Aqynjandy azamat

Senbi, 11 tamyz 2012 7:14

Qytaıdyń  ǵulama ǵalymy, danagóı fılosofy Konfýsıı: «Baıyptylyq, jomarttyq, keńpeıildilik, adaldyq jáne meıirmandylyq – asqan adamgershilikti kórsetetin bes qasıet», – dep túıindegen eken. Shúkir, ómirge degen jaýapkershilik ustanymy,  aınalasyndaǵylarǵa degen darqan kóńili, aıtqan sózi men is-áreketterin shyndyqqa, naqtylyqqa negizdeıtin talmaıtyn talpynysy men izdengishtigi, kimge bolsa da múmkindiginshe kómek kórsetýden qashpaıtyndyǵy sııaqty qasıetterge ıe azamattar elimizde joq emes, barshylyq.

Senbi, 11 tamyz 2012 7:14

Qytaıdyń  ǵulama ǵalymy, danagóı fılosofy Konfýsıı: «Baıyptylyq, jomarttyq, keńpeıildilik, adaldyq jáne meıirmandylyq – asqan adamgershilikti kórsetetin bes qasıet», – dep túıindegen eken. Shúkir, ómirge degen jaýapkershilik ustanymy,  aınalasyndaǵylarǵa degen darqan kóńili, aıtqan sózi men is-áreketterin shyndyqqa, naqtylyqqa negizdeıtin talmaıtyn talpynysy men izdengishtigi, kimge bolsa da múmkindiginshe kómek kórsetýden qashpaıtyndyǵy sııaqty qasıetterge ıe azamattar elimizde joq emes, barshylyq. Solardyń biri – osy kúnderi alpys degen asýdy alǵan, esimi elge belgili, qazirgi kezde Batys Qazaqstan oblysynyń prokýrory laýazymynda Elbasynyń senimin aqtaýǵa barynsha kúsh salyp júrgen Jaqsylyq Baıtuqbaev der edim.

