Senbi, 21 sáýir 2012 7:56
(Pýblısıst-jazýshy Kamal Smaıylovtyń týǵanyna – 80 jyl)
Qazaq jýrnalıstıkasynyń HH ǵasyrdaǵy shynaıy bet-beınesin somdar bolsańyz, ótken ǵasyrdaǵy zil batpan salmaqty arqalaǵan rýhanı qaıratkerlerdiń qatarynan, jýrnalıstıkada ózindik qoltańba qaldyrǵan biregeı talanttar shoǵyrynan Kamal Smaıylov esimin kezdestiretinińiz haq.
Senbi, 21 sáýir 2012 7:56
(Pýblısıst-jazýshy Kamal Smaıylovtyń týǵanyna – 80 jyl)
Qazaq jýrnalıstıkasynyń HH ǵasyrdaǵy shynaıy bet-beınesin somdar bolsańyz, ótken ǵasyrdaǵy zil batpan salmaqty arqalaǵan rýhanı qaıratkerlerdiń qatarynan, jýrnalıstıkada ózindik qoltańba qaldyrǵan biregeı talanttar shoǵyrynan Kamal Smaıylov esimin kezdestiretinińiz haq.
Kamal Smaıylov jaıly maqalamyzdy aǵamyzdyń kózin kórgen, ómirdiń alýan kezeńderinde ıyqtasyp birge júrgen jandardyń oı-tolǵaýlarynan bastaǵandy jón kórdik. Bir qyzyǵy, aıtylǵan estelikterdiń barlyǵyn bir arnaǵa toǵysyp, barlyq kózkórgen jandar keıipker jaıly erekshe yqylaspen, meıirimdilikpen eske alyp, qalam terbepti.
Kamal Smaıylovtyń balalyq shaqtan tektiligin tanytar azamat bolýdy, qalam terbep eldiń joǵyn joqtar qalamger atanýdy maqsat tutqany jaıly akademık Tóregeldi Sharmanov aǵamyz bylaısha áńgimeleıdi: «Biz Kamal ekeýmiz Ulytaýdyń qııasyndaǵy bir aýyldyń uıasynan, bir mekteptiń klasynan tálim alyp shyqqan túlektermiz.
Kamal mektep qabyrǵasynda júrgen kezden-aq egilgen eldiń, qaıǵyrǵan halyqtyń taǵdyryna tolǵanyspen oı júgirte biletin jigit bolyp qalyptasty. Onyń áý bastapqy maqalalary sol kezdiń ózinde aýdandyq, oblystyq, respýblıkalyq gazetterde jaryq kóre bastady.
Keńes ókimeti tusynda tegińdi taldap, tektiligińdi aıtyp, babalaryńnyń atyn atasań basyńa bult úıiriletin. О́z zamanynda belgili bolys bolǵan úlken atasy Babyrdyń qasıetti Ahmet Iаsaýı kesenesiniń qabyrǵasynda jerlengenin estigende Kamal shattanýyn jasyra almaǵan-tyn. Áli kúnge deıin ol óziniń maıdannan oralmaǵan nemere aǵasy, áskerı jýrnalıst, jazýshy Baýbek Bulqyshevtyń Uly Otan soǵysynyń alǵy shebinen gazetterge jiberip turǵan jalyndy jazbalarynan, hattaryndaǵy aqyl-keńesinen nár alyp qalyptasqanyn maqtan tutady».
Kamal Smaıylov S.M.Kırov atyndaǵy Qazaq memlekettik ýnıversıtetin jýrnalıstıka mamandyǵy boıynsha támamdaǵannan keıin qoǵam ómirine belsene aralasty. Kamal aǵamyz baspasóz, radıo, televızııa, kıno salasynda ǵana eńbek etpeı, saıasattyń da tizginin ustap kórdi. Shyǵarmashylyq jolyn «Lenınshil jas» gazetiniń Qaraǵandy oblysyndaǵy menshikti tilshisinen bastady, odan keıingi jyldary «Bilim jáne eńbek», «Parasat», «Aqıqat» jýrnaldaryn basqardy.
