Móldir sózdiń sheberi

Móldir sózdiń sheberi

Senbi, 22 jeltoqsan 2012 7:13

Tólegen Qajybaev – segiz qyrly, ámbebap shyǵarmashylyq jolynan qol úzbeı, qyryq alty jyl «Kókshetaý pravdasy», «Kommýnızm nury», «Soltústik Qazaqstan», «Arqa ajary», «Buqpa» gazetterinde jaýapty qyzmetterdi úlken iskerlikpen atqara júrip, súıikti halqyna poezııasy, prozasy, dramasy bar otyzdan astam kitap usynyp, oqyrmandardyń súıispenshiligine bólengen qalamger.

 

Senbi, 22 jeltoqsan 2012 7:13

 

Tólegen Qajybaev – segiz qyrly, ámbebap shyǵarmashylyq jolynan qol úzbeı, qyryq alty jyl «Kókshetaý pravdasy», «Kommýnızm nury», «Soltústik Qazaqstan», «Arqa ajary», «Buqpa» gazetterinde jaýapty qyzmetterdi úlken iskerlikpen atqara júrip, súıikti halqyna poezııasy, prozasy, dramasy bar otyzdan astam kitap usynyp, oqyrmandardyń súıispenshiligine bólengen qalamger.

Tólegenniń qaı shyǵarmasyn oqysańyz da, sáýleli oıǵa shomylasyń. Men onyń poezııasymen kópten tanyspyn, sondaǵy baıqaǵanym, ol adamdardyń arasyndaǵy san qıly qatynastardy, týǵan eldiń qymbattyǵy men sulýlyǵyn, dostyq pen mahabbatty sıpattasa, «sóz atasy Maıqy bı» degendeı, sóz júıesin, oı órisin taýyp, kóńil qozǵar tolǵanysqa, tereń tebireniske batyrady. Qýanysh pen qaıǵy-qasiretti aıqyn sıpattaı bilip, shyryldaǵan shyndyqqa súıengen poezııasy ómirdiń bir shetin tesip shyǵady.

«Myna zaman jaýyzdyqtyń kózi me,

Iá bolmasa din ıslam sózi me?!

Shahıt ketken bodandy eldiń bozdaǵy

Jaryp jatyr, jarylyp jatyr ózi de!»

– dese, senesiń, oılanasyń jáne aıtqa­nynan aýyr oıǵa naqtyly jaýap tabasyń. “Burynǵy Odaqqa qarasty taý elderinde ne bolmaı jatyr?” dep oılana qalsań, telegeı teńiz tereńge ketesiń. Al mahabbat, sulýlyq, dostyq taqyryptaryna kelsek:

«Sulýlyq sıqyry keremet,

Janyńdy shýaqqa bólemek.

Álemde sulýlyq bolmasa,

Aqyndar jyndanyp óler ek»,

– dep sezim syryn, sulýlyqtyń barsha álemdi ustap turǵan sıqyrly ǵalamatyn dóp basyp, bir oqysań umytpastaı sezimge bóleıdi.

Tólegen Táýelsizdiktiń kógildir týyn Esil – Kókshe aımaǵynda belsendi kóteri­sip júrgen qaıratker retinde ómir syryn túbegeıli túsinip, bir shýmaqqa syıǵy­zypty:

«О́lim-ómir egesýi tegin be?

Uǵynýǵa ǵasyr kerek keminde.

Mahambetter qalý úshin máńgilik

Nursultandar esen bolsyn elimde»,

– dep Táýelsizdiktiń nurly tań, saıaly shýaǵyna qushtar aqyn Qazaqstan Respýb­lıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti  Nursul­tan Ábishuly Nazar­baevtyń elimizdiń ejelgi armanyn orynda­ǵan abzaldyǵyn pash etip otyr. Osy qysqa ǵana mysal­dar­dyń ózi Tólegenniń týma talant, sezimtal aqyn, oıshyl azamat ekenin tanytyp tur.

