Synyqshy

Sársenbi, 20 maýsym 2012 8:04

Ǵylym men tehnıka qanshama damydy desek te tabıǵattyń bizge beımálim qupııalary áli de jeterlik. Sonyń ishinde adamnyń boıyndaǵy kúsh-qýatqaınarynyń túpsiztereńqupııasytolyqashylypbolǵan emes. Ásirese, keshegi keńestik solaqaı saıasattyń din men dilden, tilden aramyzdy alshaqtatýy, halyqtyq medısına jetistikterine, kóripkeldik, áýlıelik qasıetterge eskiniń qaldyǵy retinde qaraýǵa daǵdylandyrǵany shyndyq. Tanym-senimnen jurdaı birneshe býyn ateıs turpaq qalyptasty.

Sársenbi, 20 maýsym 2012 8:04

Ǵylym men tehnıka qanshama damydy desek te tabıǵattyń bizge beımálim qupııalary áli de jeterlik. Sonyń ishinde adamnyń boıyndaǵy kúsh-qýatqaınarynyń túpsiztereńqupııasytolyqashylypbolǵan emes. Ásirese, keshegi keńestik solaqaı saıasattyń din men dilden, tilden aramyzdy alshaqtatýy, halyqtyq medısına jetistikterine, kóripkeldik, áýlıelik qasıetterge eskiniń qaldyǵy retinde qaraýǵa daǵdylandyrǵany shyndyq. Tanym-senimnen jurdaı birneshe býyn ateıs turpaq qalyptasty. Alaıda, osyndaı tyıym salýǵa, tosqaýyl qoıýǵa qaramastan, atadan babaǵa beriletin emshilik, synyqshylyq, ustalyq, zergerlik qasıetterdiń jińishkersede úzilmeı kelgenin de eshkim joqqa shyǵara almas. Esimi Batys Qazaqstanǵa keńinen málim synyqshy Súleımen Qarabalauly – osyndaı kıelikisi, áýlıeadam. Onybiletinimiz, bizdińbalakezimizdeneldeqalyptasqandaǵdyolkimde-kimbirdenemúshesinsyndyryp, jaraqattapalsa, ǵaripbolypqalsa, malekeshmaldamertigipqalǵandaıjaǵdaıbolsa: «Súleımenataǵasıyndymaeken», degenqasıettiuǵym, buljymasdaǵdybolatyn.

Tosyn jaıǵa tap bolǵandardyń «atamnyń arýaǵynyń arqasynda aman qaldyq» dep júrgenderin de estigenbiz. Oıpyrmaı, mundaı da qudiret bolady eken-aý dep ishteı oılanatynbyz. Árı­ne, ish­teı kúdiktiń de qylań berip qala­tyny jasyryn emes. Sebebi, de bel­gili. Qudaı joq, qudirettiń bári ǵy­lym men bilimniń, tehnıka men teh­no­lo­gııanyń qolynda dep ósken urpaqtyń bulaısha topshylaýy da zańdy. Topshylaýy dep otyrǵanymyz, biz ózimiz synyqshy Sú­leımendi kórgen joqpyz. Bir aqı­qaty – synyqshy Súleımen sol totalıtarlyq kezeńde de adamdardyń aýzynan tús­pedi, halyqtyń qurmetine bólendi. Al, keıin ózi ómirden ótken­nen keıin 90 jáne 100 jyldyǵy atalyp, ol kisiniń erekshe synyqshylyq qasıeti týraly ashyq aıtyla bastady. Sonda baryp synyqshy Súleımenniń kim ekenine kóz jetti, kóńil sendi. Sol áńgimelerdiń aýanynan ańǵarylatyny Súleımen Qara­balauly qasıet qonǵan synyqshy ǵana emes, kóripkeldigi bar kıeli adam.

Sonymen, biz áńgimelegeli otyrǵan Súleımen kim jáne týa bitti synyq­shylyq qasıet qaıdan tamyr tartady?  Endi osy tóńirekte oı órbitelik. Mun­daı derek pen dáıekterdi synyqshy Súleı­menniń júz jyldyǵy qarsa­ńyn­da onyń uly, Marat Ospanov atyndaǵy memlekettik medısına ýnıversıtetiniń kafedra meńgerýshisi, tarıh ǵylymda­rynyń kandıdaty Bazarbaı Súleımen­uly qurastyrǵan «Ákem týraly aqıqat pen ańyz» atty estelik kitaptan molynan kezdestirýge bolady. Osy kitap­taǵy estelikterdi san qaıtalap oqyǵa­nymyzdy mise tutpaı, synyqshynyń úlken uly Bazarbaıdyń ózimen kez­desip, áńgimelesýdi jón kórdik. Qashan da salmaqty qalpynan aınymaıtyn azamat bizdi jyly qarsy aldy.

