Sársenbi, 14 qarasha 2012 7:40
– Osy ózime Jaıyq deıtin atym unaıdy, – deýshi edi aqsaqal keı maqalasy «J. Bekturov» dep qana jarııalanyp ketkende. Sypaıy ǵana, biraq sanaǵa birden qona ketetin sózi, árıne, oryndy. Kelesi maqalasy jarııalanǵanda sol sózin umytyp ketpeýge tyrysamyz.
Sársenbi, 14 qarasha 2012 7:40
– Osy ózime Jaıyq deıtin atym unaıdy, – deýshi edi aqsaqal keı maqalasy «J. Bekturov» dep qana jarııalanyp ketkende. Sypaıy ǵana, biraq sanaǵa birden qona ketetin sózi, árıne, oryndy. Kelesi maqalasy jarııalanǵanda sol sózin umytyp ketpeýge tyrysamyz.
Jaıyq aǵamyzben tanysýymyzdyń jaı-japsary bylaı. 1988 jyldyń qazan aıynda QazTAG-taǵy dırektordyń orynbasarlyǵyn zorlyqpen degendeı tastap, «Ortalyq Qazaqstannyń» bas redaktorlyǵyna taǵaıyndaldym. Onda da Almatynyń ózinen emes, Saryaǵashta emdelip jatqan jerimnen Tashkent arqyly tikeleı Qaraǵandyǵa ushyp keldim. Kelgen soń, árıne, jumys isteý kerek. Redaksııanyń papkalarynda nendeı materıaldar jatqanyn suradym jigitterden. Pálendeı eshteńe joq eken, tek Jaıyq Bekturovtyń biraz materıaldary, Evneı Bóketov týraly birneshe estelik, Serik Aqsuńqarulynyń óleńderi, 1986 jylǵy Almatydaǵy Jeltoqsan oqıǵalaryna qatysyp, sottalǵan, Qaraǵandy abaqtysynda jatqan bes jigit týraly Serik Seksenulynyń maqalasy jarııalanbaı júr eken. Aldymen Serik Seksenulynyń materıaly 31 qazan kúngi sanǵa ketti. Muny nege bizdiń kelisimimizsiz jarııalaısyz degendeı biraz sóz esittik. KGB jigitterinen. Biraq zaman ózgerip kele jatqan tus qoı, árige soza qoıǵan joq.
E.Bóketov týraly estelikterdi daıyndaýdy, Seriktiń óleńderin tartpada sarǵaıtpaı, tikeleı ózime jetkizip turýdy tapsyrdym da, Jaqańnyń materıaldaryn ózim ýaqytsha turyp jatqan «Kosmonavt» qonaq úıine ala kettim. Tanyssam, baıaǵyda-aq aıtylýǵa, aıtqyzylýǵa, ile-shala jarııalanýǵa tıis jaıt – jazyqsyz jazalanǵan atalar, aǵalar kúıinishi. Sóz saırap tur, pikir kósilip jatyr, derekter ushan-teńiz, tek kompozısııada azyn-aýlaq selkeýlik bar. Sóz saptasynyń eshqaısysyna qalam tıgizbeı, qurylymyn azdap qana jóndep shyqtym. Kóp ótpeı jarııalana da bastady.
Belgili jaıt, jańa basshy kelgende syrttaǵy da biraz adam onymen sálemdesip, tanysyp shyǵýǵa beıim. Bálkim, izettilik pen iltıpattyń bir sharty solaı bolar. Sol úrdispen biraz adam kelip te ketti. Jaqań joq. Arada aıǵa jýyq ýaqyt ótti. Bir kúni óńi egde tartqan, biraq júrisi shıraq, túr-túsi aqsaryǵa jaqyn, orta boıly bir qarııa kabınetke kirip keldi. Kim ekenin hatshy kelinshek eskertken de joq. Nege ekenin qaıdam, «Jaıyq aǵamyz osy eken ǵoı» degen oı birden keldi. «Aǵa» deıtinim shamalaýymsha bul kisi sol jyldyń basynda toqsanǵa qarap qaıtys bolǵan meniń ákemnen 13-14 jas kishi. Keıinirek bildim, rasynda da solaı eken.