Tólegen Qajybaev 1942 jyly 12 jeltoqsanda qazirgi Aqmola oblysy, Chkalov aýdanyna qarasty Qaraǵash aýylynda dúnıege kelgen. Bul aýdan buryn Kók­she­taý oblysynyń quramynda bolǵandyqtan, biz ony kerbez Kóksheniń tól týmasy ataımyz. Tólegen – qazaqtyń klassık aqyny Jaqan Syzdyqovtyń nemere inisi. Jaqan men Qajybaı – aǵaly-inili baýyrlar. Tólegenniń atasy Syzdyq Kókshe – Zerendi – Aıyrtaý óńirinde belgili bolǵan, kezinde bolystyq qyzmet atqarǵan el jadyndaǵy qadirmendi aqsaqal. Tólegen ákesi Uly Otan soǵysyna ketkende ishte qalǵan úsh aılyq bala bolsa, týysymen qan maıdannan qaraly qaǵaz keldi: Qajekeń 1942 jyly Lenıngrad úshin aıqasta erlikpen qaza taýypty. Al sheshesi Jánıpa Dáýletbaı­qyzy Abylaıdyń aqylman serikteriniń biri Qaraýyl Qanaı bıdiń áýletinen shyq­qan abzal jan. Sondyqtan da osy kúngi elimizdiń abyz aqsaqaly 99 jasqa kelip otyrǵan Qanaı bıdiń urpaǵy Baıan Jań­ǵalov aǵamyz Tólegendi «jıennen týǵan jıenshar» ataýynyń jany bar shyndyq.

Tólegen 1966 jyly Abaı atyndaǵy qazaq pedagogıka ınstıtýtynyń fılologııa fakýltetin támamdap, alǵashqy eńbek jolyn Kókshetaý oblystyq «Kókshe­taý pravdasy» gazetinde bastady. Joǵa­ryda aıtylǵandaı, jarty ǵasyrǵa jýyq ómirin osy salada ótkizse, bul kúnde Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń Aqmola oblystyq bólimshesin basqarady, «Jer shoqtyǵy» atty ádebı-mádenı jáne qoǵam­dyq jýrnaldyń bas redaktory.

Tólegenniń ákesi Qajybaı aqyndyǵy bar, jasynda án-kúıge úıir ónersúıgish, jıyn-toptyń ardaqtysy bolypty. Anasy Jánıpa da názik daýysty ánshiligimen kózge túsipti. Al Jaqan Syzdyqov aǵamyz­dyń Tólegenge ǵana emes, búkil tóńirekke aqyndyq yqpaly áser etkenin eskersek, bul – ónerge qumar ortada aqyn bolmaýy múmkin emestigin aıqyndaıtyn aqıqat. Oǵan qosa Kókshetaýdy án-jyrdyń ordasyna aınaldyrǵan sal-seri babalary­myzdyń da artta qaldyrǵan asyl murasy baýrap aldy. Anasynyń aq sútimen ere kelgen aqyndyq shabyt babyn tapty, onyń ústine jetimdik te ońasha oıǵa batyryp, óz muńyna bólemeı qoımady. Bul jalǵandy ózgelerden tereńirek oılaýǵa májbúr etti.

Qalamgerdiń osy muńly ómiri taqyryp tańdaýda da elge qajetin, ómirge keregin, urpaqqa ónegelisin taptyrdy. Baıqap qara­saq, «Jápek batyr», «Bopaı hanym», «Qa­rasaı-dastan», «Aǵybaıdyń úsh dastany», «Kene hannyń qazasy», «Qulan qyrǵyny» dep atalatyn shyǵarmalarynyń bir jotaly taý silemindeı qazaq elin túgel basyp, keń aralap ótýi ony tek qana kókshe óńiriniń emes, búkil ultymyzdyń ulaǵatty uly ekenin tolyq tanytady.

Tólegenniń «Gákkýim, meni umytpa» dep atalatyn dramalyq shyǵarmasyn úl­ken jetistigi dep bilemin. «Gákký» taǵdy­ry­na ataqty dramatýrg Shahmet Qusaıy­nov, kórnekti aqyn Erkesh Ibrahım, osy maqa­lanyń avtory da barǵan. Tólegenniń erek­she­ligi Úkili Ybyraıdaı uly ónerpaz­dyń el qasiretin pash etýge janyn qııa beril­gen­diginen shalqar shabytqa júıeli jol, tııa­naq­ty jelis taýyp otyr. Keńes ókimetiniń zulmat saıasaty ákelgen 1932 jylǵy ashtyq ultymyzdyń teń jarymyn qyryp berse, Úkili babamyz sol shyndyq­ty ashyq aıtamyn dep atylyp ketti. Áne, sondaǵy aıbatty aqynnyń aqyrǵy sózin «Gákkýim, meni umytpa» dep óz aýzynan estigendeı etip Tólegen jan-júrekti tebi­rente aıtqyzyp otyr. Aqynnyń sengeni – máńgilik mahabbaty, sol mahabbatyn jyr etken «Gákkýi». Qudaıǵa shúkir, Úkili Ybyraı aqtaldy. «Gákký» ony umytpady, súıikti halqy umyttyrmady. Sol umyt­tyrmaǵandardyń biri emes biregeıi Kúlásh apamyzǵa, Ǵabıt Músirepov aǵamyzǵa para-par «Gákkýdiń» joqtaýshysy Tólegen Qa­jybaev bolyp otyr. Tólegenniń qaı eńbe­gin alyp zer salsam da, tap osylaı tolǵan­dyrady, olar – jaı ortanqol dúnıe­ler emes, qazaq áde­bıetine óz úlesin ákelgen aqıyq aqynnyń úni. «Aqan seriniń muńy» atty tolǵaýy seri babamyzdyń sońǵy saǵattaryn telegeı tebirenispen, tolaǵaı qurmetpen, azamattyq qımastyqpen hatqa túsiripti.

