Sáýleli sátter

Sáýleli sátter

 

Senbi, 14 sáýir 2012 7:35

О́tkenǵasyrdyń 50-shyjyldaryádebıetaıdynynakelipqosylǵantegeýrinditolqynnyńal­dyńǵysapyndaózindikúni, ózindikqoltań­basymendaralanǵanqazaqtyńqabyrǵalyqalamgerlerinińbiri, Qazaqstannyńhalyqjazýshysy, MemlekettiksyılyqtyńlaýreatySafýanShaımerdenovbú­gindekózitiribolsatorqalytoqsanyntoılapjataredi.

Senbi, 14 sáýir 2012 7:35

О́tkenǵasyrdyń 50-shyjyldaryádebıetaıdynynakelipqosylǵantegeýrinditolqynnyńal­dyńǵysapyndaózindikúni, ózindikqoltań­basymendaralanǵanqazaqtyńqabyrǵalyqalamgerlerinińbiri, Qazaqstannyńhalyqjazýshysy, MemlekettiksyılyqtyńlaýreatySafýanShaımerdenovbú­gindekózitiribolsatorqalytoqsanyntoılapjataredi. Artyndaqalǵanel-jurty, qalyńoqyr­many, órenurpaqtaryturǵandaqazaqprozasynaqaıtalanbaspsıhologııalyqqatparymol, realıstikkórkemdúnıelerákelip, álemdikdeń­geıdegiklassıkteratanǵanLevTolstoı, RabındranatTagorsyndyqalamgerlerdińshyǵar­ma­la­rynqazaqtilindesóıletkenushqyroılyqalamıesinińesimide, shyǵarmalarydaumytyl­maıdy, ultymenbirgejasaıberedi.

Iá, Sákeńnińkelmestińkemesinemingeninebesjylótipti. Azamatytu­tynǵanárzattyqadirlep, artynaqaldyrypketkenmuraǵatynkó­zinińqarashyǵyndaısaqtap, sol «rýhanıbaı­­lyqty» qoldyetipalmaı, qajettijerineamanattaptapsyrýúshinAlladankúndekúsh-qýatsurapotyrǵanBaǵdatapaıosyáýlettińshy­­raqshysyispetti. «JalǵyzulymSaıanymtiribolsa, qorasynyńbirburyshynabarypjatsamdajarasaredi, qazaqqyz­dar­­dyńqolynaqaramaǵan», depSákeńnińtútinintútetip, otynda, atyndaóshirmeımindepeshqaıdajyljymaıotyrǵanshúıkedeıkeıýananyńtektili­­gine, bekzatbolmysynatántiboldyq. Jasyseksennińbeseýinalqym­dasadajarǵadegen, balaǵadegensarytapsaǵy­nysh­tyarqalap, densaýlyǵysyrbersede «izdepkelgendergeesikashyp, dámtatqyzyp, Sákeńnińbosaǵasynantabylaıyn» dep, qudaıqosqanqosaǵynadegenadalpeıilin, shynsúıis­penshiliginta­nyt­qanBaǵdatShAIMERDEN­KE­LI­NI­MENáńgime­mizsháıústindejalǵasty.

– Baǵdat apaı, Qadyr aqyn aıt­qan ǵoı, «jaqsy jar – jarty ǵumy­ryń» dep. Siz Safýan aǵadaı halqy­myz­dyń aıaýly perzenti, úlken qalam­ger, bir týar tulǵamen 60 jyldaı birge ǵumyr keshtińiz. Sonaý bir ótken kúnderge oralyp kórińizshi. Oqyrma­n­darymyzdy da sizdiń Safýan aǵaımen qalaı tanys­­­­qanyńyz qyzyqtyratyn bolýy kerek…

