Seısenbi, 9 qazan 2012 7:06
Isi de jemisti, sózi de kelisti, jan-táni merýertteı taza jýrnalıst, jazýshy, aýdarmashy, is qaǵazdaryn jazýǵa jetik Seıitjan Omarovtyń ómir joly, órkendeý joly ǵıbrat alarlyq órlempaz órenniń sonaý ósý, eseıý jyldaryna qatysty oı órbiter bolsaq, 1924-1927 jyldarda Atbasardaǵy 7 jyldyq orys-tatar mektebinde, Ombydaǵy muǵalimder kýrsynda, Qostanaıdaǵy muǵalimder ınstıtýtynda bilim alǵan. 1932 jyldan beri jýrnalıstik qyzmetpen shuǵyldanady. Sol bir jyldarda respýblıkanyń ádebı-mádenı ómirinde aıryqsha iz qaldyrǵan. 1925 jyly Sáken Seıfýllınniń «Qyzyl suńqarlar» pesasyn sahnalaıdy.
Seısenbi, 9 qazan 2012 7:06
Isi de jemisti, sózi de kelisti, jan-táni merýertteı taza jýrnalıst, jazýshy, aýdarmashy, is qaǵazdaryn jazýǵa jetik Seıitjan Omarovtyń ómir joly, órkendeý joly ǵıbrat alarlyq órlempaz órenniń sonaý ósý, eseıý jyldaryna qatysty oı órbiter bolsaq, 1924-1927 jyldarda Atbasardaǵy 7 jyldyq orys-tatar mektebinde, Ombydaǵy muǵalimder kýrsynda, Qostanaıdaǵy muǵalimder ınstıtýtynda bilim alǵan. 1932 jyldan beri jýrnalıstik qyzmetpen shuǵyldanady. Sol bir jyldarda respýblıkanyń ádebı-mádenı ómirinde aıryqsha iz qaldyrǵan. 1925 jyly Sáken Seıfýllınniń «Qyzyl suńqarlar» pesasyn sahnalaıdy. Atbasarda Ábdirahman Aısarın uıymdastyrǵan «Sosıalıstik dala» gazetiniń jaýapty hatshysy mindetin atqarady. Sondaı-aq, «Bes jyldyq úshin», «Sosıalıstik eńbek» sekildi jergilikti gazetterde redaktor bolyp isteıdi. Sonan soń Soltústik Qazaqstan oblystyq «Lenın týy» gazetinde bólim meńgerýshisi qyzmetinde júrgende Qazaq Respýblıkasynyń 15 jyldyǵyna oraı oblys aqyn-jazýshylarynyń tańdamaly shyǵarmalaryn jınaqtap, «Jas qalam» atty jınaq shyǵarady.
1936 jyldyń jazynda Qyzyljarǵa «Jumbaq jalaý» romanyn jazý úshin Sábıt Muqanov keledi de, Seıitjan Omarovty ózine kómekshi etedi (qoljazbany máshińkege bastyrý, tekserý úshin). Kelesi jyly Sábıt Muqanov «Qazaq ádebıeti» gazetiniń Bas redaktory Beıimbet Maılınmen, jaýapty hatshysy Muhametjan Qarataevpen kelisip, «Qazaq ádebıeti» gazetine ádebı qyzmetker etip ornalastyrady. Atalmysh gazette Taıyr Jarokov, О́tebaı Turmanjanov, Qalmaqan Ábdiqadyrov qyzmet etedi eken.Eńbekqor, beınetqor Seıitjan Omarovtyń «Juldyz» jýrnalynda 12 jyl boıy jaýapty hatshy bolǵany taǵy bar.S.Omarovtyń kemel sheberlikten, tereń dúnıetanymnan, estetıkalyq qabyldaýynan týǵan kórkem prozasy – Adamzatqa, Tabıǵatqa, Zamanǵa, Ýaqytqa baǵyshtalǵan. Shabyt qudireti, rýhanı qabileti, tegeýrindi túısik qýaty onyń kókeıkesti oılaryn, tolǵanystaryn izgilik pen sulýlyqtyń besiginde terbetip, kórkemdik oı-sezim áserlerine, lırıkalyq áýez-saryndarǵa kómkerip, esilte-kósilte sóıletedi. Asyly, shynaıy mádenıetti kórkem shyǵarma poezııanyń, mýzykanyń, fılosofııanyń úzdik qasıetterin