«…Patshaǵa moıyn burmaı júrýshi edim,

Mingendeı Súleımenniń altyn taǵyn.

Tókti ǵoı sóz gaýharyn, jyr jaýharyn,

Súrinbes sý jorǵadaı til men jaǵym», – dep Aqannyń kim ekenin taıǵa tańba basqandaı aıqyn keltiripti. Al Aqan seri­niń jalań ánshi emes, erek aqyn ekendigi, úzdik kompozıtor bolǵandyǵy bar qazaqqa aıan. «Aldymnan qutylmaǵan urǵashynyń, Bulbuldaı saıaladym altyn baǵyn» dese, «Imandy serik et dep jalbarynam» dep te Allanyń rahmatyn surap, «Kúnásiniń artyq-kemin keshi­rýin ótinedi. «О́mirden pende bitken ótedi eken, Bolsa da jany – jalyn, táni – te­mir», – dep taǵdyrdyń tábdeline kóndire­di. Abaı atamyzdyń: «Alla­nyń ózi de ras, sózi de ras», – degen toqtamyna Aqan se­ri­ni de avtor óte durys keltiredi. Shyn­týaıt­qa kelsek, Aqan seri qanshalyqty el erkesi bolsa da ımandy­ly­ǵy mol bolǵan, óte ınabatty meıirban minezimen el ishin­de hannan da qadirli, bıden de bıik qur­met­telgen kemeńger. Jan qysylǵanda, Alla­nyń rahmatyn surap, kúnásin keshi­rýdi ótinish etkenin avtordyń keltirýi óte oryndy.

«Dúnıeni sapyrsam da aǵyl-tegil,

Baqıǵa áketerim jalǵyz kebin.

Baqul bol tórt momynda kóz kórgender,

Arqada asý bermes asqar belim»,

– dep el-jurtyn ardaqtaýy da aqynnyń boıyna sińgen el aldyndaǵy ınabat. Qula­gerden aıyrylyp, elge jaqyndaǵanda: «Jer alys atsyz bar dep qaqsap edi-aý, kórinem endi qaıtip el shetine» degen óz óleńinde ardager seriniń qalyń eldi qalaı syılaıtyny kórinip tur ǵoı. Arqanyń asaý týǵan aqtangeriniń sońǵy saǵattaryn, aqyr­ǵy dem bergen mezetin Tólegen aqyn­dyq shynaıy sheberlik pen inilik izetpen ishki qımastyǵyn sezdirip tamasha jazǵan eken.

Tólegenniń óz boıynda Úkili Ybyraı, Aqan serideı dúldúlderdiń bir ushqyny bolmasa, tap osylaı sıpattaı almas edi. Aqan syry, Aqan muńy kókiregine qondy, al ózi de kemeńgerlikten ada emestigin tanytty.

«Myna ómirdiń suraǵy,

Janǵa maza bermeıdi.

Kóp noqatty tirshilik,

Tezine salyp tergeıdi.

Keıde shattyq keýdemdi

Lep belgi bop kerneıdi.

Kidirisi kóp útir,

Dáıegine senbeıdi.

Tyrnaqshanyń ishinde,

Sirá, qalǵym kelmeıdi.

