ÁDIL ISTIŃ ARTY IGI, ÁDIL SО́ZDIŃ JOLY IGI

Biz “Qazaqstan-2030” Strate­gııa­syn oryndaı otyryp, al­ǵashqy onjyldyqqa baǵdar­la­ma jasap, ony támamdadyq. En­digi baǵdarymyz stra­te­gı­ıa­nyń kelesi onjyldyǵyna qa­raı qadam jasaý bolyp taby­lady. *** On jylda 600-den astam mek­tep, 400-den astam densaýlyq saq­taý nysany sa­lyn­dy, 350 myń ot­basy – shamamen 1,2 mıl­lıon adam tur­ǵyn úıge qol jet­kiz­di. 32 myń shaqyrym joldar salyndy jáne jón­deldi. *** Agroónerkásip ke­shenine de buryn-soń­dy bolmaǵan kómek­ter kórsetilip, mem­leket úlestik qury­lysty aıaqtaý jónin­degi barlyq shyǵyn­dar­dy óz moınyna aldy. El eldiń túbi bir, er erdiń tilegi bir demekshi, biz osylaısha qýatty da tabysty memleketke aınalyp, ózimizdiń bastamalarymyz arqyly joǵary halyqaralyq bedelge ıe bolyp otyrmyz. Sóıtip, Qazaqstan jasampazdyq qýatymen dúnıe júzinde dańqy artqan memleket retinde tanylyp úlgerdi. Bıylǵy jyly Qazaqstannyń Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymyna tóraǵalyq etýi de sonyń aıǵaǵy. Biz “Qazaqstan-2030” Strate­gııa­syn oryndaı otyryp, al­ǵashqy onjyldyqqa baǵdar­la­ma jasap, ony támamdadyq. En­digi baǵdarymyz strate­gı­ıa­nyń kelesi onjyldyǵyna qa­raı qadam jasaý bolyp taby­lady. Joldaýdyń sózi – ómir­diń ózi demekshi, Elba­synyń bıylǵy “Jańa on­jyl­dyq – jańa ekono­mı­ka­lyq órleý – Qazaqstannyń jańa múmkindikteri” atty halyqqa Joldaýy da osyǵan arnalǵan. 1997 jyly biz “Qazaqstan-2030” Strategııasyn qabyldap, el­diń uzaq merzimdi kún tártibin, bas­ty maqsattar men basymdyqtaryn qalyptastyra bildik. Keıin olar 2010 jylǵa deıingi strategııalyq josparda qısyndy túrde damy­tyldy. Sóıtip, bir jeńnen qol, bir ja­ǵadan bas shyǵaryp, biraz nátı­je­ler­ge de qol jetkizip úlgerdik. Eli­mizdegi ortasha aılyq jalaqy 5 esege, al zeınetaqynyń ortasha mólsheri 3 esege ósti. О́mir súrýdiń eń tómengi deńgeıinen az tabysy bar halyqtyń úlesi 4 esege, ıaǵnı 50 paıyzdan 12 paıyzǵa deıin azaıdy. Elbasy el halqy sanynyń 2020 jyly 10 paıyzǵa ósýi úshin mem­leket barlyq qajetti jaǵdaılardy jasaıtyndyǵyn aıtty. Sondyqtan ol 2020 jylǵa qaraı jumyssyzdyq deńgeıin 5 paıyzdan, al tabystary eń tómengi kúnkóris deńgeıinen tó­men halyqtyń úlesi 8 paıyzdan as­paıtyn bolsyn degen mindet qoıdy. Al 2015 jylǵa qaraı bazalyq zeınetaqy tólemderin eń tómengi kúnkóris deńgeıi kóleminiń 60 paı­y­zy deńgeıine deıin ósirip, mem­lekettik áleýmettik járdemaqylar mólsherin 2010 jylmen salys­tyr­ǵanda 1,2 ese arttyrý josparlanyp otyr. Byltyrǵy jyly zeınetaqylar, shákirtaqylar, bıýdjet salasy qyzmetkerleriniń eńbekaqylary 20 paıyz ósirildi, al áleýmettik jár­demaqylar orta eseppen 9 paıyzǵa artty. Bıylǵy jyly respýblı­ka­lyq bıýdjetten zeınetaqylardy 1 qańtardan