ón boıyna jınaqtaıdy. S.Omarov prozasynyń polıfonııalyq sıpaty aıryqsha. Jazýshynyń ózindik sýretkerlik qoltańbasy, ózindik kózqarasy bar. Metaforalyq-obrazdyq júıesi de ózgeshe órnekti toqylady. S.Omarovtyń lırıkalyq prozasy bul bir janrlyq túr deýge kelmeıdi, atap aıtar bolsaq, sýretkerdiń ishki jan dúnıesiniń ıirim-tolǵanystarynan, kórkemdikti qabyldaý, seziný, túısiný, uǵyný-túsiný qabiletinen týyndaıtyn erekshelik ıaǵnı stıldik sıpat-belgi.Kórkem sóz zergeri Seıitjan Omarovtyń «Qyzyl araı» atty romany (1970) HH ǵasyr basyndaǵy el ómirindegi dúrbeleń-sergeldeńder, mashaqat-mehnaty mol qym-qýyt, alasapyran, san sapalaq tirshilik dúnıesindegi kórinister, tuńǵıyqqa quldyrap batqan qan keshýdegi qıly-qıly, aýmaly-tókpeli taǵdyrlar, laısań soǵys ýaqıǵalary, nebir raýaıattar qamtylǵan, tıptik dárejedegi tulǵalar, ıaǵnı psıhologııalyq syr-sıpattarǵa toly obrazdar galereıasy somdalǵan.Soǵystyń oty men sýyn keshken, jalaqtap tóngen ajaldyń aýzynda júrgen jalyndy ofıser Almas Ospanov Kýrsk pen Belgograd arasyndaǵy joldy iske qosý batalony komandıriniń kómekshisi edi.Almas kúdikti tutqyn madııar jigitin barlaý bólimine ákele jatqanda 6 qyzyl vagon tirkegen parovozdyń sońǵy eshelonyna bomba túsip, janyp-kúıip otqa oranǵanda ishindegilerdi qutqarýǵa kirisedi. Odan arǵysy beımálim. Rıazan qalasyndaǵy hırýrgııalyq gospıtalda esin jınaıdy. Medbıke Valıa zaǵıp jaýyngerdiń kóńilin barynsha qanattandyrady. Yqylas-peıilin, raqymyn aıamaı aıalap júrgende onyń ornyn Elena almastyrady.Iá, Elenanyń súıgen jigiti Vıktor Hrýstalev bolatyn. Onymen mektepte de, pedagogıkalyq ınstıtýtta da birge oqyǵan edi. Fın soǵysyna qatysty. «I dárejeli Otan soǵysy» ordeniniń ıegeri. Uly Otan soǵysynyń da qaharmany. Onyń maıdandas grýzın jigiti Kamo Valıashvılı qaraly habar jetkizedi. Vıktordyń ajaly Elenanyń «jas dáýreniniń jańa gúldenip kele jatqan baý-baqshasyn órtep ketti». Ushqyr sezimdi Almas Elenanyń qaıǵy jutyp, kókiregi qars aırylyp júrgenin sezip qoıady.Teginde, ıman-tarazy qalypty Elena kúndelik jazýǵa mashyqtanǵan-dy. Kúndeliktegi syrlaryn zaǵıp Almasqa oqyp beretin edi. Almas oǵan «jazympazsyń» dep úıirile tańdanatyn. Sypaıy-syrbaz Elena kóńilimniń kúıleri ǵoı deıtin. Elenanyń jan syrlary Almasty eresen áserlendirip, rahattan balqyp, kókiregin otty sezim kernegen. Dereý týmbochkanyń ishin qarmalap, qoıyn dápterin taýyp, Elenaǵa ishinen Petropavldaǵy bir tanysynyń esimin izdetedi. Naqty aıtqanda, Qazaqstan, Petropavl qalasy, Hlebnıkov kóshesi, 12, Palı Ilona. Eger aty ózgerip, naǵashysynyń atyn ıelense, Shvesova Elena Fedorovna bolýy yqtımal. Áp-sátte Elenanyń júregi joıqyn sezim tolqynyna terbeldi. Qaıran qaldy da:– Palı Ilonany sen qaıdan bilesiń? – dep surady qyz.