Kezinde ákemizdiń synyqshylyq qa­sıetin bilgenimizben kóp nárseni táp­tishtep surap, hatqa túsirip alýdy oılamappyz. Keıin toqsan jyldyǵy atalyp óter kezde kózin kórgender ákem týraly kitap shyǵarý týraly oı tastady. Sol kezde shyǵarylǵan dúnıe ǵoı dep bizdiń qolymyzdaǵy kitapqa kóz qıyǵyn júgirtti. Áńgime jelisi Sú­leımen atanyń ómirine aýysqanda ǵana ózi biletin jáıtterdi júıeleı áń­gimeledi.

– Meniń arǵy atam Qalabaı da, óz atam Qarabala da shıpasy halqyna tıgen synyqshy, arýaqty adamdar bol­ǵan. Áriden jetken áńgimelerdi tirilt­sek, atam Qalabaıdyń tósinde múıizi me, súıeli me bolǵan. Sol múıizine kish­kene kári jylan oralyp jatqan desedi. Keregede qara dombyrasy ilýli turady eken, sol dombyrasy bireý aýyryp kele jatqanda dybys shyǵaryp bildiredi eken. Atamyz jaılaýǵa kóshkende ózi úlken aq ordasyn arbaǵa tigip, al uldary kıiz úılerin eki qanatyna tigedi eken. Syrqat adamdar atamyzdyń aq ordasynyń syrtyna kelip túnese jazylyp ketedi degendi kónekóz qart­tardan estip óstik. Synyqtan basqa aýrýlarǵa da shıpasy tıgen. Sol sııaq­ty Qarabala atamyz da úlken sy­nyqshy, qasıetti adam bolǵan desedi, biraq atamyz dúnıeden erterek ótse kerek. Ákemiz jetim qalyp, Oıyldaǵy Mıkol degen baıdyń buzaýyn baqqanda jeti jasar bala eken, – deıdi Bazarbaı aǵamyz ótkendi esinde taǵy bir jań­ǵyrtyp.

Súleımen Qarabalaulynyń arǵy atalary qazirgi Atyraý oblysynyń Qyzylqoǵa, Jyloı, Mııaly degen jerlerin jaılaǵan. Keıin 1880-1890 jyldary Oıyl aýdanynyń Qaratal, Aqmeshit degen jerlerine qonys aýdar­ǵan syńaıly. Sondyqtan da Súleımen Qarabalauly 1907 jyly qazirgi Atyraý oblysy Qyzylqoǵa aýdanynda dúnıege kelgen degen bir derek bar. Al, 1987 jyly toqsannan asyp qaıtys bolǵan Bátıma Dúısenqyzynyń aıtýynsha, Qaratal aýylynyń batysynda Oıyl ózeniniń arǵy betindegi Aqmeshit degen jerde ómirge kelgen. Aqmeshit te áýlıe jerlengen kıeli jer kórinedi. Qarabalanyń balalary turmaǵandyq­tan Súleımen ata dúnıege kelgende ony jeroshaqtyń jáne jeti áıeldiń butynan ótkizip qazaqy yrym jasap­ty-mys. Al Qyzylqoǵa aýdanynda dú­nıege kelgen degenge kelsek, sol ýa­qytta ol jerler Oıyl aýdanyna qa­raǵan bolýy kerek. Aqtóbe ensıklo­pedııasynyń 496-betinde (Aqtóbe, 2001 jyl) osy kıeli adam týraly «Sú­leımen Qarabalauly – belgili emshi-synyqshy. Áýlıe atanǵan, turǵylyqty jerde halyqtyq dástúrli medısınany keńinen óristetip, nátıjeli em jasaǵan, respýblıkamyzdyń batys óńiri erekshe qurmet tutady» degen bir aýyz ǵana derek bar.