– Adam estelik aıtqanda tek sáýleli kezder eske túsedi eken. Soǵystan keıin qazaqtyń ul-qyzdary bilim izdep Al­­­matyǵa aǵyla bastady. Sonda ákem: «Balam, oqy. Oqysań tórde otyrasyń. Oqy­masań ári ketkende dúkenshi, saýynshy bolasyń», deıtin edi. «Saýynshy» bol­maý­dyń jolyn tańdap, Qaraǵan­dy­daǵy eki jyldyq muǵalimder ınstıtýtyn bitirip, Aqmola qalasyndaǵy Stalın atyndaǵy mektepte bir jyl sabaq berdim. Bir jyl «oblonoda» ınspektor bolyp istep júrip, joldamamen QazMÝ-diń fılologııa fa­kýl­­­tetine birden 3-kýrsqa qabyldandym. Baıqaı­myn, bizdiń kýrstyń jigitteri birinen-biri ótedi. Shetinen symbatty, bilmeı­tinderi joq. Zeınolla Qabdolov, Myrzabek Dúısenov, Turlybek Sydyqov, Rahmanqul Berdibaev, Amanjol Shamkenov ádebıetti shemishkeshe shaǵyp, ózara pikir talastyryp tańǵaldyratyn. Úsh jyl Muhtar Áýezovten dáris aldyq. Myqty ustazdyń shákirtteri de osal bolmaıtyny aqıqat. Soǵystan keıingi jastar bilim alýǵa qushtar, eńbekqor bolatyn. Ákemniń «nashar oqysań kelip alyp kete­min», degen sózi bar, kúni-túni kitapha­nadan shyqpaımyn. Oıym – tek oqý. Osylaısha, qıyn da qyzyq stýdent­tik shaqta Sákeńmen tanystyq. Bul 1946 jyldyń qyrkúıek aıy edi. Baıqaımyn, meni una­typ qalǵan sekildi. Ár nárseni syltaý­­ratyp, qasymnan shyqpaıdy. Úsh jyl boıy sóz salyp, hat jazyp, óleń arnady. Qarashy, myna bir óleńdi ot­kryt­kanyń syrtyna jazypty. «Baǵdat! Saǵynysh týy kóteriler, Kórispesek kóp kún boıy. Eske túsip áldeneler, Shat kóńildiń tarqar toıy. Sonda mynaý jansyz sýret, Medeý bolsyn tilegińe. Kóńilim súıgen jan edi dep, Bas aparyp júregińe», dep 1947 jyly jazypty. Osylaı «Mahabbat, qyzyq mol jyldar» degen qyzyqty shaqty bastan ótkizdik. Dostyqtyń arty úlken mahabbatqa aınalyp, 1949 jyly oqý bitirgen soń, otaý qurdyq. Degenmen, jasyń kelip qartaıǵan shaqta mahabbat týraly estelik aıtý uıattaý sııaqty eken.

Sodan men joldamamen Qaraǵandy­da­ǵy Molotov atyndaǵy eki jyldyq muǵa­limder daıarlaıtyn ınstıtýtyna oqytý­shy, Sákeń «Lenınshil jas» gaze­tiniń Qaraǵandy oblysyndaǵy menshikti tilshi­si bolyp jumysqa kirip kettik. О́kinish joq. Sebebi, bir-birimizdi durys tańda­dyq, túsinistikpen ómir keshtik. Osy kezde «Inesh» romany jaryq kórdi. Roman jas-kárige unap, óte kóp tırajben tarap ketti.

Eki-úsh jyldan soń shyǵarmashy­ly­ǵyna baılanysty Almatyǵa kóship keldik. Bul kezde Janna, Dana degen eki qyzymyz bar, páter jaldap turamyz. Qazirgideı taksı, telefon, gaz joq. Sonda da ómiri­mizge rızamyz.

– Jaqsy jar jazýshynyń baǵy deı­di. Sonda jamany sory bolǵany ǵoı. Jalpy, qazaqqa jar bolýdyń ózi ońaı emes. Al qasıetti qalam us­taǵan, ýa­qyt­pen sanaspaı, kún, tún­men eseptes­peı jumys jasaıtyn shyǵarmashylyq adamynyń qosaǵy jaı­ly bolyp, ol adamnyń janyn da, jazǵanyn da túsi­nip jatsa, olar keıin kele odaqtasa ómir súretin kórinedi. О́ıtkeni, qalamger jary bol­mys-bitimimen bite qaınasyp qoımaı, olardyń eń birinshi oqyrmany, synshysy, anasynan keıingi eń jaqyn janashyr adamyna aınalsa kerek…