1962-1964 jyldary respýblıka komsomolynyń ıdeologııa jónindegi hatshysy qyzmetin atqardy. Osy jyldardaǵy atap óterlik eńbegi – 1964 jyly ádebıet áleminiń tabaldyryǵyn jańa attaǵan talaı jastardyń qalam qarymdaryn tanytý maqsatynda ózi alǵysóz jazyp, alǵashqy ádebı jınaq shyǵartýy. Al ol kitapqa shyǵarmalary jarııalanǵan jastar shyn máninde talanttar shoǵyry bolatyn. Olardyń qatarynda qazaq ádebıetiniń tanymal ókilderi keshegi ómirden ótken Muqaǵalı Maqataev, Jumeken Nájimedenov, Tólegen Aıbergenov, Ospanhan Áýbákirovten bastap, búginde ortamyzda júrgen klassık jazýshylarymyz Sherhan Murtaza men Muhtar Maǵaýın bar edi. Bul Kamal aǵamyzdyń ádebıetke degen shynaıy janashyrlyǵynyń dáleli emes pe?!
Kamal aǵamyzdyń 60 jáne 70-jyldardaǵy ómiri qazaq kınosymen tyǵyz baılanysty. Ol bul jyldary «Qazaqfılm» kınostýdııasyn, Kınematografııa jónindegi memlekettik komıtetti basqardy. Osy jyldary ol soǵys kezinde jazylsa da talaı ýaqyttan beri kınostýdııa muraǵatynda shań basyp jatqan Ǵabıt Músirepovtiń «Qyz Jibektiń» jelisimen jazylǵan «Gákký» kınossenarııin taýyp alyp, ony avtordyń ruqsatyn almastan Máskeýge baryp bekittirip ákeledi de, fılm túsirý isine qyzý kirisip ketedi. Bul fılmge ssenarııdi jazýshy Ǵabıt Músirepovke bastan-aıaq qaıta jazǵyzyp, rejısser Sultan Qojyqov, kompozıtor Nurǵısa Tilendıev, redaktor Asqar Súleımenov, sýretshi Gýlfaırýs Ismaıylova, aqyn Qadyr Myrzalıev sııaqty óz isiniń bilgirleri bolyp tanylǵan kásibı mamandardyń basyn qosyp, qazaq kınosyn álemge tanytqan tamasha týyndynyń ómirge kelýine basty sebepker bolady. Jalǵyz «Qyz Jibek» fılmi emes, «Qıly kezeń», «Qan men ter», «Alty jasar Alpamys» t.b. qazaq mádenıetiniń ataq-abyroıyn tanytqan fılmder qazaq kınosynyń tizginin K.Smaıylov aǵamyz ustap otyrǵan jyldary túsirilgen bolatyn. Kamal Smaıylovtyń osy eńbekterine ǵana qarap, ony qazaq óneriniń shynaıy qamqorshysy boldy dep baǵalaýymyz oryndy.
Taǵy bir atap óterligi, osy kezeńde ol «Qazaqfılm» dep atalǵan kıno ordasynyń tóńiregine joǵaryda atalǵan azamattarmen qatar Oljas Súleımenov, Ákim Tarazı, Saıyn Muratbekov, Qalıhan Ysqaqov sııaqty qazaq mádenıetiniń betke ustarlaryn toptastyra bildi, osy arqyly ult múddesi úshin birlese qaltqysyz qyzmet etýdiń jemisti bolatyndyǵyn kórsetip qana qoımaı, onyń daıyn úlgisin usynyp ta ketti.
Orta Azııa elderiniń ishinde jańa óner salasynyń tusaýyn alǵash kesip, onyń damýyna orasan zor úles qosqan da aǵamyz bolatyn, ıaǵnı qazaqtyń «Qarlyǵashtyń quıryǵy nege aıyr?» atty alǵashqy mýltfılmi de K.Smaıylovtyń tusynda dúnıege kelgen.
Bul týraly kınorejısser Ámen Qaıdarov óz áńgimesin bylaısha órbitedi: «1966 jyly «Qazaqfılm» kınostýdııasyna jýrnalıst Kamal Smaıylov basshy bolyp kelgende men Búkilodaqtyq Memlekettik kınematografııa ınstıtýtyn endi ǵana bitirgen jas maman edim. Qazaq mádenıetinde joq óner salasy – mýltıplıkasııanyń irgetasyn qalaýdy armandap júrgenimdi jańa basshyǵa aıtqanymda ol máseleni taban astynda sheship, úlken ónerdiń týýyna bastamashy boldy. Árıne, «Qazaqfılm» kınostýdııasyna uıalaǵan qarlyǵash Kamaldyń talaı sátti eńbekteriniń biri ǵana edi».