Jalpy shejireni taratyp aıtqanda Qalabaıdyń alty balasy bolǵan, Qa­rabaladan Qurmansha, Súleımen, Ǵab­bas degen qyz-uldary taraıdy, Sú­leı­men qoja taz rýynyń aýqatty adamy Bytyq degenniń Ushtap atty qyzyna úılenedi. Olardan Sharıpa, Aısulý, Qalımash, Toılash, Bazar­baı, Sapar, Baldaı, Jandaı, Salamat degen ul-qyz­dary órbıdi. Dúnıeden ozǵan Aısulý, Quljabaı, Baldaıdan basqalary tiri, urpaq ósirip, ósip-ónip ata arýaǵyna kir keltirmeı ómir keshýde. Ushtap kóz kórgenderdiń aıtýynsha, synyqshy Sú­leımenniń basyna qara bult tónip taǵ­dyry talqyǵa túskende de, soǵystan keıingi aýyrtpalyqty jyl­darda da, joldasy tósek tartyp jatqanda da qıyndyqtarǵa moıymaı, áýlıeniń jary degen ataqqa saı ke­limdi-ketimdi qonaǵyna dastarqanyn jaıyp, yqylas-nıetin izgilikke ba­ǵysh­taǵan jan bolypty. 1997 jyly áýlıeden keıin 27 jyl ómir súrip, balalary men nemereleriniń qyzyǵyn kórip dúnıe salǵan.

Súleımen atanyń ómir joly da taqtaıdaı tegis bolmaǵan. Elimizdegi qoǵamdyq ózgeristerdiń teperishin bir kisideı-aq kórgen. Otyzynshy jyldary jas jigit Súleımen de keńestik qurylysqa aralasady, alǵashqyda ha­lyq mılısııasy quramynda bolady. Keıinnen komsomolǵa kirýge kelgende odan bas tartsa kerek, sonan soń ony mılısııa quramynan shyǵaryp jibe­redi. Múmkin keńestik aıda shap baske­serlikti unatpady, bolmasa, boıyndaǵy erekshe kóripkeldik qasıet birdeńeni sezdirdi, áıteýir, bul jaǵy belgisiz. Mi­ne, osy bir oqıǵa jappaı qýǵyn-súrgin kezinde qasıetti jannyń basyna bále bolyp jabysady. Oǵan sál keıinirek oralamyz.

– Qazaq synǵan, shyqqan súıekti salýǵa mashyqtanǵandardy otashy, sy­nyqshy dep ataǵan. Qazaqta ondaılar az bolmaǵan. Ártúrli barymta-syrymtalarda, urys-qaqtyǵystarda, at shabystarynda jáne qazaq turmysyna tán basqa da jaǵdaılarda jaraqattaný jıi kezdesetindikten synyqshylyq keń taraǵan bolýy kerek. Qazaq synyq­shylary týraly orys zertteýshileri A.Levshın, A. Iаgmın, N. Zeland, A. Alekterov, V. Neneskıı jáne basqalary tamsana jazǵan, qanmen bitetin qudi­retti qasıetke tańqalǵan. Qazaqtyń halyq medısınasynyń áli de bolsa qupııalary kóp, ǵylymda belgisiz jaq­tary mol. Keńestik kezeńde bul máse­leni zertteý partııalyq ıdeolo­gııaǵa qaıshy keledi degen jeleýmen toqyrap qaldy. Munyń esesin endi toltyrar kez keldi. Elimizdiń ǵylymy men medısınasy halyqtyq synyqshy­lyq, em­shilik qasıetterdi jan-jaqty zertteýge den qoıady dep oılaımyn, – deıdi Bazarbaı baýyrymyz.

Bul kisige synyqshylyq kıeli qa­sıet 25 jasynda qonǵan. Bir ǵajaby, ol synyqty ustap salmaǵan, súıegi synǵan adamnyń jas ereksheligin, den­saýlyǵyn eskeretin bolýy kerek, bálen kúnde jazylyp ketesiń dep serttep, tártip beretin bolǵan jáne sol talabyn oryndamaǵan adamdarǵa qaıtyp meniń aldyma kelmeńiz dep eskertedi eken. Ásirese, jaraqattanǵan adamnyń otbasynda urys-keris bolmaýyn, tary jemeýin, «ashy» sýdan urttamaýyn qa­dap tapsyratyn kórinedi. Soǵan qaraǵanda, óte qýatty taǵam sú­ıek­tiń bitip ketýine kedergi bolatynǵa uqsaıdy.

