýret, kóńilge túsken kórkem beıne emes dep kim aıta alady?! Sondyqtan da daraboz aqyn Súıinbaıdan jalǵasqan azamattyq poezııanyń sarqylmaǵan bastaýyn kóremiz, aqyn sózine senemiz.
Jambyl jaı ǵana aqyn emes. Jambyl kúresker aqyn. 1916 jylǵy kóterilis kezinde Jambyl baba 61-degi, sol kezdegi tirkespen aıtsaq, shaý tartyp qalǵan kezi edi. Biraq aqyn júrek, aqyn tilek Jambyldy únsiz qaldyra almady. Aqynnyń daýysy zor estildi, onyń daýysy Qastek, Qaskeleń asyp, Jetisý boıynda qaýlaǵan órtteı dý ete tústi.
Osyǵan tiri otyryp kónemiz be?!
Iriktep bar bozdaqty beremiz be?
Bolmasa eldik qylyp tize qosyp,
Batyrǵa qol bastaǵan eremiz be?
Bolmasa, myna óleń shýmaǵyna nazar aýdaryńyzshy:
Attandyq ulyǵynyń qonysyna,
Eldi sorǵan borsyqtaı bolysyna.
Kóp erler qaza tapty jaýǵa attanyp,
Kóksegen azattyqtyń soǵysynda.
Mine, aqyn ańsaǵan azattyq kelgende Jambyldyń óleńi de ózgerdi, jyr shýmaqtary da túrlendi. Aqyn Keńes ókimeti ákelgen jaqsylyqtardy kári júregimen, aqyndyq sezimimen qabyldady. Aqyn baqytqa keneldi, aqynnyń jyry shýaqtandy. Al nemis-fashısteri oıran salǵanda ertteýli atqa qaıta mindi, aqyn júrekten shyqqan sózder jaýǵa snarıad sekildi atyldy. Árıne, bul teńeý sóz. Biraq shyndyq. Jambyldyń ataqty «Lenıngradtyq órenderim» jyr-plakaty, jyr joldaýy 1941 jyly nemis-fashısteri Lenıngradty blokadaǵa alyp, tas qursaýǵa aınaldyrǵan kezinde jazyldy.
Orys aqyny Aleksandr Prokofev «…Jyr iri áriptermen terilip, kóshelerde plakat bolyp ilindi. Kózderinen jastary sorǵalaǵan talaı adamdardy kórdim. Nemisterdiń samoletteri tóbede ushyp, bomba tastap júrgende, odan qashyp tyǵylýdyń ornyna, Jambyldyń jyry basylǵan gazetti satyp alýǵa, kóshedegi kıoskilerde kezekte turǵan adamdardy talaı kórdim», dep jazýy sol dáýirdiń shyndyǵy.
Búginde Sankt-Peterbýrgte Jambyl atyndaǵy kóshe, aqyn eskertkishi tur. Jetisýdyń jeti ózenindeı eskertkish aldynda sý aǵyp jatyr. «Lenıngradtyq órenderim» óleńiniń shýmaqtary jazylǵan áripter sol sýmen birge kúnge shaǵylysyp, kóz tartady. Qashan barsań da Sankt-Peterbýrgtegi Jambyl baba eskertkishine gúl ákelip júrgen adamdardy kóresiń. Júregi qartaıýdy bilmegen Jambyl halyqtyń naǵyz aqyny ekenin osyndaı sátte erekshe sezine túsesiń.
О́leń Jambyldyń atyn shyǵardy, Jambyl óleńniń kıesin kóterdi. Bul – talassyz shyndyq.
Qor bolmaımyn ólgenshe,
О́leńime-aq syıyndym, – dep jyrlap edi aqyn baba osydan tup-týra júz jyl buryn.
Iá, Jambyl baba syıynǵan óleń Jambyldyń esimin asqaqtatty. Muny aqyn-júrek sezdi. Sezip qana qoımaı óleńmen órnektedi.
Dombyrasyn serik qyp,
О́tkizdi Jambyl ǵasyrdy.
О́leńdi tógip, órnektep,
Asýlardan asyrdy, – dese, endi birde:
О́leńmen oıyp oıýdy,
Sózdi minip jeldedim, – deıdi aqyn. Júırikti, sáıgúlikti, jorǵany, tulpardy mingendi biletin edik. Al sózdi mingen Jambyl ǵana. Jaryqtyq, qalaı, qalaı kósiledi. Mine, óleńnen oıý oıǵan Jambyl osy!
Osy arada bir aıta ketetin jáıt, endi tórt jyldan keıin uly babamyz Jambyl Jabaevtyń týǵanyna 170 jyl tolady eken. Alaıda, búgingi kúnge deıin Jákeńniń akademııalyq birde-bir jınaǵy jaryq kórmepti, akademııalyq bıblıografııalyq tolyq kórsetkishi jasalmapty. Tamasha adamdar taǵdyry sıklynan ǵumyrnamalyq ómirbaıany jazylmapty. Osynaý kemshiliktiń ornyn toltyratyn ýaqyt keldi desem, M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty buryndary jabylyp qalǵan Jambyltaný jáne avtorlyq halyq poezııasy bólimin qaıta ashyp otyr. Maqsat, Jambyl Jabaevtyń akademııalyq 3 tomdyǵyn, bıblıografııalyq kórsetkishin, ǵumyrnamalyq ómirbaıanyn zerttep, ǵylymı aınalymǵa qosý.
Jambyl babam:
Ýa, áleýmet, qulaq sal!
Qarııa Jambyl jyrlasyn!
Men sóılemeı kim sóıler,
Zamanam meniń syrlasym, –
dep edi. Zaman ózgerer, ýaqyt zymyrar, biraq ózgermeıtin bir-aq nárse, ol quryshtaı quıylǵan Jambyl babanyń óleńderi.
Ýálıhan QALIJAN, M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń dırektory, Qazaqstannyń enbek sińirgen qaıratkeri.