– Onyń ras, balam. Qazaq áıeli eriniń qas-qabaǵyna qarap, ata-enesin syılap, ıbaly bolyp jatsa, ol otbasynda bereke bar. Iаǵnı, onyń bári áıelge baılanysty. Jazýshylyq qasıet týa bite qalyptasady. Ol adam da pende. Maǵan ylǵı: «Jazýshymen turý qıyn ba?» degen suraq qoıady. Qysqa qaıyr­sam, qıyn da, qyzyq ta. Jazatyn adamǵa eń aldymen jaǵdaı kerek, túsingen soń qolymnan kelgenshe jaǵdaı jasaýǵa tyrystym. Sondaı-aq erkin turyp-júrgenge keńistik, keńshilik kerek. Bul jaǵynan Sákeń óle ólgenshe rıza bolyp ketti. Jaǵalasyp júrýdiń, qaıda jú­rip-turǵanyn tekserýdiń jaramsyz ekenin jas bolsam da bildim. Áıel-ana úıdiń uıtqysy, balańa, sharýańa qara. Halyq­tyń adamy bolǵan soń úıge qonaq kóp keledi. Elden keletin aǵaıyn-týǵan jáne bar. Meniń mamandyǵym muǵalim. Ustaz da aq tileýli ana sııaqty. Bar­­­lyǵyna renjimeı, úlken-kishimen til tabysýǵa tyrystym. Adam egoıst bolmaýy kerek.

Sákeń de óte qarapaıym, úlken-ki­shige, alys-jaqynǵa, balalaryna jar­qyn, jaryna óte jaıly adam edi. Úıde bereke bolmasa, er azamatty on balamen de ustaı almaısyń. Keıbir áıelder er adamnyń sońynan júrgeni. Men ondaı áıelderdi aıaımyn. О́zin syılamaǵandyq dep bile­min. Sákeń meni jaqsy kórdi. О́tirik aıtyp ne kerek, keıbir áıelder sekildi pıdjagyn túzetip, sıpap, my­naýyńdy kı, ishe ǵoı, otyra ǵoı dep bala sekildi kútken joqpyn. Kádimgi ózimen qatar, balalar­y­­­nyń sheshesi re­­­tinde, tipti, kýrs­tas dos retinde bárin aqylmen ja­­sadym. О́zi de aıtatyn «Sen bol­­­ma­­­sań, myna úı bos qalady. Al jazý­­­shy­­­nyń jary muǵa­lim bolǵany jaqsy eken», dep. О́ıt­keni, muǵalim – psıholog. Bir synypta qy­­­­ryq bala otyrady, neshe túrli ata-ana bar. Olarmen de, balamen de til tabysyp sóılesýiń kerek. Sizdiń qalam us­­­­taıtyn erli-zaıyptylar kele-kele odaq bolyp ómir súredi de­­genińiz ras. Jazǵan dúnıe­­­sin aldymen maǵan oqyp beretin. Ondaı kezde qansha sharshap otyrsam da tyń­­­dap, oıymdy aıtatynmyn.

– Zady, jazýshy otba­­­synyń áde­bıet­ti túsinip, baǵalaýy óte mańyz­dy ma dep qaldym. О́ıtkeni, qan­­­shama ataqty aqyn-ja­­­­zýshylar­­dyń artynda qal­­­­ǵan mura­ǵa­tyna ıe bol­maı, izim-qaıym joq. Aǵaıdyń elý jy­­­l­­­­ǵy qol­­­jazbasyn qarap shyǵý ońaı sharýa emes ekenin bilemiz. О́zińiz de áde­­­bıet­­­­shi­­­siz, buryn jaryq kórmegen, oqyr­mandar­­­dyń qoly­na tımegen, sizdi qy­zyq­tyr­­­­ǵan dúnıe­­lerdi kóp kezdesti­rdińiz be?

