QARSYLASÝ QOZǴALYSYNDAǴY QAZAQSTANDYQTAR

Otandastarymyzǵa ıtalıandyqtar  qurmet kórsetýde Osy jyldyń 9 mamyrynda Uly Jeńistiń 65 jyldyǵy álemdik deńgeıde atalyp ótiledi. О́ıtkeni, bul kún mıllıondaǵan adamdy qur­ban­dyqqa ushyratqan ekinshi dúnıejúzilik so­ǵys­tyń jeńispen aıaqtalǵanyn pash etken kún retinde tarıhta qaldy. Sondyqtan da jaqynda Eýropa elderi osynaý merekelik datany mere­keleý jalpyeýropalyq qana emes, jahandyq sıpat alatyndyǵyn málimdedi. Sondaı-aq ba­tyr­lyq pen erlik, soǵystaǵy meıirimsizdik pen qa­siret-qaıǵy shekarany da, ulttyq erek­she­likterdi de tańdamaıtynyn atap kórsetti. Italııa ózderiniń fashıstik ultshyldardan azat bolǵan kúnin 25 sáýirde atap ótedi. Olar úshin bul  kún soǵystyń aıaqtalǵan jáne fa­shıs­tik dıktatýra túpkilikti talqandalǵan kún re­tinde erekshe baǵalanady. Osyǵan baıla­nys­ty 2010 jyldyń 25 sáýirinde Italııanyń sol­tús­tik-shyǵysyndaǵy Trıest qalasynda Je­ńistiń 65 jyldyǵyna oraı Qazaqstan Respýb­lı­kasynyń Italııadaǵy elshiligi Trıest qalasynyń merııasymen birlese otyryp, 1943-1945 jyldary Gorısııa oblysy men Trıest qa­lasyn azat etý kezinde qaza tapqan 104 keńestik áskerdi eske túsirý maqsatynda eskertkish ashady. Bul 104 jaýyngerdiń 36-sy qazaq. Al es­kert­kishtiń ashylý saltanatyna qazaqstandyq soǵys ar­dagerleri de qatysady. Soǵysta qaza tap­qan jaýyn­gerlerdi máńgi este qaldyrý ıdeıa­syn Trıest qala­synyń meri Roberto Dıpıassa men osy óńirden senatorlyqqa saılanǵan Mı­losha Býdına bastaǵan ıtalıandyq qoǵamdastyq qoldaý kórsetip, qaza tapqan jaýyngerlerdiń  aty-jónderin anyqtaýǵa elshilikke jan-jaqty kómek kórsetken bolatyn. Eskertkishti turǵyzý tarıhy tereńde jatyr. Ol Uly Otan soǵysynyń ardageri, jazýshy Qal­muqan Isabaıdyń 2005 jyly Italııadaǵy Qazaqstan elshiligine Iýgoslavııa halyq-azattyq armııasy 9-korpýsy 18-brıgadasynyń “orys ba­talonynda” soǵysqan jáne Vıpava kópirin alý shaıqasy kezinde qaza tapqan 10 qazaq jaýyn­geriniń jerlengen jerin izdestirý týraly óti­nishinen bastalady. Keıin anyqtalǵanyndaı, 1944 jyldyń basynda Iýgoslavııa halyq-azat­tyq armııasy 9-korpýsy 18-brıgadasynyń qu­ramyn­da fashıstik konslagerden qashyp shy­ǵyp, partızandyq qozǵalysqa qatysqan jaýyn­gerlerden batalon jasaqtalady. Osy bata­lon­nyń komandıri bolyp Qyzyl armııanyń burynǵy serjanty 23 jastaǵy qazaq Beısen Raısov taǵaıyndalady. Onyń basshylyǵyndaǵy batalon jaýyngerleri jan alyp, jan berisken shaıqastarda talaı márte erlik kórsetedi. Muny jergilikti turǵyndar áli kúnge úlgi-ónege tutyp keledi. Bul