Joǵaryda aıtqan oılarymyzǵa Qazaqstannyń halyq jazýshysy Ábish Kekilbaevtyń aǵamyz týraly tujyrymdy pikiri tuzdyq bolmaq: «Ulttyq múdde men resmı saıasat atymen qabyspaıtyn kereǵar jaǵdaıda mádenıet maıdanynda basshylyq etkenderdiń aıdarlarynan jel ese qoımaıtyndyǵy aıtpasa da túsinikti. Alaıda, soǵan qaramastan, ulttyq rýhanııatqa qaltqysyz qyzmet ete alǵan azamattar ol kezde az bolmady. Olar eki ottyń ortasynda júrip, qarlyǵashtyń qanatymen sý sepkendeı bolsa da, óz halqyna paıda tıgizip baqty. Bul ońaı sharýa emes edi. Men sondaı jankeshti eńbektiń ıegerleri qataryna Kamal Seıitjanuly Smaıylovty jatqyzar edim.
Resmı bılikpen aradaǵy shytyrmandar álgindeı bolǵanda, ónerdiń óz ishindegi shyrǵalańdary da ońaı tımeıtin. Tańqylardyń talanttardy kóre almaı jasap baǵatyn aıla-sharǵylaryn bylaı qoıǵanda, ár taýdyń arqary bolyp qalǵan ataqtylardyń ózderiniń tarttyrar taýqymeti az bolmaıtyn. Jer betine ózderi syıǵanymen, shańyraqtaı-shańyraqtaı múıizderi syımaı, qaralaı qaqtyǵysyp, shataq salatyn. Ondaı ortada uıymdastyrýshy bolyp, ortaq isti alǵa bastyrý qıynnyń qıyny edi.
Bir qyzyǵy, Kamal Smaıylov sonyń bárin lázzat sanamasa, azap sanamaıtyn syńaıly. Osy ǵumyrynda eki birdeı jýrnal shyǵarypty. Kınostýdııa basqarypty. Kınematografııaǵa bir emes, eki ret bastyq bolypty. Televızııa men radıokomıtetti de eki ret basqarypty. Úkimettiń osyndaı qıyn salany úılestiretin bólimine eki ret, Ortalyq Komıtettegi bólimge úsh ret barypty.
Bul tek mártebe qýǵandyqqa uqsamaıdy. О́zi súıetin iske sheksiz berilgendik shyǵar. Bir kezde ózi bastap bergen istiń endigi taǵdyryna da qabyrǵasy qaıysqandyq shyǵar. Myńnyń bireýi emes, myńnan bireý… Jaratqannyń aıryqsha meıirimi túsken nysanaly perzenti…»
Kamal Smaıylov aǵamyz Televızııa men radıokomıtetti de eki ret basqarǵan, osylaısha ol mádenıettiń kez kelgen salasynyń shyǵarmashylyq jumystaryn úıirip ákete alatyn sheberligimen tanyldy. Bul týraly akademık T.Sharmanov: «Eń bir tańdandyratyny – Smaıylov qaı salaǵa salsań da, jańa kásiptiń ıirimderin tez arada ıgerip alyp, isti júrgizip ala jóneledi. О́ıtkeni, ol týabitti, tabıǵatynan jan-jaqty pýblısıst-jazýshy. Kıno óneriniń aıyl-tartpasyn myǵymdap retke keltirip baryp, memlekettik teleradıoǵa tóraǵa bolyp kelisimen-aq, qolyna tizgindi erkin ustap ıirip áketti. Ol kezde televızııa salasy damý ústinde bolatyn. Árıne, bundaı kezeńderde iske búkil bolmysymen bilek sybanyp kirisip ketetin jańashyldar kerek. Smaıylov kelisimen qazaq televızııasy «ógeı sheshedeı bolǵan máskeýlik televızııanyń» aıtqanyn buljytpaı oryndaıtyn kúıinen birtindep ózgere bastady».