– Sákeńniń muraǵatyna jylyn bergen soń otyrdym. Osy bes jylda 50 jyl jazylǵan qoljazbany oqý ońaı emes. Búgingi kúnge sonyń jartysynan ǵana astym. Muraǵat qaraýdyń ne ekenin basyna túsken adam ǵana biledi. Qazir meniń jasymdaǵy adamdar dalaǵa shyǵa almaı otyr. Al men bir Alla, ekinshi Sákeń men Saıanymnyń árýaǵy shyǵar, ózim júrip turamyn. Sosyn Indıram men kúıeý balam Berik barlyq jaǵ­­­daıymdy jasap qoıǵan. Men tek oqýmen otyrmyn. Kúnine eki saǵat qaraımyn. О́ıtkeni, sarǵaıǵan qoljazbaǵa allergııa paıda boldy. Kózge de zııan, jatyp oqý kerek, óıtkeni, kóp otyra almaımyn.Uıqy joq, kúlki shamaly. Úı tolǵan qaǵaz. Erteń «Jalynǵa», «Jul­­­dyzǵa» ma­qa­la aparýym kerek. Ne bolsa sony bere almaısyń ǵoı. Sol úshin bárin oqyp baryp, tastaıtynyn tastaı­­­syń, memlekettik mu­­raǵatqa tapsyratynyn bólek jınaısyń. Al jınaǵan kitap­­­taryn árkimniń qolyna bermeı, jurt oqyp paıdalanatyndaı bir mektepke ótkiz­­sem deımin. Onda tursa, sondaı adamnyń kitaphanasynan dep bir kitap bolsa da balalar alyp oqıdy. Mu­raǵatty balalarǵa tapsyrǵanǵa, oryssha oqyǵan, onyń jónin qaıdan túsinsin.

– Baǵdat apaı, qaı ata-ana úshin de et baýyr balasyn joǵaltýdyń qansha­­­lyq­­­ty qıyn ekenin túsinemiz. Ásirese, sek­­­sen­niń seńgirinen asqan ákege qatar-qur­­­by­synyń aldy bolyp, úlken bıiktik­­­ter­­­di baǵyndyrǵan nar tulǵaly, aqyly as­qan uldan aırylý eki ese aýyr bolǵan shyǵar…

– Balanyń qaıǵysyn aıtpańyz. Saıan­­­­nyń qaıtys bolýy bizdiń otbasyna úlken qaıǵy-qasiret ákeldi. Júrekke kúsh tús­ken ǵoı. Stadıonǵa jasandy tósenish tó­seý kerek eken, sol máseleni Aqmolaǵa baryp sheshe almapty. О́zińiz bilesiz, Saıanym kógaldaǵy hokkeıden jastar arasyn­daǵy chempıonatty qosa sanaǵanda KSRO-nyń on dúrkin chempıony, Eýropa chempıondary kýbogynyń, KSRO kýbogynyń ıe­ge­ri, KSRO-niń VII jazǵy sparta­kıa­dasy­nyń jeńimpazy. Kógaldaǵy hokkeıden ha­lyqaralyq dá­rejedegi sport sheberi, ári «Dınamo­nyń» alty jyl, KSRO-nyń bes jyl kapıtany atanǵan tuń­­ǵysh qazaq edi. Úıde úsh qyzy, áıeli, komandasynda 15-20 qyz bar. Sonda: «Mama, áıeldermen jumys isteý qıyn. Ábden shar­shaımyn. Sosyn ursamyn», deıtin. Sol orys qyzdarynyń Saıanmen qosh­­­ta­­sarda «papa» dep egilip jylaǵanyn kórseńiz.

…Áli esimde, jarys bastalǵanda ákesi ekeýimiz bar sharýamyzdy tastap, stadı­on­ǵa júgiremiz. Barsaq, ylǵı dop soǵady, soǵan máz bolyp qaıtamyz. Biz­ge ataqty sportshylardy bilip oty­ryń­dar dep más­keýlik «Sovetskıı sport» gazetin jazdyryp beretin. Aınalaıyn, asyl edi ǵoı, qandaı sharýa tapsyrsań, ertesine tyndyryp tastaıtyn. Dushpa­ny joq adam edi. Sol kúni úıge kel­­­di de: «Mama sharshadym, kishkene jatyp demalyp alaıynshy», dedi de sodan oıanbady. Ońaı ma, arystaı balasy qulap jatsa. О́zi aldynda ınfarkt alǵan, qaıǵy­­­dan jatyp qaldy. Kóńili buzylyp maǵan aıtady, mende ne es bar deısiń. Qaıtesiń, kótere­siń. «Qaıǵynyń ornyn sabyr basady», degen, men de ýaıymdap otyrsam, búgin seni­men sóılesip otyrmas edim. Qalǵandaryn aman etsin dep, belimdi bekem býdym.