Komsomolǵa ótpeı, mılısııa qata­rynan shyqqany bar, oǵan qosymsha eldegi aýrýlar dárigerlerden góri em­shi-synyqshy Súleımendi qolaı kóredi degen uzynqulaqtan jetken ósek bar, áıteýir qýǵyn-súrgin quryǵyna bul kisi de iligedi. 1937 jyly ony baýyry Qanapııamen birge jazyqsyz jala jaýyp, otyzdan astam oıyldyq azamattarmen 150 shaqyrym jerdegi Shubarqu­dyq stansasyna deıin jaıaý aıdap, keıin olardy Aqtóbe qalasy mańyn­daǵy Túıetóbede atqan. Qazaqta «Qy­ryq jyl qyrǵyn bolsa da, ajaldy óledi» degen sóz bar. Osy qan-qasapta Súleımen Qarabalauly ǵaıyptan atylýdan aman qalady, qatań tártippen jazalanyp, Sverdlov jaqta 10 jyl jazasyn óteıdi, sol jerde soǵys aıaq­talǵansha aýyr jumystarǵa jegilip, azap­ty kúnderdi bastan keshedi. Atý jazasynan qalaı aman qaldy, keıin teksergende aǵasy Qanapııanyń atý jazasyna kesilgendigi jónindegi isi UQK-de saqtalsa da, ol kisiniń isi tabylmaýy qalaı? Bul da qupııasyn ishine búkken bir jumbaq jaı.

Súleımen atanyń osy bir aıdaý­daǵy kezeńi jaıynda oıyldyq Aısa Sýqashev mynadaı estelik jazyp qaldyrǵan. Birde: «Jıen aǵa, 10 jyl túrmede otyryp kelipsiz, áýlıeliktiń arqasynda kóp beınet kórmegen bolarsyz», dep estigen bir áńgimeniń shetin qozǵap edim. Ol kisi bireýden estigen dál bolmaıdy, surap qaldyń ǵoı, óz aýzymnan esti dedi.

«Súleımen degen áýlıe shyqty, adamdar dárigerge kórinýdi qoıdy, emhanaǵa naýqastar az keletin bolyp barady degen jeleýmen meni tutqyn­dap, 10 jylǵa sottady. Qazaqsha aıt­qan­da ıtjekkenge aıdaldym. Taıgada lagerde bolyp aǵash kestik, sóıtip júrgende soǵys bastalyp ketti, kózi ashyq adamdar maıdanǵa jiberýdi ótinip aryzdar berip jatty. Lagerdiń basshylary óz jumystarymen bolyp, saýyq-saıran quratyndy shyǵardy. Birde bireýiniń týǵan kúnin toılap at jarys jasady. Lager at jarys ót­kizýge qolaıly, sebebi lager ishi ja­zyq dala. Lager bastyǵynyń aty kesilgen aǵash túbirine súrinip qulap, at ústindegi bastyqtyń aıaǵy synyp, qatty jaraqat aldy. Synyq janyna batyp shydaı almaı jatyr degen habar maǵan da jetti. Lager bastyǵyna janym qatty ashydy, adam balasy ǵoı, aıap kettim, denem qurysyp, arýaǵym ustap, qol ushymdy bergim keldi de turdy. Komıssar sasqalaqtap, ne isterin bilmeı, joǵaryǵa habarlaýǵa úlken bastyqtan ımenip otyrypty. Meniń túr-túsimdi kórgen bir oqyǵan azamat: «Sizde ózgeris bar ǵoı, ol ne nárse?» dep surady. Men synyqshy ekenimdi aıtyp, aýyryp jatqan adamǵa járdem bergim keletinin bildirdim. Ol adam meni dereý ertip alyp, komıssarǵa kelip isti baıandady. Ne isterin bilmeı sasyp otyrǵan komıssar zarlap jatqan adamǵa alyp keldi. Men aıaǵy synyp jatqan adamnyń ústinen qolymdy jaılap júrgizip óttim. Synyqtyń sytyr-sytyr etip ornyna túsip jatqany maǵan estilip turdy. Búkil deneniń ústine qolymdy júrgizip bolǵannan keıin jasy neshede dep suradym. Olar maǵan jasyn aıtty, durys jazylyp shyqsyn deseńder pálen kún jatsyn dedim. Ol qazir uıyqtaıdy dep, ózi oıanǵansha turǵyzbaýlaryn eskertip ket­tim. Aıaǵy synǵan adam bir táýlik uıyqtapty jáne men jazyldym, tura­myn dese kerek. Komıssar meniń tapsyrmam boıynsha turǵyzbapty. Lager bastyǵy qulan-taza jazyldy. Bir kúni shaqyryp jatyr degen soń, kabınetine barsam, komıssar ekeýi otyr eken. Men ol kezde sýyrylyp sóılemegenmen, orysshany jaqsy túsi­nemin. Degenmen, olar meni alǵashqyda ertip aparǵan saýatty azamatty da aldyrdy. Lager bastyǵy ne tilegiń bar, sony aıt, ne aıtsań da qoldan keletindi jasaımyn dedi. Men sottalyp júrsem de eldiń azamatymyn ǵoı, Otandy qor­ǵaǵym keledi dedim. «Maıdanǵa jibere almaımyn, qańǵyrǵan oq tıip ólip ketseń, men seniń semıańnyń aldynda kináli bolamyn. Eger qalasań, meniń qolym­nan seni bosatý keledi», dedi. Men sottalǵan merzimim bitpeı túrme­den ketpeımin, sebebi bosap elge bar­ǵanym­men áýlıeligiń arqasynda keldiń dep qaıta sottap jiberýi múmkin dedim. Sonymen, onyń maǵan jasaǵan jaqsy­lyǵy lagerdiń ishinde erkin júretin boldym. Meni desıatnık sııaqty jumys­qa taǵaıyndap, eńbekaqy eseptep otyrdy. Merzimim bitip bosaǵanda sol aqshany qolyma berdi», dep aıaqtady synyqshy aǵa áńgimesin» dep jazady Aısa Sýqashev. Artyq sózi joq, sypaıy, kisige jyly shyraı berip tura­tyn synyqshy Súleımenniń, kóp jyldar partııa-keńes qyzmetinde bolǵan marqum Aısa Sýqashevtiń de artyq sózge barmaıtyn, ótirik-ósekke jolamaıtyn taza da ımandylyǵy mol jandar ekenin eskerer bolsaq, bul áńgi­meniń shyn ekenine shúbá joq.