Kamal aǵamyz ádebıettiń úlken ordasynyń tizginin de qolyna ustap, bul jerde de rýhanı salanyń izgilikti isteriniń bastamashysy bolyp qana qoımaı, biraz isterdiń basyn qaıyryp ketken. Bul týraly belgili memleket jáne qoǵam qaıratkeri Muhtar Qul-Muhammed: «Árdaıym úlken saıasattyń qan bazarynda júretin Kámekeń balapan basyna, turymtaı tusyna ketken 90-jyldardyń basynda Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń tizginin qolyna ustady. Berekesi ketken odaqtyń basyn qosyp, biraz ıgilikti sharýalardyń basyn qaıyrdy. Ákesi Seıitjan 37-niń tuzaǵyna túsip, jazyqsyz jaza shekken býynnyń ókili bolǵandyqtan da bolar, elimiz táýelsizdik alǵannan keıin aqtalǵan arystar esimin el jadynda qaldyrý úshin de aıanbaı eńbek etti. Kámekeń basqarǵan jyldary «Aqıqattyń» betinde Edige, Táýke, Abylaı, Kenesarylardan bastap, B.Qarataev, M.Tynyshpaev, S.Sádýaqasov, S.Qojanov t.b. deıingi ult ulylaryn ulyqtaǵan kóldeı-kóldeı materıaldar jarııalandy. Ol munymen de shektelmeı «Atamura» korporasııasymen birge Á.Bókeıhanov, J.Aqbaev, Á.Ermekov atyndaǵy Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń syılyǵyn belgilep, ony jyl saıyn respýblıkanyń tańdaýly jýrnalısterine tapsyrýdy dástúrge aınaldyrdy».
Al endi Kamal aǵamyzdyń pýblısıstıkalyq sheberliginiń qyr-syryna úńilip kórsek. Bul oraıda jazýshy, professor Sherııazdan Eleýkenov ózi «Qazaq pýblısıstıkasynyń aqbókeni» dep aıdar taqqan janǵa bylaısha baǵa beredi: «Jumsaq tilmen sıpaı qamshylaı otyryp, qaıdaǵy keleńsiz jaıttardy taýyp jazyp, jaǵańdy ustatady. Qazaqstan ózine kerekti azyq-túlikti óndire almaı, jetpis prosentin shetelden tasymaldaıdy deıdi. Mıllıardtaǵan put astyq satyp ótkizetin, ondaǵan mıllıon qoı baqqan Qazaqstannyń azyq-túlikten kiriptarlyqqa túskeni adam nanǵysyz nárse, tóbe quıqańdy shymyrlatady. Sengiń kelmeıdi, biraq Kamaldaı bedel aıtyp turǵan soń senbesińe amalyń joq.
Ol, mine, osyndaı jurtshylyq kózinen tasa faktilerdi, el damýyna kedergi kesel-kinárattardy tapqyshtyǵymen, kózge túsip júrdi.
Kamal sózderiniń sonshama áser etetini, sıfrlardy oınata biletin. Ol qurǵaq aqyldy jek kóretin, aıtqanyn jandandyryp sýretteýge tyrysatyn».
«Izgiliktiń nasıhattalýy ǵana ıdeologııa» dep moıyndaǵan Kamal Smaıylov pýblısıstıkada «óz jan dúnıesinde sezingen jaqsylyqty ózge jan da sezinsin deıtin pıǵyldy» alǵa ustanady, bul týraly Qazaqstannyń halyq jazýshysy Sherhan Murtaza: «Sen tym aqkóńil adal ediń ǵoı, Kamal! Qoǵamda bolyp jatqan tolaıym kemshilikterdi men ashyna jazǵanda, sen sol qoǵamdaǵy zárýdeı jaqsylyqtardy tizbelep, maǵan basý aıtýshy ediń. Zamannyń, qoǵamnyń aldaǵy kúnderinde jaqsylyqqa, aqjarqyn kúnderge jetetinin dáleldep, udaıy da úmit otyn jandyratynsyń» dep tolǵanady. Shynynda da ómirdiń kóleńkeli jaqtaryn kórýden góri onyń ár sátiniń jasýdaı jaqsylyǵyn ushqynynan taný áldeqaıda qıynyraq, ony tanyr kóńil qyraǵylyǵymen qosa bar jan-tánińmen qýana bilý sııaqty erekshe qabilet te qajet sııaqty. Bul oraıda Kamal aǵamyz bizge óziniń sara jolyn salyp ketti.
Akademık Tóregeldi Sharmanov «Kamaldyń qalamy búgingi jas jýrnalısterdiń shamadan tys shamshyldyǵy men ásire sánshildigine qarsy bás tige alady» deı kelip, pýblısıstiń búgingi urpaq úlgi tutar tustaryn bylaısha kórsetedi: «Qazirgi kezdegi qarjylyq múddeni kózdep, bireýdi jaqtap, ekinshisin taptap, jik-jik bolyp bólinip alyp jazyp jatqan jýrnalısterden dara jazatyn Kamaldyń darabozdyǵy oılandyrady. Eshkimniń saǵyn syndyryp, taýyn shaqpaı, bátýasyz aqparattyq shaıqastardyń otyna maı shashpaı, jýrnalıstik ádepti aıaqqa baspaı júretin Kamaldyń rýhanı bostandyqta bolǵysy keletini oılandyrady. Ushqyn shashatyn oılarynyń aýqymdylyǵymen, maqalalarynyń ishindegi sóılemi túgil, útirinen kúpirlik baıqalmaıtyn tartymdylyǵymen tańdandyrady».