Maǵan búgin bireý Saıandy aıtsa, sol adamdy jaqsy kórip qalamyn. Biraq bireýdiń ulyna qarasam, bir túrli bu­zyla bastaımyn. Ne isteısiń? Komandamen eki-úsh ret Japonııaǵa barǵanda: «Mama, japondarda ul balany sheshe­leri tár­­­bıe­leı­di eken», degeni bar. Son­daǵy ákelip bergen túıregishin, depýtat­tar­dyń taǵa­tyn tós­­­bel­­­gisi sııaqty, arnaıy keýdeshe tiktirip, taǵyp qoıdym. Al myna alqany Úndistanǵa barǵanda ákelgen. Syrǵasy, júzigi bar. Áli moınymnan tastamaımyn. Iá, jalǵyz bala ketti, syrtym bútin, ishim tútin degendeı. Saıanymnyń ornyn eshkim toltyrmaıdy. Sony bilsem de, bildirtpeı, artynda qalǵan neme­re­lerime tárbıe berip, kelinge de qaraıla­syp, shańy­raqty ustaýǵa, uıt­qy, aqylshy bolyp otyrǵan jaıym bar.

– Safýan aǵaıdyń Gennadıı Kolbın qatysqan Jazýshylar odaǵynyń plenýmynda sóılegen sózi kezinde ult úshin jasalǵan erlikpen para-par edi. О́ıt­­keni, bireý elin qarý alyp qorǵasa, bireý qalammen qorǵar. Shynynda da, sol jo­ly ol kisi qazaq zııalylarynyń ash­yn­­­­ǵan ashy daýysyn jetkizdi. Iаǵnı, bul jazýshynyń kúreskerlik qasıeti. Baǵ­dat apaı, Sákeńniń plenýmnan keıin úıge kelgendegi kóńil-kúıi esińizde me?

– Árıne. Men onyń plenýmda sóı­­­­­leı­tinin basynda bilmedim. Buryn bir jerge baratyn bolsa, pálen jerge bara jatatynyn, bolmasa sóz sóıleıtinin, ıakı kezdesý ótetinin mindetti túrde aıtatyn. Bul joly eshteńe aıtpastan, túnimen otyryp sóıleıtin sózin jazdy. Qashanda ózimen ózi asyqpaı júretin adam, sol kúni tańer­­­teńgi shaıyn asyǵys ishti de, tez shyǵyp ketti. Biraq qaıda baratynyn aıtpady, men suramadym. Sodan kóligine minip odaq­qa barsa, esik jabylyp qalǵan. Biraz adam kire almaı tursa kerek, Sákeń áıteý­ir, ebin taýyp, artqy esikten kirip, sóz suraǵan. Orys­sha-qazaqshaǵa birdeı saýatty edi ǵoı. Qolynda oryssha jazylǵan mátini bar, týra 38 mınót sóıleı­di. Ol kezde Jazýshylar odaǵynyń tór­aǵa­sy Oljas Súleımenov: «Safýan aǵa, ýaqy­tyńyz bitti», dep qaǵa bergenine de qa­ra­maıdy. О́zi pleným bolsa, oǵan Kolbın qatysyp otyrsa, árıne, qı­­­palaqtaıdy ǵoı. Ábdi­jámil Nurpeıisov, Juban Mol­da­ǵalıev te sóıleı­di. Ju­ban pleným bitken soń úıge telefon soqty. «Safýan, sen óte jaqsy sóı­lediń», dese kerek, Sá­­keń de: «Sen de jaqsy sóı­­­­lediń», dep jat­ty. Sol joly dushpan­darynyń ózi rıza bolǵan. Minberden túsip kele jat­qanda jurt dý sha­­­­palaqtap turyp alsa kerek.