– Men Ilonanyń ákesin biletin edim. Meniń bomba astynda qalyp, osylaısha tiri qalýyma, eń aldymen, Gabrısh Palı degen madııar sebepker bolǵan.Elena keremet tolqyp, osy bir oqıǵany búge-shigesine deıin bajaılap túsindiredi. Almas ań-tań.– Ilonań da, stansııa basynda óziń ólimnen qutqaryp alatyn jas áıel de men bolarmyn? – deıdi Elena.Toǵysqan taǵdyrlar-aı. Qaıyrymdy is, qan keshýde jasalǵan erlik, jaqsylyq sybaǵa bop aldyńa keledi eken ǵoı. O, qudiret! Birde bolmasa birde jolyqtyrady. Jalǵannyń isi aqyretke ketpeıdi-aý!?Keıde tentek taǵdyr adam balasyn osylaı tálkek etedi. Sońynan asqaq áserli keremetterge keziktiredi, kúnshýaqqa keneltedi.Aqyl-parasaty, ajar-kórki, minez-qylyǵy kelisti madııar qyzy Ilona (Elena) yqylas-peıilin, meıirimin mol tógedi. Almastyń jigeri jasymasyn, namysy kemimesin dep Oka ózeniniń ný ormanyna serýendetedi, janyn jadyratady.– Saǵan eki kózimdi oıyp berip, etegińnen ustap júrer edim, – dep eljireı túsedi.Aıtpaqshy, ekeýi-de QazPI-diń til-ádebıet fakýltetiniń 3 kýrsyn támamdaǵan. Almas Ilonany tań aldynda týǵan Sholpan juldyzym ıakı taǵdyrymnyń kilti dep túsinedi.– Aldyńyzda otyrǵan Harıton Ospanov Almastyń bel balasy, madııar qyzy Ilonanyń tas emshegin jibitken, tar qursaǵyn keńitken tuńǵyshy, – deıdi Seıilbek Tólemisovke.Onyń tutqıyl jańalyq áserimen júıkesi bosap, tolqyp, dereý boıyn jınap, Harıtonǵa qarap, oıǵa shomdy. 44-shi jyldyń jaz aıynda, sanıtarlyq poıyzda jolyqtyrǵan kózáınekti jigit pen nárestesin óbektegen aqsary kórkem kelinshek kóziniń aldyna elestep ketti. Aq seısepke oralǵan úlpershekteı bóbek jas emendeı solqyldap ósken Harıton bolǵany ma? Iá, sonyń tup-týra ózi! Seıilbek óziniń ádebı keıipkerleriniń aman-esen bolǵanyna keremet shattandy.– Qadamyńyz qaıyrly, qalamyńyz qarymdy bolsyn! – dedi Harıton. Harıton Shalqardyń tańǵajaıyp sharaınadaı jarqyraǵan aıdynyna asqan qushtarlyqpen yqylastanyp, qanattanyp ata-baba tarıhynan syr shertedi. Ol áńgime bylaısha órnekteledi: Ákesiniń ákesi Jamanbaı qarııa dúnıeden óter aldynda balasy Ospanǵa sonaý bir jyldarda Aıshýaq baıdyń shunaq toqaly Jumabıkeniń sońynan erip kelgen sýreti hor qyzymen talasqandaı «kóıleksheń qyz» Kúnbalaǵa yqylasy aýady. Alaıda aıýdaı aqyrǵan, tasqaıaqtaı qaǵystyrǵan «denesi túıeniń jarty etindeı, beti sıyrdyń qarnyndaı kúj-kúj». Anar báıbisheden jarııa qosylýǵa seskenedi, eldiń gý-gý óseginen ımenedi. «Jamanbaı taǵdyrdyń tosqaýylyn buzamyn, qudaıdyń bermesin tartyp alamyn dep júrgende, ómirdiń buralań jolynda, qıyn quz-shatqalynda myqtap súrindi.