Kamal Smaıylov aǵamyzdyń kózi tirisinde jýrnalıstıkaǵa qatysty aıtqan oılaryn kóńil kózinen ótkize otyryp, búgingi mejege salyp salmaqtar bolsańyz, olardyń máni men mazmunynyń qazirgi tańda da óz ózektiligin joımaǵanyna kóz jetkizesiz. Máselen, aǵamyz jýrnalıst qandaı bolýy kerek degen suraqtyń jaýabyn bylaısha túıindeıdi: «Jýrnalıst ómirdiń, qoǵamnyń kez kelgen qubylysy bolsa sony qalt jibermeı uǵatyn, onyń baǵytyn anyqtaı biletin jáne qalamdy nyq ustap jazyp, ony halyqqa jetkize alatyn maman ıesi bolýy tıis.
Jýrnalıster bárinen de aýlaq, joǵary, bıik turýǵa tıisti. Olar úshin eń basty saıasat shyndyq, ádildik, halyqtyń qamy bolýǵa kerek. Endigi kúsh basqarýshy, baǵyttaýshy oryndarda emes, jýrnalısterdiń qolynda».
Al: «Álemdik ıntegrasııa, globalızasııa kezinde qazaq ózin qalaı ustaýy kerek?» degen saýalǵa: «Bul ómirdiń bizge alyp kelgen úlken aǵymy, tolqyny. Bul adamzat damýynyń jańa satysy, buǵan qarsy shyǵyp, múldem toqtatý múmkin emes. Keıde bul az ulttardy, álsiz mádenıetterdi joıyp jiberýi múmkin. Biraq, soǵan qaramastan, ultymyzdy, tilimizdi, ádet- ǵurpymyzdy saqtaı otyryp, jańa zaman aǵymyna qosylýymyz kerek. Ol úshin bizde sonyń báriniń basyn qosatyndaı óndiris, eńbek, bilim, rýh bolýy tıis» degen tujyrym aıtady.
«HHI ǵasyrdyń qazaǵy qandaı bolýy tıis?» degen suraqqa «HHI ǵasyr qazaǵy ultyn súıetin, álemdik deńgeıde bilimi bar, rýhy bıik tulǵa bolýǵa mindetti» dep jaýap bergen.
О́z áriptesteriniń qalam terbesteri jaıly: «Birinshiden, bizdiń qazaq tilindegi basylymdarda «anaý joq, mynaý joq» dep jylanyp, kúńirenip, qara aspandy tóndirip jazatyn jýrnalıster joqtyń qasy. Tek jylaý bolsa, ony eshkim oqymas ta, tyńdamas edi ǵoı. Jylaý úshin de ekonomıkanyń jaǵdaıyn bildiretindeı tilge tıek derekter keltirý kerek. Kóbisi osydan jasqanady, jaǵdaıdy bilmeıdi de, bilmegen soń taldaı, baǵalaı almaıdy. Derek-dáıekter keltire otyryp, taldap, saralamaǵan sózdi eshkim tyńdamaıdy, tyńdasa da «osy ras», – dep ılanbaıdy, «bul qalaı?», – dep oılanbaıdy» deı kelip, «al endi synap, taldap, kemshilikterdi kórsetip jazatyn, aıtatyndar bolsa, olardy jappaı aıyptaýǵa bolmaıdy. Olar sony tabalap jazyp otyr ma, álde júregi aýyryp, jany ashyp jazyp otyr ma? – aldymen osyny ajyratyp alý kerek» degen tálim alar pikir aıtady.
Kamal aǵamyz aıtyp otyrǵan osy máseleniń máni búgingi kúnde tipten ózekti bolyp otyr, óıtkeni qazirgi tańda qalam ustaýshy kóptegen aǵaıyndar «túımedeıdi túıedeı qylyp» kórsetýdi, ózderine unamaǵan adamdy qaralaýdy ádetke aınaldyryp otyrǵany jasyryn emes. Sonymen qatar, kóp jaǵdaılarda «syn túzelmeı min túzelmeıdi» degen qaǵıdany ustanyp, janashyrlyqpen qalam tartyp júrgen áriptesterimizge de qyrǵı-qabaq tanytyp jatatyndardyń qatary da kóbeıgeni shyndyq. Sondyqtan da bizge aq pen qaranyń arasyn ajyratar zerektik pen qyraǵylyq qasıetter kerek bolar.