– Tanysýǵa keldim, – dedi sálemdesip jaıǵasqan soń. – Aýrýhanada bir aıdaı jatyp qalyp, kele almadym. Odan kúni keshe shyqtym. Al kelgen ornyń qutty, baıandy bolsyn. Qaı týǵan bolasyń.
Men ózi bala kezdegi jetimdiktiń taby ma, qaıdam, kisimen shúıirkelese ketýge sýyqtaýmyn. Biraq maqala-materıaldaryn buryn da oqyǵandyqtan ba, kelgeli beri kólemdi birer materıalyn redaksııalap otyryp rıza bolǵandyǵymnan ba, áıteýir, álgi az áńgimeden-aq Jaqańmen kópten tanys-bilis, syılas adamdaı sezindim ózimdi.
Sodan bylaı Jaqańmen jıi ushyrasatyn boldyq. Redaksııaǵa jıi keledi, kóbine taǵy bir materıalyn ákeledi, bylaı da kirip, ótken-ketkennen, óz tilimen aıtqanda «kep» shertedi, gazette jarııalanǵan materıaldar týraly oıyn ortaǵa salady. О́zi ákelgen materıaldar ylǵı da ótkir bolyp, halyqtyń kókeıinde júrgen, biraq kópshilikke jol taba bermeıtin máselelerdi qozǵaıdy.
Sonyń biri Ǵabıt Músirepovke jazylǵan Kenesary týraly ataqty haty. Bul hat Ǵabeńe baıaǵy «Avgııdiń atqorasy» týraly «Sosıalıstik Qazaqstanda» jarııalanǵan maqalasyna oraı jazylǵan eken, kezinde esh jerde jarııalanbapty. Sony túgelimen jarııalap jiberdik. Keıin «Juldyz» jýrnaly qysqartyńqyrap kóshirip basty. «О́rt pen derttiń» jazylýy bylaı. Bir kúni Jaqań jup-juqa kókshil kitap ala keldi redaksııaǵa. Bul senzýranyń 1954 jyly basylǵan, kitaphanalardan talaı shyǵarmalardy alastap, órteý jónindegi nusqaýy eken. Tizim ishinde qazaqtyń talaı aımańdaılarynyń tizimi júr. «Muny nesin ákelesiz maǵan, – dedim jorta renjigen bolyp. – Odan da dál osy qubylys týraly maqala jazyp ákelmeısiz be». Jaqań kóp uzatqan joq, nátıjesi gazettiń eki-úsh sanynda etekteı-etekteı bolyp jarııalandy. Maqala, ocherkteri jıi jarııalanatyn Jaqań olaryn Almatydaǵy syılas áriptesterine úzbeı joldap turady eken. Bir kúni kúlimdeı kirdi. Kirdi de «Ázilhannan hat aldym. Jazǵanyńnyń bári jarııalanady eken. Saǵan baspanyń keregi joq eken ǵoı depti. Sol úshin saǵan rahmet» dep qolymdy qysty.