…Jany, ary taza Kúnbalany barmaq basty, kóz qysty áreketke ıtermeledi. Otqa salǵan temirdiń eki basy birdeı ystyq». Jamanbaıdyń kózsiz batyrlyǵynyń, kózjumbaı táýekel jasaýynda da bir kiltıpan ýáj bar. Aıshýaq qyzynyń júkti bolǵanyn estise, ázer bolsa týlap-týlap, móńkip-móńkip basylar, sóıtip, sharasyzdyqtan ruqsat berer degen ishki esebi bar-dy. Qyzynyń jaıyn Jumabıke estirtedi. Soqqyǵa jyǵylady. Taǵdyrdyń zilmaýyr salmaǵyn qaıǵymen kótergen Kúnbalaǵa segiz qanat aq boz úı tigip, qamap ustaıdy. Ne bolsa da Jamanbaı Kúnbalany alyp qashady. Ien dalada Kúnbala tolǵatady, «ólmegenge óli balyq» degendeı, Aqmola aýrýhanasynyń dárigeri Sergeı Pavlovıch Kantemırov ushyrasyp, náresteniń kindigin kesedi. Dúnıe esigin «dala perzenti, dala batyry» ashty dep, ǵaıyptan kezikken meıirimdi dáriger óz úıiniń bes múshesiniń esimderiniń bas árpin alyp, Ospan dep ataıdy. (Olga-Sergeı-Pavel-Anna-Nıkolaı).Talǵampaz jazýshy S.Omarov «el dástúriniń ımandylyq bolmysynyń» (aqyn Jappar О́mirbekov baǵasy) jyrshysy, «jany taza adamdardyń sandyǵy, kórmesi», «sholaq saıdaı taspaıtyn, eńbekten eshbir qashpaıtyn» (Ábý Sársenbaev sıpattamasy) qalam qaıratkeri.Romanda tereń oıly, táýekelshil Qanıpa men Jamanbaıdyń Ospany arasyndaǵy kirshiksiz názik ǵashyqtyq sezim qandaı kórkemdik áserlilikpen berilgen deseńizshi!«Qyzyl araı» romanynda kemel kórkem sýretter, «beıneli áreketter» mol. Mysaly, Toqsanbaıdyń qyzy Jámıdi «ǵaıyptaǵy pirlerine uran salyp» emdegen baqsynyń oıyny kelisti-aq. «Baqsy qobyzynyń ysqyshyn qyl ústine ersili-qarsyly júgirtip, biraz jelpinip aldy da, qyryldap, úırenshikti bádigin bastap jiberdi. Kári qobyz quddy adamsha sóılep ketti. Kúzgi shaqta aspan keńistigine shyrqap shyǵyp alyp, jyly jaqqa údere jol tartqan úıirli tyrnanyń muńly tyraýyndaı, syńsyp bastalǵan áýen kem-kemnen kúsheıip, syńqyldap ketti……Kúıine kelgen kári qobyzdan shyqqan alýan naqysh shartarapqa atoı salady. Birese áýelep ushqan tyrna bolyp tyraýlasa, birese aıdyn kólde taranǵan aqqýdaı suńqyldaıdy. Endi birde alystap bara jatqan bir top qazdaı qańqyldaıdy. Taǵy bir sátte botasy ólgen bozingendeı bozdap ketedi. Tyńdaǵan jannyń kóńilin bosatyp, egile eńireıdi. Bir aýyq tasyǵan ózendeı gúrildep baryp, baıaýlap tyna qalady. Názik saýsaqtar ersili-qarsyly oınaq salǵanda kári qobyz yshqyna yńyranady.Seıitjan Omarovtyń shyǵarmashylyq ómirbaıanyn, sýretkerlik ónegesin áńgimelegende professor Nyǵmet Ǵabdýllınniń myna bir pikiriniń jany bar. Ol: «Jazýshy daǵdyly ómir tynysyn jiti barlap, kózge jupyny kóringen oqıǵanyń syryn ashyp, sol kúı arqyly adamgershilik máselesine baılanysty keleli oı qozǵaıdy… О́mirdiń qatqyl jeli betke tıgende, adamnyń ary men qaıraty synalar bolǵanda, osy qarapaıym jandar bir túrli jotalanyp, irilenip kórinedi», deıdi.Jazýshy Seıitjan Omarovtyń ańyzdyq-ertegilik, sıqyrly saryndarǵa, halyqtyq-poezııalyq dástúrlerge qurylǵan «Aqqý kúıi», «Han taǵy», «Jolbarys pen túlki», «Altyn kıik», «Tolybaı synshy», «Ań patshasy», «Baq juldyzy» deıtin áńgime-novellalary kórkemdik