«Shovınıster, qazaqta ultshyl adam bolǵan joq. Jas qyzdardy nege qor­laı­dy? Nege qystyń aıazynda sý shashady?.. Senbeseńiz ekeýimiz kóshege birge shy­ǵaıyq, eger sizge bireýi qol kóteretin bolsa, kózińizshe dál sol jerde ózime kerosın quıyp órtep jibe­reı­­in… Teledıdardan sóıle­­­gen­­­­de qa­zaq tilin úırene­­min dep edińiz, olaı bolmaı shyqty..» dep aıtqanyn bilesiz. Onysyn ol isteıdi de. Sodan KGB-den bes-alty aı naǵyz ultshyl adam dep artynan tústi. Qaıta-qaıta shaqyryp, aýpartkom­nyń hatshysy orys jigiti edi, ol da áý­re­ge saldy. Biraq, birazynyń betin qaıta­ryp tastap, quty­­­­lyp ketip otyrdy. Bol­maǵanda túrmege salyp qoıatyn edi. Úı­de sondaǵy sóılegen taspasy bar, tyń­da­sa­ńyz sumdyq, qatty aıtqan. Esti­­­­gen­der jyr ǵyp aıtady. О́zi de: «38 mınót sóı­ledim, biraq jaqsy sóı­­­­ledim. Eshte­ńeden qoryqqanym joq. Aıtatyn sózim­di aıttym. Halyq rıza boldy. Maǵan ne isteıdi?» dep erkin júrdi. Me­­nińshe, Sákeńniń 90 jyldyǵyn atap ót­ken­­­­de, osy beınetaspany tyńdasaq bolar.

– Ár jazýshynyń jumys isteý stı­­li bar degendeı… Minezi qandaı edi?

– Sákeń jas kezinde jazýǵa túnde otyratyn. Solaqaı. Jatqan dápteri sol kúı­inde ashyq turýy kerek. Ony eshkim ornyn qozǵamaıdy. Tazalyqty jaqsy kórdi. Úıdiń ishiniń shashylmaǵanyn qa­laıtyn. О́zim de tazalyqty jaqsy kór­dim, son­dyq­tan qashanda jınaqy, taza otyrýǵa tyrysatynmyn. Máselen, Ǵa­bıt Músi­repov qa­ryndashpen arabsha ja­zady eken. Ol kisi jazǵanda tynysh­­tyq kerek. Bireýdiń jú­rip-turǵanyn kótere almaıdy. Sonysy ras. Birde ol kisiniń úıine balalardy ala bardyq. Bala emes pe, shýlap qoıa bergende «ıtti qonaq jaraspas» dep aıtqany bar. Ǵa­beńniń úıinde kúndiz de, túnde de ty­nyshtyq. Bizdiki basqasha, sonda da «pa­pa­­laryń jumys istep jatyr» dep erki­n­­­site qoımaımyn. Sonda ǵoı balalarym: «Nege basqa papalar túnde jumys istemeıdi. Bizdiń oınaǵy­myz kelip tur, án aıtqymyz kelip tur», deıtin. Biraq Sákeń oǵan da kóp qara­maıtyn. Aýyldan topyrlap adam­dar kelip jatsa: «Oı, mynalardyń kelgeni jaqsy boldy ǵoı», deıtin qýanyp.

«Totynyń toqsan taraýy» degen, mende áńgime kóp, shyǵa beredi. Bir kez­deri Sydyq Muhamedjanov, Syrbaı Máý­le­nov, Ádilhan Qaste­­ev, Múlik Súr­tibaev bári­miz ártis­­­ter­diń úıinde kórshi turdyq. Aýlaǵa shyǵyp kir jaıyp júr­sem, Sy­dyqtyń áıeli mar­qum Qaldygúl dalada otyr eken. «Sen­­der­diń turmys­taryń rahat qoı. Qashanda mý­­­zyka oınap jatady. Al bizdiń úıde ty­nysh­tyq», deı­­­­min. Sonda ǵoı Qaldygúl: «Qoı­shy, sen de aıtady ekensiń. Ý-shýdan basym qatyp ketedi. Sodan dalaǵa shyǵa­myn», deıtin. «Al men tyńdap otyra berer edim», dep kúletin edim. Sonda jas ekenbiz ǵoı.