Súleımen atanyń taǵy bir jerlesi marqum Túrikpen Sultanov: «…Birinshi hatshy Baısalbaı Jolmyrzaev Súleı­men týraly arnaıy hat jazyp, Más­keýge joldaıdy. Osy habar boıynsha, bir kúni bir professor keledi. Birneshe adam jınalyp, Súleımen aǵaıǵa ertip bardyq. Úıiniń qasynda eki baspaq jaıylyp júrgen-di. Professor ekeýin de jardan ıtergizdi. Súleımen aǵaı ekeýiniń de aıaqtary synǵanyn anyqtap, jigitterin shaqyryp, dereý shen sal­ǵyzdy. Shaı iship, tamaq jep dalaǵa shyqqan qonaqtar manaǵy eki baspaq­tyń túk bolmaǵandaı jaıylyp júr­genin kóredi. Máskeýden kelgen professor «feldsher-synyqshy» degen qujat berip attanǵan-dy» depti esteliginde. Bul kisi de kóp jyldar ishki ister salasynda abyroıly qyzmet etken. Bógde sózben bedelin bylǵamaıtyn adam. Iаǵnı, «halyq aıtsa, qalt aıtpaıdy» degendeı synyqshynyń keremettigin tamsana áńgimeleıtinder qatary mol. Munyń ózi ol kisiniń qasıet daryǵan jan ekenine ılandyra túsedi (B.Sú­leı­menov. «Ákem týraly aqıqat pen ańyz», Aqtóbe, 2007 jyl).

– Ákem súıegi synǵan, jaraqat­tan­ǵan adamnyń ózi nemese habarshysy kele jatqanda ishteı sezinip, degbirsiz­denip otyratyn. Aıtqandaıyn-aq, ol kisi mazasyzdansa osyndaı jaǵdaı bolatyn. Kelgen adamǵa merzimin serttep, otbasynda urys-keris bolmaýyn, tary jemeýin qadap tapsyratyn, araq ish­peýin mindetteıtin. Ol kisiniń erekshe bir qasıeti adamnyń, jan-janýardyń synyǵyn salǵanda qolymen ustamaı, keıde nazaryn da salmaı-aq synyq súıekterdi jiptikteı etip ornyna túsirip, saýyqtyryp jiberetini der edim. Jalpy úıde óte sabyrly, jaıly boldy, balalary bizderge deıin qatty sóılemeıtin. Aıdaýdan keıin sýarmada zveno jetekshisi bolyp 23 jyl abyroıly jumys istedi, basshylar da, basqalar da ol kisimen sanasyp otyratyn. Adal, eńbekqor adam boldy. Bizdi de solaı tárbıeledi. Bir qyzyǵy, baý-baqsha ónimderi bizdiń jaqta jeńsik qoı, soǵan qaramastan, onyń baqsha­lyǵyna eshkim tıispeıdi eken. Al, ózi qoly ashyq boldy, baqsha ónimderi pisken soń aýyl-aımaqqa aýyz tıgizip rıza bolatyn, baqshalyqqa kelgen­derdiń qolyn qaqpaıtyn, – deıdi Bazarbaı aǵamyz ákesin bir sát eske alyp.