Kamal Smaıylov qalamynyń qarymy degende, eń aldymen, aǵamyzdyń ótken ǵasyr ótkelinde júrip, el bolashaǵyn boljap jazǵan «HHI ǵasyrǵa saıahat» kitaby birden eske túsedi.
«HHI ǵasyrǵa saıahat» eńbegine akademık Ebineı Býketov: «Kamal boljaýlarynyń ǵylymı negizdiligin, órisiniń ulan-ǵaıyr kólemdiligimen oqyrmanyn tańdandyrmaı, tebirentpeı qoımaıtynyn, jastarǵa budan bylaı da osyndaı eńbekterdi molynan jazý qajet», – dep pikir bildirip, joǵary baǵasyn bergen bolatyn.
Shynynda da, adamzat damýynyń aldaǵy kezeńderine negizdi boljamdar jasaý jýrnalıstiń bilim tereńdiligin, izdengishtigin ári ár dáıekti jan-jaqty taldaı otyryp, naqty tujyrymdar jasaı bilý qabiletin tanytsa kerek. Aǵamyz bolashaqqa tómendegideı boljam jasaıdy: «Adam tabıǵattyń quly emes, qojasy. Árıne, bir kezde aıtqandaı, tabıǵattyń zańymen, jaǵdaıymen sanaspaıtyn, moıyn usynbaıtyn ur da jyq, sotqar, tentek qojasy emes, tabıǵattyń zańyn bilip, túsine otyryp, sonyń yńǵaıyna qaraı óz qudiretin júrgizip, óz yrqyn oryndatatyn aqyldy qoja». Búgingi tańda bul qaǵıdamen kelispeske amalymyz joq. Qazirgi kúni aǵamyz ózi aıtyp ketkendeı «ǵylym ósimdikter men daqyldarǵa kerekti aýany da, qorekti de, sáýleni de «jasandy tabıǵı» ortada jasap qamtamasyz etip», jer betinde tirshilik etip jatqan turǵyndardyń bárine jeterlik mólsherde sapaly ári qunarly ónim óndirý úrdisin jolǵa qoıdy.
Kamal Smaıylov «jer betinde óńdeletin, egin sebiletin qazirgi jerdiń kólemi durys, ońtaıly paıdalana bilse, 10 mıllıard adamdy asyraı alady», – deı kelip, elimizde bul baǵytta qyrýar sharýalar atqarý qajettigin ári bos jatqan jerlerdi kádege jaratý jaıly usynystaryn aıtady. Máselen, sýlandyrýǵa ońtaıly da paıdaly aımaqtar qataryna Ońtústik Qazaqstan men Orta Azııa dalalaryn jatqyza kelip, «ǵalymdardyń aıtýynsha, kúnniń sáýlesi men jylýynyń moldyǵy, topyraqtyń qunarlylyǵy, jeriniń sýarýǵa, egin egýge qolaılylyǵy jaǵynan bul aımaq basqa sýarmaly aýdandarǵa qaraǵanda, áldeqaıda qolaıly ári bıologııalyq ónimdiligi 50-70 prosent artyq ta, joǵary eken» – dese, sonymen qatar Aral teńizi aımaǵynda sýlandyrýǵa jaraıtyn, mol ónim alýǵa bolatyn 50 mıllıon gektar shuraıly da qunarly jer bar ekenin, qazirgi kúnde onyń onnan bir bóligi ǵana ıgerilgenin basa aıtady.
Atalǵan eńbekti oqı otyryp, avtordyń bir qaraǵanda mıǵa qonymsyz, biraq mánine tereńdeı úńilseńiz qısyndy oılaryn bas shaıqaı otyryp oqısyz, bir sózinde «Munaıdan belok, beloktan et alarmyz sonaý alys bolashaqta. Biraq kóp ýaqytqa deıin óte qajet et pen sútti biz maldan ǵana alatyn bolamyz. Bular barǵan saıyn barynsha qajet bolatyn taǵamdar.