Minezine kelsek – oıyndaǵysyn, shyn­dyqty betińe týra aıtyp salady da, artynsha «Jaqsy adamnyń minezi jibek oramal kepkenshe» degen, umytyp ketetin. Ol endi adamnyń minezi. Al sol minez ár shyǵarmasynda baıqalatyn. Biraq, qandaı kóılek alyp kıemin, kimdi qonaqqa shaqyramyn, onda sharýasy joq. Tıyn sanaıtyn usaq adam emes edi. Úıde tamaq bolsa bolǵany.

Otyz shaqty kitaby shyqty. О́ziniń kóńil qoıǵan janry povest, bir-aq roman jazdy. Negizinen pesa, syn, aýdar­­­maǵa, komedııaǵa da bardy. «О́mir nury», «Mez­­gil», «Qarǵash», «Jyl qusy», Máj­­nún tal», «It ashýy», pesalary «Qyr gúli», «Qaıdasyń, Zarına?», «Dó­­­keı kele jatyr», «О́kil áke», t.b. Osy dúnıeleriniń birazy basqa tilderge aýdaryldy. Al belgili synshy Jumaǵalı Ysmaǵulov aýdarmalary jaıynda ká­dim­­­gi qazaqtyń ózi sóılep otyrǵandaı etip aýdarǵan dep jazdy. Shyǵarmalary qy­s­qa da nusqa, kórkem túrde, realıstik baǵytta jazdy. «Syn – shyn bolsyn» degen qaǵıdamen jumys atqardy. Artyq sózi joq. Az jazyp, tereń maǵyna be­­re­di. Kóp oılanyp júredi de, tolǵaǵy pis­kende jazyp tas­taıdy. Klassı­kalyq týyndylary tarıh qoınaýyna ketti ǵoı. Jastarǵa kóp kómek berdi. Olardyń birazy búginde joq, mar­qum, birazy elge belgili qalamgerler. Tanysyn-tanymasyn jazýshylardyń shy­ǵar­malaryn oqyp, jaq­sylyǵyn aıtyp, maqtap otyratyn edi.

Sákeń 1970-1975 jyldary Qazaq­­stan Jazýshylar odaǵy basqarmasynyń hatshysy, Qazaq KSR Mádenıet mınıs­trligi re-pertýarlyq kollegııasynyń bas redaktory qyzmetterin atqarǵan. «Otan», «Qur­met belgisi» ordenderimen marapattalǵan. Qyzyljar qalasynyń qurmetti azamaty.

– Qansha degenmen áıel adamsyz, qyz­­ǵa­nysh degen bolǵan shyǵar. Safýan aǵaı­­­­dyń jas kezin biz de kórdik, ádemi kisi edi ǵoı…

– Árıne, qyzǵanysh degen bolǵan­men, kúıeýimdi bireý alyp ketedi degen oı mıy­­­myzǵa kirip shyqpaıtyn. Birde ózim sharshap júrgen kezim bolsa kerek, ke­shigýi jıilep ketken soń ózimshe tár­tipke shaqyrǵym bar. Tań ata kelgen Sá­keńe: «Osy senderdiń ne istep júrgen­derińdi teksereıin» dep kózinshe Tahaýıǵa telefon shalmaımyn ba. Shynyn aıta qoıar Tahań kórinbeıdi. Ár nárseni syltaýratyp tu­­­­ryp aldy. Shydamym taýsylǵan men: «Sen­der tańǵy tórtte tarqaǵan joq­syń­dar ma?» deppin. Sol kezde baryp Ta­hań tórtke deıin nemen aınalys­qan­daryn aıtyp, saıraı jóneldi. Baǵanadan beri meni syrttaı baqylap turǵan Sákeń ishegi túı­ilgenshe kúlsin. «Ne boldy?» desem, «Qan­sha saǵatqa deıin bolǵany­myzdy Ta­hań aıtýy kerek edi ǵoı, aýzyna sóz salyp bergen joqsyń ba?» deıdi.