Áriptestigimiz, dostyǵymyz búginderi tonnyń ishki baýyndaı  aǵaly-inili baýyr­ǵa aınalǵan Ja­qańmen tanystyǵymyz sonaý 1989 jyly, ómir baspal­daqta­rym­nyń umy­­tylmas kezeńderiniń birinde bolyp edi. Áli esim­­­­­de, sol kezde Respýblıka pro­kýro­rynyń orynbasary Ǵalıhan Erjanov (ózi menen eki-aq jas úlken edi) meni qyzmetke ala otyryp, úlken senim artatynyn ashyq aıtqan edi. Sol senimdi aq­taýǵa jańa bastyǵym Jaqsy­lyq Baı­tuqbaevtyń adamı qasıetteri birden-bir sebep boldy. Jaqań menen 10 jas kishi bol­ǵanmen, prokýratýra salasy­nyń qyr-syryn jetik meńgergen maman ekendigin birden baıqat­ty. О́zi basqaryp otyrǵan qurylym­nyń mártebesin kó­terýde jańa qadamdarǵa ses­kenbeı baryp júr­di. Qys­qasha aıtqanda, óziniń re­formatorlyq, ıaǵnı jańa ba­ǵyttarǵa um­tylý arqyly jas­a­ǵan jumy­syn jandandyryp, prokýratýra júıesiniń sottardy qada­ǵalaý sala­syndaǵy kórset­kish­terdi jaqsartý jolynda kóptegen sharýalar atqaryldy. Kóp uza­maı-aq, tók­ken teri bos ketpeı, bizdiń basqarma kórset­kishi jo­ǵarylaı túsip, mártebesi kúnnen kúnge kóterile berdi.Sol bir jyldardyń quqyq salasyn­daǵy, ásirese, prokýratýra qyzmetker­leri­niń  jaýap­ker­shi­ligin eń joǵary deń­geıge kó­teretin eki másele asa mándi boldy. Birin­shisi – 1986 jylǵy Jel­toqsan oqıǵa­syna baılanysty, tipti Joǵarǵy Sot deńgeıinde bekip ketken qylmystyq ister­diń de jappaı qaıta qaralýy, al, ekinshisi – 1985 jyly Máskeýde qabyldanǵan «Mem­lekettik jáne qoǵamdyq múlikterdi zańsyz ıemdenýmen kúresti kúsheıtýdiń keıbir máseleleri» degen Keńes Odaǵy Kommýnıstik partııasy Ortalyq Komıte­tiniń qaýlysyn oryndaý barysyndaǵy sot she­shimderine sonaý Más­keý arqyly kelip jatqan baqylaý aryzdardy tekserý edi. Jaqsylyq Baıtuq­baev hal­qyna, óz eline degen súıispenshiligin, adal­dyǵyn tek zańdy durys paıdalanyp qana qoımaı, sol zańdy durys paıdalaný bary­syndaǵy qıyndyqtarǵa aspaı-saspaı tótep bere aldy. Tikeleı bastyǵymyzdyń bul us­tanymy qatardaǵy bizderge áser etpeı qoıǵan joq. Tek meniń ózimniń ǵana qolym­nan Jeltoq­san oqıǵasyna baılanysty sot­talǵan azamattarymyz ben aza­mat­shalary­myzdyń isterin qys­qartý jónin­degi onnan astam prokýror narazylyǵy daıyndalyp, keıin Joǵarǵy Sot deń­geıin­de qoldaý taýyp jatty.Qandaı da bolsyn qylmystyq isterdi ne azamattyq daýlardy qa­raǵan kezde, ási­rese, sheshim qa­byl­daǵanda quqyq qorǵaý sala­syndaǵy qyzmetkerler memlekette júrgi­zilip jatqan sol sala­daǵy saıasatty negizge alyp, istiń dáleldený deńgeıi men dálel­den­gen is-árekettiń zańdylyq baǵa­lanýyn umytyp ketpeý kerek. О́kinishke oraı, qazirdiń ózin­de  de keıbir sot she­shimderi pro­­kýrordyń qoldaýymen saıası kóz­qaras­tyń basymdylyǵy turǵy­synda sheshilip jatatyndyǵy jasyryn emes. Al, sonaý Keńes ókimeti zamanynda ondaı qa­dam­­darǵa memleket turǵysynda qa­byl­danǵan keıbir saıası sheshim­der tikeleı jol ashyp beretin. Ondaı kezde «shash al dese, bas alýǵa» daıyn turatyn, óz jaǵ­daıyn jaqsartýda adam quqyǵyn aıaqqa basyp, zań­syz sheshimderge baratyn ja­ǵym­pazdar da tabyla qalady. Men aıtyp ketken SOKP Ortalyq Komıtetiniń qaý­lysy da sondaı qujat­tardyń biri boldy. 1985-86 jyldary sol qaý­lyny negizge alyp, memlekettik jáne qoǵamdyq men­shik­ti «ıem­dený­shiler­men» jap­­paı kúres bastaldy. Ol kezde basqa menshik joq qoı. Iаǵnı kez kelgen laýazym ıesin qo­ıyp, aǵa shopan, dúken­shiler­di, qoıma meńgerýshisin she­­tinen jaýapqa tarta berýge jol ashyldy.Respýblıka Joǵarǵy Sotynda bekip ketken zańsyz sheshimderge túsken aryzdardy tekserý de az bolmady. Tek meniń ózim qaraǵan kóptomdyq ister boıynsha, Sol­tústik Qazaqstan oblysyndaǵy bir keńshar dırektory  (esimi esim­de joq) jáne Qy­zyl­­orda oblysynyń Aral aýdandyq avto­kólik mekemesiniń dırektory bol­ǵan O.Erekeshov­tiń isteri boıynsha Bas proký­rordyń nara­zylyǵy daıyndalyp, olar jó­ninde Joǵar­ǵy Sottyń aqtaý qaý­lylary