bastap, al shákirtaqylar men bıýdjettegilerge eńbekaqyla­ryn 1 shildeden bastap 25 paıyzǵa ósirý qarastyrylǵan bolatyn, alaı­da, ótken jylǵy ekonomıka ósi­miniń oń serpini shákirtaqylar men bıýdjettegilerdiń eńbekaqy­la­ryn úsh aıǵa buryn, ıaǵnı bıylǵy jyldyń sáýir aıynan bastap ósirý­ge múmkindik berip otyr. Qajetti sharalardy qabyldaý úshin Elbasy Úkimetke tapsyrma berdi. Jumyssyzdyq deńgeıi 6,3 paıyzdy qurady, al bul daǵdarysqa deıingi ýaqyttaǵydan tómen. Jumyspen qamtý strategııasynyń arqasynda elde 400 myńnan astam jumys oryndary ashyldy. Halyq densaýlyǵynyń negizgi kórsetkishteri de jaqsaryp qaldy. Kútiletin ómir uzaqtyǵy 65 jastan 68 jasqa deıin ulǵaıtyldy, ana ólimi eki esege azaıdy, al bala týý bir jarym esege ósti. Degenmen, densaýlyq saqtaý nysandaryn salý jáne jabdyqtaý, kadrlardy daıar­laý, salamatty ómir salty jónin­degi memlekettik sharalar kesheni 2020 jylǵa qaraı ana men bala ólimin eki ese tómendetip, jalpy ólimdi 30 paıyzǵa azaıtyp, týber­ký­lez ben aýrýdy 20 paıyzǵa qys­qartýy tıis. Sonymen qatar, Elba­sy bul rette ómir súrýdiń kútiletin uzaqtyǵy 72 jasqa deıin ulǵaıady dep atap ótti. On jylda 600-den astam mek­tep, 400-den astam densaýlyq saq­taý nysany salyndy, 350 myń ot­basy – shamamen 1,2 mıllıon adam turǵyn úıge qol jetkizdi. 32 myń shaqyrym joldar salyndy jáne jón­deldi, bul – bizdiń mem­le­ke­timizdiń barlyq joldarynyń úshten biri. Bilek túr de eńbek et dep “Jol kartasy-2009” baǵdarlamasyn tabysty iske asyrýdyń arqasynda el aýmaqtarynda turǵyn úı-kom­mýnaldyq sharýashylyǵyn rekons­trýk­sııalaý jóninde 800-den astam joba júzege asyryldy. Sonymen qatar, 737 shaqyrym elektr jelisi, 1029 shaqyrym sýmen jabdyqtaý jelileri, 284 shaqyrym jylý trassasy, av­to­jol­dar, júz­de­gen mektepter, aýrýhanalar, mádenıet jáne sport ny­san­­dary jón­deldi. Ár aýylǵa deıin jetken mun­daı asa ma­ńyzdy ju­mys tuńǵysh ret júr­gizilip otyr. Endigi turǵyn úı salasyndaǵy talap, ol turǵyn úı qurylysyn damytý saıasatyn jetildirýdi talap etedi. Bul rette Elbasy aza­mat­tar­dyń, turǵyn úı jınaq banki­niń, memleket pen qu­rylys kom­panııalarynyń teń qu­qy­ly áriptestigi qaǵıdatyn paıda­laný qajettigin atap ótti. Jáne bı­yl­ǵy jyly Úkimetke “Jol kar­tasy-2009” jospary boıynsha bastalǵan turǵyn úı-kommýnaldyq sektor nysandaryn qaıta jań­ǵyrtýdy, al 2011 jyly turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyǵyn keń aýqymdy jańǵyrtýdyń 2020 jylǵa deıingi josparyn jasaýdy tap­syr­dy. Shaǵyn qalalarda halyqtyń 100 paıyzy úshin sapaly sý qol­je­timdi bolýy tıistigin qadap aıtty. Kelesi qadam – eldi jańǵyrtý strategııasyn júzege asyrýda 2020 jylǵa qaraı qalalyq, sol sııaqty aýyldyq jerlerdegi barlyq bala­lar­dy mektep jasyna