Bıologııanyń keremeti men hımııanyń qudireti bara-bara munaıdan maı, kómirden et, aǵashtan nan jasaıtyn da bolady!» – dese, endi birde «Qazirdiń ózinde ádette mal ónimderinen alynatyn kóptegen taǵamdar qoldan jasalady. Mysaly, ósimdik maıynan kádimgi «qaımaq» shyǵady. Soıanyń burshaqtaryn úgitip, jumyrtqa untaǵyn alýǵa bolady. Sondaı-aq, sol soıadan kádimgi maldyń etinen túri de, dámi de esh aýmaıtyn, jasandy et alynady» degen nanymdy málimetter aıtady. Bolashaqta adam balasynyń aǵzasyna qajet beloktar «teńizder men muhıttar sýynan kóptep alyna bastaıdy, qazirdiń ózinde teńizden 52 mıllıon tonna beloktyq ónim óndiriledi, osynsha belok alý úshin jylyna 200 mıllıon bas iri qara maldy soıýǵa týra keler edi», – degen boljamdar jasaıdy.
Jýrnalıst osylaısha adamzattyń aldaǵy ómiri, tirshilik etý baǵyty týraly tolǵana kelip, qısyndy tujyrymdar jasaıdy, osylaısha oqyrmanyn tań qaldyryp, bas shaıqatady.
El múddesine adaldyqpen qyzmet etýdi oılaǵan azamat óz ultynyń ótkeni jaıly da et júregi eljireı otyryp qalam terbep, tarıhtyń sabaq alar tustaryn sanamalap kórsetip, halyqtyń jadynan óshirmeý baǵytynda da ónimdi eńbek etýi kerek degen oıdy Kamal Smaıylov aǵamyzdyń «HH ǵasyr qazaqqa ne ákeldi?» degen maqalasyn oqı otyryp jadymyzǵa túıgendeı boldyq.
Táýelsizdikke qol jetkizgennen keıingi el eńsesin kóterýdiń qarapaıym qaǵıdasyn bylaısha kórsetedi: «Keýdesin soqqan pysyqtar ómirdiń tirshilikten, tirshiliktiń turmystan, turmystyń ekonomıkadan, sharýashylyqtan bastalatynyn umytady, umytady emes bilmeıdi, bilmeıdi emes, túsinbeıdi. Keýde uryp, uran salǵanǵa sheber. Táýelsizdik úshin sharýashylyq isteý kerek». Osy aıtylǵan pikirdi oqyǵanda, osy qaǵıdany qoǵam músheleri búginde umytpaı, jadymyzda ustasaq utar edik aý degen oı keledi.
Pýblısıst HH ǵasyrdyń dramalyq kórinisi dep daladan, aýyldan qonys aýdarǵan qazaqqa qalada jumys pen páterdiń berilmeý saıasaty dep kórsete kelip, bul jaıly bylaısha oı túıedi: «óndiris oshaqtaryn syrttan kelgen adamdar saldy da, sonda turaqtap qaldy. Qurylysshy, jumysshyǵa aınalyp, óz astanasynyń ózinde oryn tımeı, azshylyq bolyp qalǵan qazaq, sol qaptaǵan qalalardyń tórine erkin shyǵa almaı, bosaǵasynda otyryp qalyp júrdi».
О́tken ǵasyrdyń bizge tartqan taǵy bir «syıy» jaıly jýrnalıst bylaısha oı tolǵaıdy: «Zamanymyzdyń eki uly oqıǵasy – kosmosty ıgerý men tyńdy kóterý Qazaqstan enshisine tıdi, Qazaqstan jerinde boldy dep maqtandyq, masattandyq. Biraq, Qazaqstan jeri dedik, «qazaq jeri, qazaq eli» deı almadyq».
Al Semeı dalasyndaǵy ıadrolyq polıgon jaıly pýblısıst bylaısha tujyrym jasaıdy: «Eki ǵana bombanyń zardabyn kórgen, osy ýaqytqa deıin qasiretten arylmaǵan japondyqtardan basqa atom alapatynyń otyna, órtine ábden sharpylǵan osy álemdegi jalǵyz halyq qazaqtar ǵana… Búkil adamzatty qorǵaý úshin qurban bolyp shalynǵan qazaq halqy. Bul da HH ǵasyrdyń qazaqtarǵa tartqan sybaǵasy».