– Baǵdat apaı, ótken ómirińizge rızasyz ba? О́zińiz bilesiz, soǵystan keıin oqyǵan qyzdar kóp bolmaǵan. «Eger taǵdyrymdy Sákeńmen baıla­nystyr­maǵanda, ǵylym jolyn tań­dar edim» degen ókinish bolmady ma?

– Árıne, rızamyn. Bizde qaıbir je­tis­­ken balalyq shaq boldy dersiń. Ashar­­shylyqtyń sońyn kórdik, odan keı­in soǵys, onyń zardaby bar. Ákem Kóluzaq kózi ashyq, el syılaıtyn, be­deldi adam edi. Sol kisiniń arqasynda bilim aldyq, ómir kórdik. О́mirimniń eń shýaqty, maǵy­naly da maz­­mundy sha­q­tary – Sákeńmen ótken kúnde­­rim. Ǵy­lym jolyn qýsam, kóp bolsa kandıdat, tipti ǵylym doktory bolarmyn. Al ondaılar barshylyq qoı. Al Sákeńniń arqa­synda jaqsy-jaısańmen, Alash­tyń myqty degen azamattarymen ara­lastyq, olarmen dámdes, tabaqtas bol­dyq, Olar úlken, biz kishi bolyp syı­lastyq. Ǵabıt Músirepovtiń úıindegi Qus­nı, Sábıt Muqanovtyń úıin­degi Marııam, Gúlnar Dýlatova, Álibek Dinishevtiń anasy Kamılá, t.b. jeńgelerimiz sheshemizdeı bolyp, bilmegenimizdi úıretti. Solar­dyń bizderge jasaǵanyn ózderine qaıt­a­ryp, jasymyz kelgennen keıin solardaı bolý­ǵa tyrystyq. Artymyzdaǵylarǵa qarap, ózimizdiń bilgenimizdi olarǵa úıret­tik. Sonyń bári tárbıe. Bilim óz aldyna, tárbıeni basqa qondyrý kerek.

– Baǵdat apaı, toıǵa daıyndyq júrip jatqan bolar…

– Indıram men kúıeý balam óz qara­jat­­taryna «Inesh» pen «Pereletnye ptı­­sy» kitaptaryn qaıta basyp, papa­la­rynyń toqsan jyldyǵyna tartý etti. Jazýshylar odaǵy «Altyn qalam» serııasymen «An-arys» baspasynan, «Qazaq­tyń júz romany» jobasymen «Ineshti» Má­jıt Dáýletbaevtyń «Qyzyljary­men» bir­ge shyǵardy. Shyǵarmalarynyń bes tom­dyǵyn M.Qul-Muhamed shyǵa­ryp berem dep edi, bes aıdan keıin bas­qa qyz­met­ke aýysyp ketti. Qazir sony tender arqyly «Taımas» baspasy shy­ǵaryp jatyr. Qazaqta «О́ldiń, Mamaı, qor boldyń» degen sóz bar, biraq kózi ashyq azamattar bar ǵoı, «Ǵalymnyń haty, aqynnyń aty ólmeıdi» degen, Sá­keń­di umyta qoımas. Sákeńniń «О́mir bol­sa, ýaqyt jetedi» degen maqaly bar edi. Degenmen, áli kúnge Almatyda da, As­tanada da, týǵan jerinde de ne kóshe, ne mektep, ne aýyldyń biri Sá­­keńe buı­yr­maı tur-aý. Jóni kelse, Almaty qala­synyń ákimi Ahmetjan balama kirip, kózbe-kóz sóılessem deımin. 85 ońaı jas emes. Ananyń aıtary qashanda jaq­sy tilek qoı. Elime, jurtyma, el bas­qa­ryp otyrǵan azamattarǵa amandyq tileımin.

– Baǵdat apaı! Ádemi de mazmundy áńgimeńizge kóp rahmet.

Áńgimelesken Gúlzeınep SÁDIRQYZY.

ALMATY.