Jaqańmen anaý-mynaý jıyn-jıylystardy bylaı qoıǵanda, dastarqan basynda, azdy-kópti seıilge shyqqanda jıi kezdesip júrdik. Sondaıda Jaqań salmaqty pikirlerin, súbeli oılaryn búkpeıtin, jasyrmaı aıtatyn. Solardyń bir-eki mysaly mynadaı. Sekseninshi jyldardyń aıaǵy aýmaly-tókpeli oılardyń, sátsiz bastamalardyń, alýan túrli qoǵamdyq qozǵalystardyń bir kezeńi boldy ǵoı. Sondaı bir qozǵalystardyń biri búkilodaqtyq «Memorıal» qoǵamyn qurý boldy. Sol tusta qazaq gazetterinde onyń respýblıkadaǵy qoǵamyn «Ádilet» dep ataý jóninde pikirler aıtylyp qaldy. Ony kópshilik qoldady da. Másele, saıası qýǵyndar qurbandaryn aıalaý, ardaqtaý bolǵandyqtan onyń «Ádilet» atalýy oryndy da edi. Biraq sol qozǵalysqa qatystym dep júrgen, alaıda qazaq tilin bilmeıtin keı kókaýyzdar «Ádiletke» qarsy, «Memorıalǵa» jaqtas bola ketti. Qoǵamnyń Qaraǵandy bólimshesi qurylarda sondaı jylmańdardyń biri «Memorıal» halyqaralyq termın, «Ádilet» degen qaıdan shyqqan dep kókidi. Osyǵan Jaqań shamdanyp, salmaǵy mol dálelder aıtty. Men de shydaı almaı «Ádilettiń» halyqaralyq termın emestigin siz qalaı dáleldeı alasyz degen ýáj keltirdim. Aqyry Jaqańdiki, jalpy bizdiki jón bolyp shyqty.
Ekinshi mysal. Partııanyń dármeni ketip turǵan kez ǵoı, sol tusta KOKP Ortalyq Komıtetinen bir brıgada kele qaldy. Aldymen partııanyń bedelin arttyrý tóńireginde jeke uıymdarda kezdesý-pikirlesý ótkizdi. Aıaǵynda sorpaǵa shyǵar degenderdi obkomnyń zalyna jınady. Ortalyqtan kelgender ilýde bireýi bolmasa, ádette kósemsıdi. Kelgenderdiń bireýi de sóıtti. Stolypın reformasyn, sonyń ózin bıpazdap maqtaı bastady. Osy tusta Jaqań atyp turdy.
– Sizder, – dedi shıryǵyńqyrap, – Ortalyq partııa komıtetinen kelip tursyzdar. Sóıte tura Stolypındi, onyń reformasyn maqtaısyzdar. Demek, Ortalyq pikiriniń syńaıy da osyndaı. Al Stolypın reformasynyń sizder sátti dep esepteıtin nátıjesi Sibirdiń, Shyǵys halyqtarynyń, aldymen qazaq halqynyń shuraıly jerin tartyp alyp, orystarǵa bergeninen týyndaǵanyn bilmeısizder me. Tipti ózderińizden bastap, bárińiz kúni keshege deıin laǵnet aıtyp kelgen Stolypın vagondaryn umytyp qaldyńyzdar ma. Olaı bolsa KOKP-nyń birligi týraly qandaı áńgime bolmaq, – dep sózin zildi aıaqtady. Ondaı sózdi Jaqańnan basqa eshkim aıta almady.
Úsh jyl syılastyq, jas aıyrmashylyǵyna qaramaıtyn tonnyń ishki baýyndaı joldastyq kezinde men Jaqańnyń sózine bir-aq ret qulaq aspadym. 1991 jyldyń 19-y tamyzy. Máskeýden sýyq habar jetti. Tótenshe jaǵdaılar jónindegi memlekettik komıtet endi ǵana apyl-tapyl qadam basqan demokratııany birjolata tunshyqtyrý, konfederasııanyń qurylýyna jol bermeý áreketine táýekel etipti. Bul jónindegi shyndyqty aıtpaý azamattyqqa rýhanı ólimmen teń edi. Aıtýǵa, jazýǵa týra keldi. Materıal máshińkege basylyp, sekretarıatqa ketti. Shapkasy: «Jeksenbiden dúısenbige qaraǵan túni Keńes Odaǵynda memlekettik tóńkeris jasaldy». Taqyryby: «Iá, bul memlekettik tóńkeris». Sekretarıattaǵy, basqa da jigitter oqıdy. Oqıdy da, sol kezde redaksııaǵa kelip qalǵan Jaqańa jalynady. Bir tyńdasa sizdi tyńdaıdy, sóılesińiz, kóndirińiz deıdi. Sonymen Jaqań keldi. «Eń bolmasa, shapkasyn jumsartsaıshy, Keńes Odaǵynda mańyzdy ýaqıǵa boldy deseń de jetedi ǵoı. Kókeıimizdegi sózimizdi aıtamyz, dep kórdik qoı azapty», – deıdi. «Jaqa, sózdi shyǵyn qylmańyz. Endigi kezek bizdiki shyǵar, bálkim. Taǵdyr solaı bolsa, buqpantaılaǵanmen qutyla almaspyz», – dep men de bezerdim.