О́mirimniń sońyna

Núkte qoıam desem de,

Oǵan kóńil kónbeıdi»,

– dep tolǵanǵany qandaı! Meniń aıtarym, Tólegen «tyrnaqshanyń ishinde» qalmaı­tyn qalamger, qajyrly qaıratker, son­dyqtan da «ómirimniń sońyna núkte qoıam desem de, oǵan kóńil kónbeıdi» degenine qos qolymdy kóterip qosylamyn, ol – áli de bereri kóp óleń sózdiń shyn tulpary, prozada Ǵabıt aǵamyzǵa uqsaǵan móldir sózdiń sheberi.

Tólegenniń stalındik sumdyqtyń 1932 jylǵy qazaqqa qyrǵyn bolyp tıgenin sıpattaıtyn «Qan keshýi» bir tóbe. «Mahabbat áni» atty povesi óner adamdaryn, ásirese, ánshilerge jáne sýretshilerge nazar aýdarǵan týyndysy erekshe sáttilik taýyp, jyly baǵalandy. «Týǵan topyraq týraly ańyz» atty áńgimesiniń ózi bir qaralyq tamasha tabys. Shaǵyn áńgimede úlken syr jatyr, atamekenge degen ystyq júrektiń qımastyǵy jaýdy da jeńdiredi. Jalpy alǵanda, bul áńgime A.S. Pýsh­kın­niń povesterindeı qara sózben jazylǵan poemaǵa uqsaıdy. Kereıdiń hany Kemel jaılaǵan Erenqabyrǵa taýynyń mańaıyn sóz etkende: «Uly sýǵa jetkenshe únine úreı qosyp, qýatty qarqynmen qulaıtyn tekshe tastardan sekirgen eren ekpinmen Áýlıe bulaq Erenqabyrǵanyń osy bir tusyna erekshe tynys-dem berip, áserli áýenge bólep, bylaıda sulýlyǵy ǵajap óńirdi sý tilimen sóıler sıqyrly kúı sarynymen áldılep jatqaly neshe yqylym zaman ótpedi deısiz», – dep súısindirse, taǵy bir jerinde qaharly qys ótip, shýaq­ty da shapaǵatty kóktem kelgende: «Áýlıe bulaqtyń baılanyp qalǵan tili sheshilip júre beredi», – dep kıeli bulaqty sý tili­men sóıletip qoıýy tabıǵattyń adamǵa degen tartymyn údete túsedi, týǵan jerdiń qasıetine sendiredi. Qalmaqtardy jeńgen Kemel han da: «Men osy topyraqtyń per­zen­ti, dúıim jurttyń hany bolyp, qalmaq­tyń mazaǵyna qalaı kóneıin?! Kónbedim!» – dep jeńisti joryqtan keıin el aldynda túıindeıdi. Otansúıgishtik, elinsúıgishtik otty sezim, oraıly aqyl Tólegenniń bar­lyq, joǵaryda aıtylǵan, shyǵarmalaryna shyraı berip, oqyǵan jandy oqyǵan saıyn qyzyqtyra túsetini kóńil kónshitedi.

Barjaqsy bı men Kenesary hannyń arasyndaǵy dostyqty sýrettegen «Qumaı» hıkaıalary da sóz joq qalamgerdiń qııaly men tarıhı bolmystyń aqıqatyn salys­tyra, shendestire bilýdegi sheberligi dep tanımyn. «Kúlimjannyń qasireti» Han Keneniń báıbishesiniń taǵdyryna arnalsa, osyǵan teńdes ádemi shyqqan povesteri, áńgimeleri – qalamgerdiń eńbekqorlyq óresin baıandaıtyn týyndylar.

Kóptegen jyldar jýrnalıstıka salasynda negizgi qyzmetin atqaryp, aqyryn ǵana óleń jazyp júr dep oılap qalýǵa da bolady ǵoı, shyndyq syry olaı emes. Ol tynymsyz ter tógip, tarıh shyndyǵyn bultartpaı, buzbaı óz óresinde, óz júıe­sin­de, óz tilinde jazyp berý úshin úlken izdenis, zertteýler jasady.