Osy bir jany taza áýlıe kisiniń kózin kórgender onyń synyqshylyq jáne kóripkeldik qasıetin ańyzǵa bergisiz qylyp eske alady. Oıyldyq Sara Turǵambekova óziniń ákesi Sú­leımenmen qurdas bolǵanyn, birde alystan qolyn kóterip amandasyp óte shyqqanyn, úıge kelgen soń kenetten oń qolyn abaısyzda shyǵaryp alǵanyn aıtady. Jany murnynyń ushyna kelgen ákesi qyzyn sol kezde aýrýhanada jatqan synyqshy qurdasyna jum­saı­dy. Alaıda, ony ózi kelsin dep qaı­taryp jiberedi. Sara apaı Súleı­menniń ákesine qaljyńdap, «Qalaı, júre amandasqan, aýrýdyń halin saý bilmes bolar ma» «kóter qolyńdy» dep buıyrǵanyn óz qulaǵymen estigen. Ákesi qolyn kótergen boıda syrt etip ornyna túsedi. Muny áýlıelik, kıe­lilik demeýge bola ma.

– 1976 jyly qalaǵa kóship keldim. Balalaryma Súleımen ata týraly biletinimdi aıtyp otyratynmyn. Áli­bek degen ulyma jylap bolmaǵan soń motosıkl satyp alyp bergen edim.Sol bala kóshede eki mashınanyń arasynda qalyp qoıyp, tobyǵy eki jerden syndy, súıegi kúl-talqan boldy. Qatar­daǵy dárigerler ony emdeýge jú­rek­sinip, ǵylym doktory, ataqty hırýrgti shaqyrady. Men ol kisiniń aty-jónin qazir umytyp qaldym. Ol kisi opera­sııa­dan shyǵyp, bizge bylaı dedi.

– Men osy mamandyqta otyz jyldaı qyzmet jasadym. Búgin ómirimde bol­ma­ǵan jaǵdaıǵa kezdestim. Maıda súıek­terdi ustasam boldy, olar oryndaryna óz-ózinen satyrlap túse beredi. Mundaı ǵajap jaǵdaıǵa erekshe tańqaldym, – dedi. Keıin balam: «Jyǵyl­ǵanda, Sú­leımen ata, saqtaı gór, dedim. Sosyn­ǵysyn bilmeımin», – dedi. Súleı­men ata­nyń jerlesi Ergen О́tep­ber­genov osylaısha eske alady ol kisini.

Motosıklmen mashınaǵa soqtyǵy­syp jaraqattanǵan eki adamnyń sy­nyqshy Súleımenge syıynǵany, jıyrma eki kúnde aıaǵyna turyp júrip ketkeni de, al dárigerge barǵany, alty aı aýrýhanada jatyp shyqqany da ańyzǵa bergisiz áńgime arqaýy. Uly Otan so­ǵysynan buryn jilinshigi synyp, shor bop bitkenine alty jyl bolǵan aty­raýlyq azamattyń synǵan jilin­shigin ıtbalyqtyń maıymen sylap, on kún boıy emdep, synǵan súıekterin oryn-oryndaryna salyp, aı boıy tó­sekte jatýǵa keńes beredi. Kelesi jyly sol azamat aıaǵyn tik basyp, Sú­leımen ataǵa alǵysyn jaýdyryp kete­di. Al, týǵan kelini, motosıklden qu­lap, moıyn omyrtqasy synǵan qy­zylqoǵalyq jeti jasar balanyń ata­nyń qulpy­tasyn qushaqtap jylap «Ateke, maǵan kómektesshi» dep sıynyp úsh ret kel­genin, sońǵy kelgeninde basynyń jaq­sarǵanyn, qolymen keseni ustaıtynyn, aıaǵyn tirep basýǵa jara­ǵanyn aıtyp, atasynyń arýaǵyna rıza bolyp at­tanǵanyn umytpaıdy. Bizdiń keltirip otyrǵanymyz synyqshy Sú­leı­menniń shapaǵaty tıip, alǵan ja­raqattan, zaqym­danǵan súıekteriniń jazylyp ketkenderiniń myńnan birer mysaldary ǵana. Aýyl arasyndaǵy súıekteri synǵan, qoly, tobyǵy shy­ǵyp ketken­derdi emdep jazǵany qan­shama. Al, sıyry, aty mertikkende de qatarǵa qosyp jibergenderi de jeter­lik. Sondyqtan bolar onyń synyqty salý qasıetine mynaý degen dáriger­lerdiń ózi tańqalady eken. Buny biz áńgimeles­ken­derdiń bári aıtady. Sy­nyqshynyń ataq-dańq, baılyq qýma­ǵanyna taǵy bir dálel ol kisi qazirgi qaıtkende de ózin jarnamalaýǵa qumar emshiler sııaqty aldyna kelip jazylyp ketkenderdiń tizimin alyp, tilegin jazdyryp, hattap otyrýǵa qulyqty bolmapty. Jáne ony qajet dep sanamasa da kerek. Bul da qasıet qonǵan jannyń qarapaıym­dy­lyǵy, adaldyǵy, adam­ger­shiligi ekeni sózsiz.