sulýlyǵymen, mýzykalyq arhıtektonıkasymen qııal, sezim, oı muhıtyna shomyldyrady. Jazýshynyń darhan peıildi meıirban shyraıy, tiliniń tazalyǵy, ulttyq oılaý dili, rýhanı keıpi, kelbeti, tereń kórkemdik dúnıetaný daralyǵy, ishki mádenıeti, oqyrmannyń sanaly kóńilin sáýlettendirip gúldendiredi.Bul rette «Aqqý kúıi» atty ertegilik sıpatty novellasynyń kórkemdik-fılosofııalyq mazmunyna, sulýlyq álemine oı júgirteıikshi. Bir úzim nanǵa zárý, otaǵasynan aıyrylǵan jas jesir qos jetimegin ertip, Baqytty izdep tabýǵa «temir etik teńgedeı, temir taıaq tebendeı bolǵanda jetetin» belgisiz, jumbaq mekenge attanady. Ol: «Azap degen asý bermes bıik taý bar… Jer dúnıeni tutas alyp jatqan Qasiret atty teńiz bar. Táýekel degen qaıyqqa minemiz de, ótemiz», deıdi qos jetimegine. Jáne de jubaıynyń myltyǵy men qobyzyn ala shyǵady, tuıyqqa tirelsek tirek, kómek bolar dep oılap.Sóıtip, sheksiz keńistikke súńgip ketedi. «Kún jalyny qulaq-shekelerinen ótip kúıdirip barady». Áýpirimdep bir jińishke ózenge kezigip, jaıly jerge jaıǵasady. Segiz jasar uly ákesiniń myltyǵymen eki shúregeı úırek atyp ákelip, «etin shaqpaq otyna qaqtap jep, ózenniń tunyq sýyn qanyp iship» myzǵyp ketedi.Tań shapaǵynda ǵarip Ana uıqysynan shoshyp oıanady. Osynaý jazdyń ásem tańyn: «Dalanyń qyrmyzy gúlderi men alýan túrli ósimdikterin tań samaly bóbekshe terbetedi… Aspannyń ıyǵyna shyrqap shyǵyp alyp, jalt-jult etken sholpan juldyz tańnan uıalǵandaı jasqana jymyńdaıdy», – dep áserli, mánerli sıpattaıdy. Dereý maqsatker Ana qos balapanyn oıatyp, qııamet-qaıymy, azap-qorlyǵy esepsiz uly sapardy qaırat-jigermen jalǵastyrady. Azap taýynan, Qasiret muhıtynan Táýekel qaıyǵymen aman-esen, saý-salamat abyroımen shyqqan-dy. Álbette, súıekteri saýdyrap, qur súlderi qalǵan-dy.Olar kúnderdiń bir kúninde «aınalasy at shaptyrym aıdyn-shalqar kólge kezdesedi». Qus bazary, án bazary dersiń!Balanyń atqan oǵy qusqa darymaıdy. O, ǵajap! Beıkúná beısharalardyń qýat-kúshi izim-qaıym qumǵa sińgendeı. Uıqy jeńip, talyqsyp ketedi. Oıansa, kólde birde-bir qus joq. Qulaqqa urǵan tanadaı meńireý tylsym tynyshtyq.Jesir Ana góı-góıletti. Kúńirendi, kúrsindi. Jer tepkilep eńirep bozdady. Qaırattanyp, tyń tyńdady. Áldeneden úmittenip, raqymshylyq ańsap. «Suńqyldaǵan bir ásem ún shalyndy ana qulaǵyna. Aspan aıasynan, qııannan keledi asqaq ún… «Qus patshasy kıeli aqqý osylaı suńqyldaıtyn, dep oılady Ana, qus ta bolsa tıer me álde sharapaty…».Shynynda da: «Aıbarly asqaq ún birte-birte jaqyndaı tústi. Áldebir ǵajap ándeı nemese ózekten ótetin kóterińki kúıdeı jandaryn terbetip, muńdy júrekterin qytyqtaıdy…Kóz aldynda tákappar, mańǵaz, kerim-kerbez aqqý aıdyn kólde suńqyldap, qanatyn kerip kúmis sýǵa shomyldy.Ana balasyna at dep buıyrdy. Eki márte dál nysanaǵa alsa