deıingi tár­bıe berý jáne oqytýmen qamtý jos­parlanyp otyr. Osy maqsatta Úkimetke ákimdermen birlese oty­ryp, ústimizdegi jyldyń birinshi jar­tysynda balalardy mektep ja­syna deıingi oqytýmen jáne tár­bıe­men qamtamasyz etýdi arttyrýǵa baǵyttalǵan “Balapan” arnaıy baǵ­darlamasyn ázirlep, júzege asyrýǵa kirisý tapsyryldy. Sonymen qatar, 2020 jylǵa qaraı orta bilim berýde 12 jyldyq oqytý modeliniń tabysty jumys isteýi úshin Úkimet barlyq qajetti sharalardy qabyl­daýy qajettigin atap kórsetti. Astana qalasynda qurylyp jat­qan biregeı oqý oryndary “Jańa halyqaralyq ýnıversıtet”, “Arnaýly qor” jáne qazirgi jumys istep jatqan “Intellektýaldyq mek­tepter” sekildi jobalardyń erek­she basymdylyǵyn aıtyp, olarǵa óziniń esimin alýyna kelisimin berdi. Bul Jańa ýnıversıtettiń aıa­synda Astanada bıylǵy jyly úsh jańa ǵylymı ortalyq qurylatyn bolady dep josparlanyp otyr, atap ótsek, bul О́mir týraly ǵy­lym­dar ortalyǵy, Energetıkalyq zertteýler ortalyǵy, Injınırıng ortalyǵy. Osy oqý oryndarynyń tolyq túrde jumys isteýi úshin ústimizdegi jyldyń birinshi toqsanynda Úki­metke tıisti zań jobasyn ázirlep, Parlamentke engizýdi jáne eldiń ǵylymı-tehnologııalyq damýynyń 2020 jylǵa deıingi salaaralyq josparyn ázirleýdi tapsyrdy. Oǵan qosa, “Ǵylym týraly” jańa zań­nyń ázirlenýin jedeldetý qajet­tigin aıtyp ótti. Agroónerkásip keshenine de buryn-sońdy bolmaǵan kómekter kórsetilip, memleket úlestik qury­lysty aıaqtaý jónindegi barlyq shyǵyndardy óz moınyna aldy. Aýyl aıaǵynan tik turyp keledi, jańa tehnıkamen jáne tehnolo­gııa­larmen jaraqtanýda. Alǵash ret Qazaqstan azyq-túliktik astyqty iri kólemde eksporttaıtyn elge aı­na­lyp, un eksportynan álemde bi­rinshi orynǵa shyqty. Agrarlyq sektor ekonomıkany ártarap­tandyrýǵa jáne eksportqa naqty úles qosa alatyn jaǵdaıǵa jetti. Agroónerkásiptik keshenniń áleýetin arttyrý ekonomıkanyń bar­lyq salalarynyń damýyna, elimizdiń azyq-túlik qaýipsizdigin art­tyrýǵa jáne qoǵamdaǵy áleý­mettik-ekonomıkalyq ahýaldy jaqsartýǵa eleýli yqpal etedi. Sebebi, aýyldyq jerlerde elimiz halqynyń 47 paıyzy turady. Osy salada eldiń ekonomıkalyq bel­sen­di halqynyń úshten biri eńbek etip keledi. Bıylǵy jyly agroóner­ká­siptik keshendi qoldaýǵa Ulttyq qor­dan 120 mıllıard teńge qarjy bólindi. Sonymen qatar, aldaǵy ýa­qytta salanyń básekege qabiletti­li­gin arttyrý maqsatynda bıylǵy jyldan bastap, memlekettik sýb­sı­dııalar ylǵal qoryn únemdeýge ba­ǵyttalǵan tehnologııalardy qoldan­ǵandarǵa ǵana beriletin bolady. Búginde jahandyq qarjy-eko­nomıkalyq daǵdarys jaǵadan alyp tursa da, elimizdiń aýyl sharýashy­lyǵy kesheni údemeli qarqynmen damyp keledi. Sońǵy úsh jyldyń asa qıyn daǵdarystyq shaı­qa­synda elimizdiń qarjy júıesi