Fılosofııa ǵylymdarynyń doktory, QR áleýmettik ǵylymdar akademııa­synyń akademıgi Altaı Taıjanov atanyń ǵylymda áli zerttelmegen erekshe qabiletiniń bolǵanyna toqtala kelip, «…Biraq, ókinishke oraı, kezinde de, qazirgi ýaqytta da eshqandaı ǵy­lym-bilimniń kúshi kelmeıtin, jaraty­lystyń qudiretimen tabıǵı boıǵa bit­ken ózgeshe qasıetti mundaı kisilerdiń «qupııasyn» zertteý elimizde áli qolǵa alynǵan joq. Alaıda, ondaı zertteýlerge degen umtylys álemdik praktıkada bar. Bul másele, olarda birde jalpy tirshilik ıeleriniń máńgilik ómir syry týraly bolsa, birde ómir men ólim dıalektıkasy, ólim danalyǵy – tanatasofııa baǵytynda qarastyrylýda. Áıgili amerıkandyq fantast Artýr Kları 2090 jyly adamzat qartaıý prosesin toqtatatynyna senimdi. Al, Súleımen ata syndy kúrdeli tulǵalardy taný úshin bizdiń burynǵy ıdealızm turǵy­synan tanyǵan fılosofııalyq júıemiz de, tanym prosesindegi ádisterimiz de tarshylyq eteri sózsiz. Endeshe bul máselede de jańa baǵyt, jańasha ta­nym-túsinikke oıysýymyz kerek, dep tujyrymdaıdy (A.Taıjanov, Súleı­men ata: qasıet pen qabilet. Oblystyq «Aqtóbe» gazeti. 13 qyr­kúıek 2007 jyl.)

Synyqshy Súleımen adal, kisige jyly shyraı tanytyp turatyn meıir­ban adam bolǵan. Onyń kózi ótkir, adamǵa nazary tússe, ishińdegini kórip otyrǵandaı áser etetin, sondyqtan kóbine kisige tesilip qaramaıdy eken.

Synyqty salyp, aýrýdy emdegeni úshin bergen adamdardyń oramalyn sol aýyldaǵy turmysy tómen otbasylaryna, bolmasa, qasynda otyrǵandarǵa úlestirip berip júre beretin kórinedi. Atanyń synyqshylyǵynan basqa kóripkeldigi de keremet. Ol jáıli de kóptegen derekter keltirýge bolady.Onyń tusynan ótip bara jatqan ma­shınanyń kenetten turyp qalýy, ózi otyrǵan soń júrip ketýi adam sengisiz shyndyq. О́z aýylynyń tanymal jyl­qyshysyna «sen, atqa minýdi qoı, aja­lyń attan bolady deýi jáne sol aıt­qanynyń aıdaı kelýi, aıaǵy synǵan jigitke araǵyńdy qoımasań súrindi­remin deýi, onyń shydamsyzdyq tanytyp aqańdy bastap ketýi, bitip qalǵan aıaq súıeginiń qaıta aýyryp, súrinip úıine áreń jetýi, sodan keıin sy­nyqshydan keshirim surap, ashy sýmen óz erkimen qoshtasýy ǵajap emes dep kór. Synyqshy Súleımen tósek tartyp jatyp, óziniń qashan ómirden ozatynyn da boljap ketipti. Sondaı-aq, alda-jalda o dúnıelik bolsam, beıitimdi tórt qulaqty qylyńdar dep tapsyrypty. Qaýymnan elý metrdeı jerge, jalǵyz terektiń janyna bir bólmeli úı turǵyzyńdar, ishine kıiz jaıyp, sham qoıyńdar dep ósıet etipti. Urpaqtary osy ósıetteriniń bárin oryndady.