kezinde jergilikti BAQ-tarda da jazylǵan bolatyn. Keńes armııasy Berlınge shabýyldy bas­ta­ǵan 1945 jyldyń sáýirinde Italııanyń sol­tús­tik aýmaǵynda da fashıstik qarýly kúshterge qar­sy bas kóterýler boldy. Italııanyń sol­tústigindegi jáne Slovenııadaǵy partızandyq quramalar azattyq jolyndaǵy qozǵalystarǵa qoldaý kórsetý arqyly belsendilik tanytty. Mysaly, Beısen Raısov basqaratyn 10 qazaq jaýyngeri Trıest qa­lasyna jaqyn Shtanel derevnıasynyń mańyn­daǵy Vıpava ózeni arqyly ótetin kópirdi barlaýǵa jiberilgen edi. Barlaýshylar kútpegen jerden fashısterdiń rotasyna tap kelip, sol jerde qııan-keski shaıqas bolady. Fashısterdiń ilgeri jyl­jýyna tosqaýyl qoıǵan olar sol jerde erlikpen qaza tabady. Bul erlik ıtalıandyqtardyń, onyń ishinde bolashaq urpaqtyń esinde máńgi qaldy. Elshilik qyzmetkerleri erjúrek qazaq jaýyngerleriniń aty-jónderin, jerlengen jer­lerin anyqtaý barysynda aýqymdy jumystar júrgizdi. Arhıvtik derekterdi jınastyra otyryp Apenınniń soltústik-shyǵysyn azat etýde “orys batalonynyń” quramynda 104 keńes jaýyngeriniń qaza tapqanyn, onyń 36-sy qazaq ekenin anyqtady. Eskertkishte sol 104 jaýyngerdiń aty-jónderi latyn jáne kırıllısa áripterimen kórsetilgen. Eskertkish-monýment Trıest qalasyndaǵy ortalyq áskerı zıratta ornatylady. Onda kórsetilgen jaýyngerler Trıest qalasyn azat etý kezinde qaza tapqandar. Olardyń kórsetken erlikteri bolashaq urpaqqa úlgi-ónege bolmaq. RIM. QULPYTASTAǴY JAÝYNGERLER TIZIMI 1.             AGAZEDE RIZA AGAZEDE RIZA 20.08.1944 2.             AZIZOV BAIRAM AZIZOV BAJRAM 18.12.1943 3.             ALEKSEEV Iа. DMITRII ALEKSEJEV J. DMITRIJ 30.04.1945 4.             ALESKEROV KERIM GÝSEIN – BALA ALESKEROV KERIM GUSEIN –BALA 01.05.1945 5.             ALTAEV ATABERDI ALTAJEV ATABERDI 11.10.1944 6.             ALPAROV KENJIBAI ALJPAROV KENŽIBAJ 01.05.1945 7.             AMANOV DAVLED AMANOV DAVLED 02.05.1945 8.             ANKIN S. ALEKSEI ANKIN S. ALEKSEJ 01.04.1945 9.             ANChIKOV G. NIKOLAI ANCIKOV G. NIKOLAJ 02.05.1945 10.           ARSENTIN G. IVAN ARSENTIN G. IVAN 29.03.1945 11.           ARShANOV M.MIHAIL ARŠANOV M. MIAHAIL 19.01.1944 12.           ASANOV ASKEZ ASANOV ASKEZ 21.06.1944 13.           ATABAEV TAMIZBAI ATABAJEV TAMIZBAJ 14.07.1944 14.           BABAEV AMAN BABAJEV AMAN 14.05.1944 15.           BAGARAMOV HAIDAZ BAGARAMOV HAJDAZ 19.02.1944 16.           BAIRAMOV ShAMIL BAJRAMOV SAMILJ 14.03.1945 17.           BAIShÝGENOV DANABEK BAJŠUENOV DANABEK 01.05.1945 18.           