Qazba kenderdi paıdaǵa asyrý jolynda eń aldymen izdep taýyp alý úshin geo­lo­gııalyq barlaý júrgizýdiń kerektigi sııaqty, jazýshynyń da barlaýshy, zertteýshi bolyp, sodan keıin jaza bastaýy ómir zań­dy­lyǵy. Al ol orasan jumys, qajymas eń­bek­qorlyqty talap etedi. «Eginshi jaýynda tynyǵady, balyqshy daýylda tynyǵa­dy», degen mátel bar, al Tólegen bolsa jaýynda da, daýylda da jaza beripti, jaza beredi. Joǵaryda aıtylǵan eńbekterine qosa onyń qalamynan týǵan onǵa jýyq dramalyq shyǵarmalaryn umytýǵa bolmaıdy. Olar Astana, Qaraǵandy, Petropavl, Kókshetaý qalalarynyń sahnalarynda qoıyldy. Ásirese, «Umytpa meni, Gák­kýim», «Ar men aqsha», «Shyń men shyńy­raý», «Kene hannyń qazasy» atty pesalary kórermenderden joǵarǵy baǵa aldy, synshylar da sol tujyrymǵa den qoıdy.

Tólegen Qajybaev aýdarma salasynda da eleýli eńbek etýde. Onyń tabystylyǵy qazaq oqyrmanyna basqa elderdiń ózi qyzyqqan aqyndarynyń shyǵarmalaryn tárjimelese, álemdik jaqsylyqpen jalǵa­sý­ǵa degen qushtarlyǵynyń aıǵaǵy. Orys tilinen aýdarǵandaryna qosymsha ol eston poezııasynyń antologııasyn jasaýǵa úlken sheberlikpen qatynasty. Soltústik Kavkaz aqyndarynyń shyǵarmalaryn ana tilinde ádemi sóıletti. О́z týyndylary da orys, ýkraın, mońǵol tilderine aýdarylyp, jańa óris tapty. Jýyrda ǵana dúnıeden ótken dosymyz, Qazaqstandaǵy orys aqyny, «Nıva» jýrnalynyń Bas redaktory Vladımır Gýndarev Tólegenniń óleńderin «Sokrovennye myslı» degen atpen jeke kitap etip shyǵardy. Qalamgerdiń aıta qalarlyq eńbegi ol álem ádebıetiniń klassıkterin aýdarýy. R. Akýtagavanyń novellalaryn jáne Iý. Mısımanyń «Altyn hıbadathana» romanyn qazaq oqyrmanyna ana tilinde jetkizdi.

Taǵy da umyt qaldyrýǵa bolmaıtyn aqynnyń asyl tabysy – onyń qyryqtan astam óleńderi ánge orandy, áýenge bólen­di, halyqtyń júregine jyldam jetti. «Ágý-gáı-dombyrany» estimegen qazaq joq shyǵar. Alystaǵy kompozıtorlar men aýyl­daǵy Márııam Kenjeahmetova sııaqty tamasha sulý saz ıelerimen Tólegen baılanysyn úzbeı keledi. Oǵan onyń ár býyny ún berip turǵan, ánge beıim názik lırıkasy sebepker. Bul jalǵastyq úzilmesin dep tileımin.

Tólegen Qajybaev uzaq jyldar jýrnalıstıka salasynda kósemsózdiń sheberi bolyp, oǵan qosa qalamgerlik shyǵarma­la­ry­men jetpis jyldyq ómirine úlken iz qaldyrsa, Otan-anasy bul orasan eńbegine laıyqty baǵasyn berdi. El aldynda sińirgen eren eńbegi úshin 1980 jyly T. Qajybaevqa Qazaqstannyń eńbek sińirgen mádenıet qyzmetkeri ataǵy berildi. Tá­ýelsizdik ornaǵaly atqarǵan azamattyq óresi zor eńbekteri úshin «Qurmet» ordeni­men marapattaldy. Ahmet Baıtursynov atyndaǵy respýblıkalyq Jýrnalıster odaǵynyń laýreaty atandy. Tólegen – Kókshetaý qalasynyń qurmetti azamaty.

Aqtuıǵyn aqyn, qajyrly qaıratker, tamasha dramatýrg, prozashy Tólegen Qa­jybaev – úlken áýlettiń atasy. Ol jan jary joǵary bilimdi dáriger Iаrapııa ekeýi baqytty turmys quryp, qyzǵylyqty ómir keshýde. Eki ul, úsh qyz, tórt nemeresi bar. Úlken uly Arman zańger bolsa, kishi uly Aıandy men jýrnalda kórip, Sul­tan­mahmut Toraıǵyrovqa arnalǵan eńbegimen tanys­tym. Ol fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty, Shoqan Ýálıhanov atyndaǵy Kók­she­taý memlekettik ýnıversıtetinde dáris oqıdy eken. Beseýdiń bireýi áke jolyn qýsa, ol da úlken qýanysh.

Kákimbek SALYQOV.

Astana.