da, taǵy da oǵy múlt ketti.Aqqý ushyp, Balqan taý jaqqa bet túzedi. Bala anasynan qıylyp ruqsat surap, baqyt qusynyń mekenine, jaratylystyń sulý qushaǵyna jóneıdi… О́lermendigi men ójettigi birdeı jasóspirim basyna kókala bult qonaqtaǵan aq sáldege oranǵan seńgir taýǵa jetti. Baýraıynda aıdyn kól. Biraq ta birde-bir qus joq. E, olar kúndiz taý basynda serýendep, túnde kólde masaıraıtyn shyǵar dep, taýdyń jaqparyndaǵy bir úńgirge kirdi de, aqqýdyń keler jolyn tosyp jata berdi».Kózge tanys kórikti aqqý ymyrt jabyla aıdynǵa zor qanattaryn jaıyp qonyp, sylanyp-taranyp rahattanady. Bala týra kózdep, aqqýdy atyp óltiredi.Muzart shyń basyndaǵy baqyt qusyn sharq uryp izdep shyqqan bala óli aqqýdyń denesin arqalap, sheshesi men qaryndasyna oralady.Sonda anasy: «Atqanda aqqý ne dedi… Jylap zarlady ma?..» – dedi.Ol qara qobyzyn qolyna alyp, «Aqqý» atty kúıin dúnıege ákelipti.Munan keıin úsheýi Balqan taýdyń ushar basyndaǵy baqyt qusyn izdeýge shyǵypty. Baqyttyń qusy – ǵaıyptyń qusy taptyrmapty. Ol eline oralǵanda, jurt aldynda «Aqqý» kúıin kúńirente tartyp bergen deıdi…Asylynda, «qııal – oı qanaty, oı – til qanaty» degen danyshpandyq qaǵıdaǵa júginsek, S.Omarovtyń «Aqqý kúıi» taqylettes áńgime-novellalaryna shytyrman, tosyn, beıneli oqıǵalyq sıýjet jáne ony qaıystyryp baıandaý, qushtarlyqpen aıshyqtap tolqyta sýretteý tán.Sóz ustasynyń aýdarmashylyq óneri de ózgeshe. Túrik jazýshysy Rıshat Nýrı Gýntekenniń «Boztorǵaı» romanyn, Sáıfı Qudashtyń «Kóktemdi qarsy alǵanda», «Jastyq shaqtyń izimen» hıkaıattaryn jáne orystyń klassıkalyq ádebıetiniń ozyq ókilderi L.Tolstoı, N.Gogol, A.Chehov, M.Gorkıı, I.Franko, V.Kataev, A.Korneıchýk shyǵarmalaryn, sonymen qatar, cheh jazýshysy Bojena Nemsovanyń «Altyn kitap», «Kúmis kitap» deıtin týyndylaryn qazaqsha sóıletti.Seıitjan Omarov Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń apparatynda shırek ǵasyr is qaǵazdaryn muqııat jazýmen, jýrnal men gazet shyǵarýmen ótkizse de shyǵarmashylyq eńbekte de ónimdi, ónikti jaratyndylar týyndatqan. «Kishilikte de, ulylyqta da isimmen eńbek saýyp ıgilik kórgen eginshimin», dep jazypty. (1980 jyl, 1 qańtar).Taza eńbektiń sońynda qumyrsqasha qımyldap, adamshylyqtyń aq jolynda adaldyq, túzýlik kórsetken «óz dáýiriniń bezbenshisi» Seıitjan Omarovtyń:Ýa, keler urpaq,Kemel urpaq!Men kemeńger Muhtardyń zamandasymyn,Dana Sábıttiń izbasar – qalamdasymyn,Kórkem sózdiń oty bolmasa da qolamtasymyn, – deýi qısyndy. «Adal istiń áýlıe-piri bar» degendeı, sóz qadirin óz qadirim dep bilgen, qarapaıymdylyǵymen qadirli Seıitjan Omarovtyń ómirsheń shyǵarmalary jas urpaqty izgilik pen ádeptilik sabaqtaryna baýlıdy.Serik NEGIMOV, L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń professory, fılologııa ǵylymdarynyń doktory.ASTANA.