BALIEV ALI BALIJEV ALI 27.11.1944 19.           BARANIýK M. VASILII BARANJUK M. VASILJ 10.1944 20.           BAHITOV DJANIBEK BAHITOV DŽANIBEK 30.04.1945 21.           BEKTASOV SADÝ BEKTASOV SADU 25.01.1945 22.           BELOV P. NIKOLAI BELOV P. NIKOLAJ 22.03.1945 23.           BORAMBAEV ShAIаHMET BORAMBAJEV ŠAJAHMET 31.03.1945 24.           BÝKÝROV TOIMBEK BUKUROV TOIMBEK 28.02.1945 25.           VELIEV S. ABDÝLLA VELIJEV S. ABDULLA 02.05.1945 26.           VERKIN A. TEODOR VERKIN A. TEODOR 29.04.1945 27.           VOROShILOV K. LEONID VOROŠILOV K. LEONID 02.04.1945 28.           GAVRIKOV K. ALEKSEI GAVRIKOV K. ALEKSEJ 19.02.1944 29.           GRIGORIаN M. AVETIK GRIGORJAN M. AVETIK 01.05.1945 30.           GÝSEV ALEKSEI GUSJEV ALEKSEJ 25.05.1944 31.           GÝSEINZADE GANIFA OGLI GUSEJN ZADE GANIFA OGLI 02.11.1944 32.           GÝSEINOV PERIDÝM GUSEJNOV PERIDUM 21.06.1944 33.           DAVIDOV IаKÝB DAVIDOV JAKUB 21.06.1944 34.           DANILEVSKII L. ANTON DANILEVSKIJ L. ANTON 22.04.1945 35.           DONChENKO D. IVAN DONCENKO D. IVAN 11.07.1944 36.           EJOV G. ALEKSANDR EZŠOV G. ALEKSANDR 02.05.1945 37.           JAKSIMBETOV KAJIAHMET ŽAKSIMBETOV KAŽIAHMET 21.06.1944 38.           ERJANOV TÝLESh IRŽANOV TULEŠ 02.04.1944 39.           ISAKOV V. SEMEN ISAKOV V. SEMJON 29.04.1945 40.           ISAKOV ORONBAI ISAKOV ORONBAJ 29.04.1944 41.           KABANTAROV Iý. LEONID KABANTAROV J. LEONID 01.11.1943 42.           KAZANSEV N. ALEKSANDR KAZANCEV N. ALEKSANDR 05.12.1944 43.           KASÝMOV K. MIHAIL KASUMOV K. MIHAIL 27.01.1945 44.           KAÝNBAEV KALIK KAUNBAJEV KALIK 25.02.1945 45.           KOJAHMETOV JAKSYLYK KOŽAHMETOV ŽAKSILIK 05.1945 46.           KOZLOV I. IGOR KOZLOV I. IGORIJ 26.02.1945 47.           KOKOV V. VASILII KOKOV V. VASILJ 22.07.1944 48.           KRAVChENKO S. ALEKSEI KRAVCENKO S. ALEKSEJ 25.12.194 49.           KÝLIEV MAZAHIZ KULIJEV MAZAHIZ 02.10.1944 50.           KÝLAMIROV SABIT- SERGEI KULJAMIROV SABIT-SERGEJ 19.02.1944 51.           KÝLNAZAROV DJÝMANAZAZ KULJNAZAROV DŽUMANAZAZ 02.04.1944 52.           KÝRBANOV KASYM KURBANOV KASIM 26.04.1945 53.           KÝTIGADAMOV RAHIMJAN KUTIGADAMOV RAHIMŽAN 09.02.1945 54.           MAEVSKII N. PAVEL MAJEVSKIJ N. PAVEL 21.06.1944 55.           MAIDJAHANOV SAILAÝBEK MAJDŽAHANOV SAJLAUBEK 02.04.1944 56.           MAKAJEV P. MIHAIL MAKAJEV P. MIHAIL 23.01.1944 57.           MAKSIMOV A. DJAMALLADDIN MAKSIMOV A. DŽAMALLADDIN 29.04.194 58.           MATVEEV I. PETR MATVEJEV I. PETR 17.03.1945 59.           