«Osy zamanǵy tehnıkasy bar qorǵanys zaýyttarynda qazaq kadrlary bolǵan joq. Bul saıasatta da qazaqtardyń sondaı jaýapty kúrdeli salalarda isteýge qabilet, bilimderi jete me degen kúdik ári osyndaı eldiń taǵdyry úshin mańyzy bar asa qupııa isterdi tapsyrýǵa degen senimsizdik baıqalǵan. Kemsitýshilik osy salada aıqyn kórindi. Dúnıejúzilik máni, mán-mańyzy bar álemdik deńgeıge shyǵýda talap qajet etetin jumystarda óziniń darynyn kórsetetin, derbes áreket jasaı alatyn sheshýshi salalarda qazaqtar az boldy. Onyń ornyna ulttyq kásip, psıhologııasyna jaqyn dep, qazaq jastaryn óne boıy shopan bolyp qoı baǵýǵa, saýynshy bolyp, sıyr saýýǵa shaqyrýmen bolǵan. Talaı daryndy jastar sondaı jumystarǵa ketken.
Shamalap eseptegende, 50 – 60-jyldar aralyǵynda Qazaqstannyń halqy 1939 jylǵa qaraǵanda 5 mıllıon adamǵa kóbeıdi. 1959 jyly 10 mıllıonǵa jetti. Biraq munyń qazaqtar úshin qýanyshy bolmady. Qazaqtar úlesi 58,7%-dan 29,8%-ǵa deıin kemidi. Sóıtip, Respýblıkaǵa atyn bergen, osy jerdiń túpkilikti ıesi, qazaq ulty az halyqqa aınalyp, úshten birine (2,9 mln.) jetpeı qaldy. Bul tek demografııalyq uǵym ǵana bolmady. Saıası mán berildi buǵan. «Eger qazaqtar bar halyqtyń úshten biri ǵana bolsa, onda ol halyq osyndaǵy baılyq, ıgilikterdiń de úshten birine ǵana ıe bolýy, qol sozýy tıis. Odan kópke qaqysy joq» degen uran shyqty. Onyń qosqan úlesi úshten biri bolsa, sińirgen eńbegine, atqarǵan jumysyna qaraı áleýmettik úles – sybaǵasyn da sonsha alatyn bolsyn. Sodan órbip «saıası basshy kadrlar, stýdentter men ǵalymdar quramynda da qazaqtar úshtiń birinen aspaýǵa tıis» degen shart, talap, mindet qoıyldy». Ult tarıhyndaǵy osynaý ádiletsizdikterdi oqı kele ári sana talqysynan ótkize otyryp, «Táýelsizdik almaǵanda qazaqtyń taǵdyry ne bolar edi?», «Qudaı ózi qoldaǵan eken!» demeske sharań qalmaıdy eken.
«Sonshama qazyna baılyqtyń ıesi qazaq eli sonyń ne ekenin, qaıda ketip jatqanyn kórgen de, bilgen de joq. Tazarǵan kúmisi men mysy, altyny men qalaıysy basqa jaqqa ketti de, shańy men tútini bizde qalyp jatty. Ortalyq mınıstrlikter qazyna qarymyna biraz qarjy bóletin, qaıtarymy sol bolatyn. Bar zardap zııanyn jer men el kórdi ǵoı. Eger óz qajeti úshin ǵana alsa, sonshama jer qoparylyp, astan-kesten bolar ma edi? Qazir Qazaqstanda alty mıllıard tonna qoqys qaldyqtar jatyr. Burynǵy tabıǵı qazaq dalasynyń túr men turpatyn ózgertken, kólin shólge, topyraǵyn qumǵa aınaldyrǵan osy ǵasyr».
Kamal aǵamyz jany shyrqyraı qazaqtyń joǵyn joqtap, shyndyqtyń betin ashqanymen, zardaby jergilikti halyq úshin zil batpan máselelerdiń sheshimi búgingi kúnde tabyldy ma, álde «baıaǵy jartas bir jartas» kúıinde qalyp otyr ma degen saýal til ushyna orala beredi.
О́z ultynyń ótkeni men búgini jaıly et júregi eljireı otyryp qalam terbep, «jumsaq tilmen sıpaı qamshylaı otyryp», «eshkimniń saǵyn syndyryp, taýyn shaqpaı, bátýasyz aqparattyq shaıqastardyń otyna maı shashpaı, jýrnalıstik ádepti aıaqqa baspaı júrgen, ushqyn shashatyn oılarynyń aýqymdylyǵymen, maqalalarynyń ishindegi sóılemi túgil, útirinen kúpirlik baıqalmaıtyn tartymdylyǵymen tańdandyrǵan» Kamal Smaıylovtyń shyǵarmashylyq ómiri búgingi urpaqqa úlgi bolyp qalmaq.
Saǵymbaı QOZYBAEV,
Oryntaı OShANOVA.
Almaty.