Sol jyldyń qara kúzinde Almatyǵa aýysatyn boldym. Áriptes inilerim shyǵaryp saldy. Ne tapsyrmańyz bar, – dedi. «Qarttardan Jaqańdy, jastardan, qatarlaryńyzdan Serikti renjitpeńder», – dedim. Jigitter ýádesinde turdy. Jaqań da, Serik te toqtaýsyz jarııalanyp júrdi.
1997 jyly Jaqańnan hat aldym. «Jazýshy» baspasynda kópten beri qoljazbasy jatqanyn, sartap bolǵanyn muń qylyp shaǵypty. Ony aldyrdym, oqyp shyqtym, unady. Basyp shyǵarýǵa tyrysatynymdy aıttym. «Juldyz» jýrnalynda sonyń ekinshi bóligi jarııalanǵanyn, múmkin bolsa ekeýin biriktirgen jón bolatynyn eskertti. Qoljazbany Qazaqstandaǵy eń saýatty, eń sheber redaktorlardyń biri Ráshıd Rahymbekovke berdim. Ráshıd eki bólikti ádemi jymdastyrdy. Ony «Tańba» degen atpen shyqqan romandy oqyp bolǵan soń Jaqańnyń ózi aıtty. Qaraǵandyǵa baryp, tósek tartyp jatqan aǵamyzǵa kitaptyń avtorlyq danalaryn, azyn-aýlaq qalamaqysyn berdim. Jáýkeń jeńgemizdiń qolynan dám tattym. Artynsha Germanııaǵa júrip kettim. Sol saparda júrgenimde aýylda jeńgem, Qaraǵandyda Jaqań qaıtys bolypty. Qolymnan topyraq sala almadym. О́mirdegi bir ókinishim osy.
Nurmahan Orazbek,
Qazaqstannyń eńbek
sińirgen qaıratkeri.
_________________________
QARA ShAL
Qara shal, tizgin tartyp, bógel beri!
О́ksikti aıt ómirdegi, óleńdegi.
Maǵjan, Sáken ketken dúnıege
Sen-daǵy jatyrsyń ba jónelgeli?!
Qoıa tur…
Eki arany jalǵaımyz da,
Ekeýmiz egile ánge salmaımyz ba?
Sen joqta shyqqan tegin, túbin bilmes
Teksizdiń tuqymy bop qalmaımyz ba?!
Qoıa tur…
Bastan qandy ǵasyr ótti.
Jaı ótpeı, ór keýdeńdi basyp ótti!
Sońynda – sherin qozǵap, bozdap súıgen
Qazaǵyń qap barady qasiretti!
Sum ajal, aqynsyń ba, batyrsyń ba –
Qaıtedi, atam da joq, aqylshym da.
Alashtyń azattyǵyn kózben kórip,
Alańsyz attanǵaly jatyrsyń ba?!
Endeshe, qosh deıdi ulyń qasiretti.
Sońy bir zamananyń, basy da ótti.
Artynda – shyqqan túbin biletuǵyn
Uly bir ulys qaldy qasıetti…
Serik AQSUŃQARULY.