MAHMÝTOV ShABAI MAHMUTOV ŠABAJ 02.05.1945 60.           MAShONKIN GREGORII MAŠONKIN GREGORIJ 31.03.1945 61.           MELChIKOV I. EGOR MELJCIKOV I. EGOR 01.05.1945 62.           MÝZATOV KAMBAR MUZATOV KAMBAR 31.03.1945 63.           MIZZADJANOV MIZZADJAN MIZZADŽANOV MIZZADŽAN 02.04.1944 64.           MÝShKETOV V. VASILII MUŠKETOV V. VASILJ 24.03.1945 65.           MÝShKETOV D. VASILII MUŠKETOV D. VASILJ 21.01.1945 66.           NIKITIN G. ALEKSEI NIKITIN G. ALEKSEJ 14.03.1945 67.           NIKIFOROV N. NIKOLAI NIKIFOROV N. NIKOLAJ 22.03.1945 68.           PASTÝHOV F. VASILII PASTUHOV F. VASILIJ 26.02.1945 69.           POPOV M. IVAN POPOV M. IVAN 25.12.1944 70.           POPRIDÝHIN E. PETR POPRIDUHIN E. PETR 26.04.1945 71.           PROSENKO S. VASILII PROCENKO S. VASILJ 19.02.1944 72.           PÝGAChEV E. VLADIMIR PUGACOV E. VLADIMIR 01.04.1945 73.           RADIONOV T. MIHAIL RADIONOV T. MIHAIL 26.02.1945 74.           RAHIMBAEV IýNÝSBEK RAHIMBAJEV JUNUSBEK 27.05.1944 75.           ROSINSKII M. ALEKSANDR ROSINSKIJ M. ALEKSANDR 01.05.1945 76.           SADIKBEKOV ABLKAIM SADIKBEKOV ABLKAIM 01.05.1945 77.           SADIKOV BENSENBAI SADIKOV BENSENBAJ 29.04.1945 78.           SALIMOV MAHMET SALIMOV MAHMET 14.07.1944 79.           SEREBRIаKOV S. TIMOFEI SEREBRJAKOV S. TRIMOFEJ 31.03.1945 80.           SERIKOV ESKENDIR SERIKOV ESKENDIR 05.1945 81. SOROKIN T. MIHAIL SOROKIN T. MIHAIL 19.02.1944 82. STENBERSKII S. NIKOLAI STENBERSKIJ S. NIKOLAJ 02.05.1945 83. SÝSPISIN I. GRIGORII SUSPICIN I. GRIGORIJ 17.04.1944 84. SÝHININ P. MIHAIL SUHININ P. MIHAIL 25.03.1945 85. TAZENKOV ANDREI TAZENKOV ANDREJ 11.1943 86. TALIMOV ARIP TALIMOV ARIP 02.04.1944 87. TERGMESOV TÝRGAZI TERGMESOV TURGAZI 25.10.1944 88. TIMOShEVSKII G. SERGEI TIMOŠEVSKIJ G. SERGEJ 23.04.1945 89. TKAChENKO L. KONSTANTIN TKACENKO L. KONSTANTIN 23.03.1945 90. FEDOROV Iа. MIHAIL FEODOROV J. MIHAIL 29.04.1945 91. FEDOTOV A. PETR FEDOTOV A. PETR 23.03.1945 92. FOMENKO F. NIKOLAI FOMENKO F. NIKOLAJ 01.09.1944 93. HAIDAROV ISMAIL HAJDAROV ISMAIL 26.10.1944 94. HAMZIN SEIDAGOLI HAMZIN SEJDAGOLI 04.04.1945 95. HOLMANOV DELMÝRAD HOLMANOV DELJMURAD 23.12.1944 96. HÝDAIBERGENOV BAIMÝHAMMED HUDAJBERGENOV BAJMUHAMMED 15.01.1945 97. ChAPONIS IýRChES IONAS CAPONIS JURCES JONAS 25.12.1945 98. ShANIIаZOV DJAMAL ŠANIJAZOV DŽAMAL 15.06.1944 99. ShARAPOV M. NIKOLAI ŠARAPOV M. NIKOLAJ 26.02.1945 100. ShIKAREV A. PETR ŠINKARJEV A. PETR 06.11.1943 101. ShÝTIKOV E. VASILII ŠUTIKOV E. VASILIJ 