shyqty. Árıne, narazy­lyqtyń qoldaý tabýynda qatar­daǵy qyzmetkerlerdiń tujy­rym­damasymen eń alǵash tanysatyn Jaq­sylyq Baıtuqbaev bolatyn. Jaqań óziniń osyndaı erlikke tán áreketterimen, adam taǵdy­ryn durys sheshý­diń birden-bir joly tek ádilettikte eken­digin berik ustanǵan maman ekendigin dáleldeı bildi.Jaqańnyń osy qasıetteri  1995 jyly qabyldanǵan Ata Zańymyzdaǵy prokýratýra júıe­sine arnalǵan 83-bapty is júzine asyrýda, ózi qyzmet atqarǵan salada kóp paıdasy tıdi dep oılaımyn. Árıne, búkil prokýratýra júıesiniń túbegeıli ózgerýine negiz bolǵan Ata Zańymyzdyń 83-babyn oryndaý úshin,  eń aldymen, Prokýratýra týraly jańa zań qabyldanýy qajet. О́ıtkeni, buryn-sońdy negizinen qaralaý fýnksııasyn arqalap, tek aıyptaýshy ese­binde elge bel­gili prokýror qyzmetkerleri endi negizinen quqyq qorǵaýshy, ıaǵnı tipti aq-qarasyn tekserip, kózi jetip jatsa aqtaýshy jaǵyna tura alatyn laýazym ıesine aınalýy tıis edi. Men ol kezde Elbasymyzdyń sheshi­mimen memleketimiz­diń Bas prokýrory bolyp taǵaıyndalyp edim. Atalǵan talap­tarǵa saı zań jobasyn daıyndaýda jáne sol zańdy is júzine asyrýda bilek sybanyp, ádilettiliktiń aq jolyn zańdylyq negizinde salýǵa kiris­ken júzdegen áriptesterimniń ishinde Jaq­sylyq Baıtuqbaev ta turdy. Sondaı eńbek­tiń arqasyn­da búgingi tańda bizdiń memle­ke­timizdegi prokýror el aýzynda aıyptaýshy emes, quqyq qorǵaýshy ese­binde tanylyp, árkim óz qu­qyǵyn qor­ǵaýda, eń aldymen, pro­kýrorǵa júginýdi jón kóre­tindigi de sondyqtan.Aıta berse, Jaqańnyń kásibı eńbegin­degi eren is-áreketteri je­tip jatyr. Menińshe, memlekettik qyzmette júrgen azamattardyń eń joǵarǵy baǵasy – onyń ózi istegen saladaǵy ótken joly. Osy maqalany jazar aldynda Inter­netti ashyp, Jaqańnyń ómir­baıanyn pash etetin resmı qujatty izdedim. Baqandaı otyz bes jyl istegen qyzmet tizbesi tek bir salada bolǵandyqtan, bar-joǵy bir-aq betke syıypty. Osy otyz bes jyldyń ishinde Ja­qań Semeı oblysynyń eki aýdany men bir qalasynda, Qazaq­stan Respýblıka­synyń Bas prokýratýrasynda on bes jyl qyz­met istese, 1992 jyldan bastap, Semeı, Shyǵys Qazaqstan, Qos­tanaı oblystary­nyń, Almaty qala­synyń prokýrory bolyp, 2009 jyldan Batys Qazaqstan oblysy prokýrory qyzmetin at­qaryp keledi. Kásibı, adamı tur­ǵydaǵy tájirı­besin jerde qal­dyrmaı, zańgerlik maman­dyqty tańdaǵan jastarǵa paıdasy tısin degen maqsatta ǵylymmen de shuǵyldanyp, zań ǵylym­darynyń kandıdaty ǵylymı ataǵyn qor­ǵap shyqty. О́z qalamynan týyn­daǵan eki kitap pen alpystan astam ǵylymı maqalalardyń avtory.El aldynda, memleket aldynda atqar­ǵan eren eńbekteri joǵar­ǵy baǵaǵa ıe bolyp, Jaqań «Qur­met», ekinshi dárejeli «Dańq» ordenderimen, alty me­­dalmen, Qazaqstan Respýblıkasy Pre­zı­dentiniń, Premer-Mı­nıstrdiń, Bas prokýrordyń madaqtaý qaǵaz­dary­men marapattaldy.Jaqańnyń adamı turǵydaǵy qasıet­terin, otbasyna, jan jary Raıhanǵa degen kirshiksiz sezimin 33 jyl tyǵyz qa­rym-qatynasta júrgen biz ǵana emes, bú­kil dos-jarandary, áriptesteri de biledi. Jýrnalıstıka salasyndaǵy bel­gili qalamgerler­diń biri bola tu­ra, óziniń eń negizgi mindeti Ja­qańnyń jary bolýdy tańdaǵan Raıhan­nyń, asqar taýdaı Ja­qań­nyń ósip-órken­deýine, aǵaıyn-týys­qandary men áriptes­teriniń orta­syn­daǵy mártebesiniń joǵa­ry bolýyna qosqan úlesi zor.Jaqańnyń taǵy da bir erekshe qasıeti, keıbir prokýror áriptes­terimiz sııaqty zań­nan basqa áńgi­me aıtpaı, «túp-túzý taqtaı­daı qatyp qalmaǵan», shyǵarmashy­lyqqa kóp kóńil aýdaratyn, áde­milik pen názik­tikke, adam ómi­rindegi sulýlyq pen páktikke bas ıip júretin, ózi qyzmet jasap júrgen salada sırek kezdesetin, aqyn­jandy azamat. Sodan da bolar, Jaqań elimizdiń qaı túk­pirinde júrse de ózine uq­saǵan darhan kóńildi azamattardy aınalasyna jınaı júredi.Maqsut NÁRIKBAEV,Qazaq gýmanıtarlyq zań ýnıversıtetiniń rektory, zań ǵylymdarynyń doktory, professor .