Atadan balaǵa jalǵasyp kele jat­qan synyqshylyq keıingi urpaq­taryna qon­dy ma degenge kelsek, qanmen beri­letin qasıet úzilmek emes. Súle­keńniń qyzy Shárıpa da osyndaı qa­sıetke ıe. Al, Bazarbaıdyń uly Aıan joǵary bilimdi travmatolog dáriger. Qazir sú­ıekteri synǵan adamdarǵa medısı­nalyq kómegin kórsetip keledi. Shyny kerek, atasynyń arýaǵy qoldap júrgen bolar, qoly shıpaly, salǵan súıekteri tez jetilip, jerlesteriniń alǵysyna bólenýde.

Synyqshy Súleımen týraly jazbaq bolyp, biz de Qaratalǵa baryp, atanyń qara shańyraǵyn ustap otyrǵan Sapar­dyń otbasynda bolyp áńgimelestik.

– Túnemelik úıge bas-kóz bolyp qoıamyz. Kelimdi-ketimdi aýrýlarǵa jón silteımiz. Basqalaı kóp aralaspaımyz. Ákem úıge jaıly, ashý shaqyrmaıtyn, eńbektiń adamy boldy. Ol synyq­shylyqty násip etýden aýlaq boldy, qaıta aýrýǵa shıpam tıse, alǵysyn alsam, batasyn berse, bolǵany dep otyratyn, deıdi Qarataldaǵy qara sha­ńyraqty ustap otyrǵan Sapar. Bul pikirdi jıeni Myńjasar Rabaevtyń da aýzynan estidik. Jan-jaǵyna shýaǵyn shashyp júretin qasıetti qart jaıly kimnen surasań da osyndaı oı túıedi, qaıyrymdylyǵy men kisiligin birinshi aýyzǵa alady. Munyń ózi de ki­shipeıildiliktiń, adamı ımandylyqtyń belgisi. Bul úıdi Súlekeń óz qolymen turǵyzǵandyqtan alys-jaqyndaǵy ur­paqtaryna óte ystyq, sondyqtan mun­da at basyn burǵandary osynda jınalýy buljymas qaǵıda. Biz de aýyldyń syrtyndaǵy ata basyna baryp, quran baǵyshtadyq. Osynda bet alǵanymyzda jolbasshymyz qazirgi aýdandyq más­lıhattyń bólim bastyǵy Bóken Jantoly: «Bir ǵajaby Súlekeńniń qara­paıymdylyǵy ǵoı, qanshalyqty halqy ulyqtap, qurmettegenmen be­ıitin de eshkimnen erekshelendirmeýdi tapsyrypty, al, qabiriniń ústine ózi shyqqan qaraǵashty kórseńiz eriksiz tańda­na­syz», degen edi. Aıtqandaı-aq, tórt qu­laqty báıitti kómkerip aǵash ósip tur.

Arýaqty atanyń túnemelik úıiniń janynan taǵy bir jańa úı turǵy­zylypty. Bul synyqshy Súleımenniń basyna zııarat etip, aýrýyna shıpa iz­dep sıynyp kelýshilerdiń qatary kó­beımese, azaımaǵanyn eskergendik eken. Batys Qazaqstandy bylaı qoı­ǵanda, elimizdiń túkpir-túkpirinen, tip­­ti Reseıden de syıynyp kelýshiler bar kórinedi. Mine, «jaqsynyń ózi ólse de, aty ólmeıdi» degendi osyndaıda aıtsa kerek. Synyqshyly­ǵy­men, áýlıe-kó­rip­keldigimen kóptiń kó­ńilinde qalǵan jannyń qasıetti adam ekendigine budan artyq qandaı dálel kerek. Bizdiń óńir­de bir jeri synǵan, mertikken adamnyń aýzyna «Súlekeme sı­yn­dym»degen sóz túsetini qa­lyp­tasqan daǵdy. Bul keshegi keńestik kezeńniń qursaýly saıasat ustanǵan kezinde de toqtaǵan emes, qazir de jalǵasýda. Halyq qadirleıtin, qasıet tutatyn sy­nyqshy Súleımenniń ázirge bizge málim keıbir qyrlary osyndaı. Bul qupııasy boıynda ketken áýlıe adam ekeninde sóz joq. Mundaı qa­sıetter ekiniń birine qona da ber­meıdi Sondyqtan da Súleımendi eli­miz­diń batys óńiriniń halqy synyqshy ǵana emes, kóripkel áýlıe adam dep pir tutady.

Satybaldy SÁÝIRBAI,

«Egemen Qazaqstan».

Aqtóbe oblysy.