02.02.1945 102. EDILOV ORAZALI EDILOV ORAZALI 03.05.1945 103. IýRChENKO N. TROFIM JURCENKO N. TROFIM 20.07.1944 104. IýShENKO T. PETR JUŠCENKO T. PETR 01.05.1945 Iýgoslavııa halyq-azattyq armııasy 9-korpýsy quramyndaǵy “orys batalonynda” qaza tapqan qazaq jaýyngerleriniń tizimi № Aty-jóni Jalpy Qaza tap- Jerlengen Eskertýler tizimde- qan jyly eldi gi nómir men aıy meken ataýy 1. ALIPAROV KENJIBAI 90 01.05.1945 Opcine (Trst) 2. ALTAEV ATABERDY 59 11.10.1944 Hotedersca 3. AMANOV DAÝLET 41 02.05.1945 Opcine (Trst) Q.Isabaıdyń tizimi boıynsha 4. ASANOV ASKEZ 23 21.06.1944 Vipava 5. ATABAEV TAMYZBAI 25 14.07.1944 Kanalska dolina, Desklo 6. BABAEV AMAN 18 14.05.1944 Postojna, vas Slavina 7. BAIShÝENOV DANABEK 45 01.05.1945 Opcine (Trst) Q.Isabaıdyń tizimi boıynsha 8. BALIEV ALI 52 27.11.1944 Vipavska dolina, kraj Osek 9. BAHITOV JANIBEK 55 30.04.1945 Stanjel Q.Isabaıdyń tizimi boıynsha 10. BORANBAEV ShAIаHMET 36 31.03.1945 Zadlog Q.Isabaıdyń tizimi boıynsha 11. BÝKÝROV TOIMBEK 51 28.02.1945 Trnovo, Trnovski gozd 12. EDILOV ORAZALY 32 03.05.1945 Opcine pri Trstu 13. ERJANOV TÝLES 17 02.04.1944 Spodnja Idrija 14. JAKSYMBETOV KAJYAHMET 42 21.06.1944 Vipava 15. ISAKOV ORONBAI 20 29.04.1944 Spodnja Idrija 16. KAÝNBAEV HALIK 47 25.02.1945 Vipava, kraj Ravne Q.Isabaıdyń tizimi boıynsha 17. KÝDAIBERGENOV BAIMÝHAMMED 40 15.01.1945 Notranjskam 18. KÝLJAMIROV SABIT 19 19.02.1944 Benecia 19. KÝLMAZAROV DJÝMANAZAZ 14 02.04.1944 Spodnja Idrija 20. KÝRBANOV KASYM 92 26.04.1945 Otlice 21. KÝTYGADAMOV RAHIMJAN 26 09.02.1945 Predmeja, Trnovski gozd 22. MAIDJAHANOV SAILAÝBEK 31 02.04.1944 Spodnja Idrija 23 MAHMÝTOV SABAI 89 02.05.1945 Opcine (Trst) 24. MÝRATOV KAMBAR 39 31.03.1945 Zadlog, Trnovski gozd Q.Isabaıdyń tizimi boıynsha 25. RAHIMBAEV JÝNÝSBEK 29 27.05.1944 Spodnja Idrija, Cerknem 26. SADYKOV BENSENBAI 46 29.04.1945 Vipava, vas Male Zable 27. SALIMOV MAHMET 21 14.07.1944 Kanalska dolina, Desklo 28. TERGMESOV TÝRGAZY 35 25.10.1944 Gaberk 29. HAIDAROV ISMAIL 50 26.10.1944 Gabrku na Gorejnskem 30. HAMZIN SEIDEGALI 37 04.04.1945 Pecine Q.Isabaıdyń tizimi boıynsha 31. HOLMANOV DELMÝRAD 38 23.12.1944 Lokve, Trnovski gozd 32. ShANIIаZOV DJAMAL 30 15.06.1944 Avcja 33. KOJAHMETOV JAKSYLYK Q.Isabaıdyń tizimi boıynsha 34. SADIBEKOV ABILHAIM 15 01.05.1945 Opcine pri Trstu Q.Isabaıdyń SADYRBEKOV ABLKAIM tizimi boıynsha 35. SERIKOV ESKENDIR Q.Isabaıdyń tizimi boıynsha 36. BEKTASOV SADÝ Almaz HAMZAEV, Qazaqstan Respýblıkasynyń Italııadaǵy Tótenshe jáne ókiletti elshisi