qorǵaýǵa alynyp, júıe quraýshy bankter saqtalyp qaldy. Shaǵyn jáne orta bıznes te kóp qıynshylyq kór­gen joq. Iá, birlik bar jerde tirlik bar dep osy­ny aıt. Dese de Elbasy 2011 jyly bız­nesti tirkeýge jáne bıznesti júr­gizýge baılanysty operasııalyq shyǵyndardy 30 paıyzǵa, al 2015 jyly taǵy da 30 paıyzǵa qys­qar­tý­dy tapsyryp, onjyldyqtyń so­ńynda shaǵyn jáne orta bıznestiń IJО́-degi úlesi 40 paıyzǵa deıin kóterilýi tıistigin aıtty. Sebebi, biz 2020 jyly Qazaqstan bıznes ahýaly eń qolaıly degen 50 eldiń qataryna enýi kerek. Ol úshin eli­mizdiń qarjy júıesiniń turaq­ty­lyǵy men ornyqtylyǵyn qamtama­syz etýdiń mańyzy óte zor. Biz eger jedel túrde ártarap­tan­dyrýǵa qol jetkizemiz desek, al­daǵy ýaqytta óńirlik damý refor­malaryn júrgizýge tıispiz. Elba­sy­nyń 2020 Strategııalyq jospary­nyń asa mańyzdy bóligi de osy jańa óńirlik saıasat bolyp taby­la­dy. Sondyqtan Prezıdent ekono­mı­kalyq ósý ortalyqtaryn qalyp­tas­tyrýdy bastaý qajettigin, eli­miz­diń batysynda munaı-gaz sektoryn, hımııa ónerkásibin, jabdyqtar óndirisi men kóliktik qýattardy, al ortalyqta, soltústikte, ońtústik pen shyǵysta ken metallýrgııa ke­shenin, atom, hımııa ónerkásibi men agrarlyq ındýstrııany damytýy­myz kerektigin aıtty. Al Almaty men Astanada bolashaq ekonomı­ka­synyń sektory damýy tıistigin atap ótti jáne ishki suranys baza­syndaǵy sektorlardy dástúrli ındýstrııalar janynda, sondaı-aq kadrlyq áleýeti bar Almaty men Astana qalalarynda damytý qajettigin de aıtyp ótti. Bıyl Uly Otan soǵysyndaǵy Jeńistiń 65 jyldyǵyn toılaımyz. Alaıda, adam beınesindegi aıýan­dar­dyń tyrnaǵy salǵan jara – tán men jan jarasy áli tolyq ja­zyl­ǵan joq. Bul Jeńispen aıaqtalǵan Uly Otan soǵysy – bizge taǵy­lym­dy tarıh, al óskeleń urpaq úshin – qasıetti ónege. Jaraly jyldar jańǵyryǵy el basyna qater tóngen kezeńniń kýágerleri – saýsaqpen sanarlyqtaı sırep qalǵan maı­dan­gerlerdiń kúni keshegideı jadynda. Bul Jeńis kúni meıramyn toı­laýǵa baılanysty soǵysqa qatysý­shy­larǵa jáne múgedekterge jeńil­dik­pen jol júrýleri úshin 300 mıl­lıon teńgeden astam qarjy qaras­tyrylyp otyr. Sonymen qatar, árbir soǵysqa qatysýshy men soǵys múgedegine bıýdjetten 65 myń teńge mólsherinde bir jolǵy járdemaqy tólenetin bolady. Sondaı-aq, soǵysqa qatysýshylar men soǵys múgedekterine teńestirilgen, Uly Otan soǵysy ýaqytyndaǵy qaza tapqan áskerı qyzmetshilerdiń ata-analary men jubaılary, qaza bolǵan soǵys múgedekteri men olarǵa teńestirilgen múgedekterdiń jubaılary, soǵys jyldaryndaǵy tyl eńbekkerleri de materıaldyq qoldaýsyz qalmaıdy. 1991 jyldan bastap ózimizdiń táýelsiz, egemen memleketimizdiń negizi qalandy, Qazaqstan tolyq­qan­dy, shynaıy táýelsiz mem­le­ket­ke tán barlyq basty nyshandarǵa ıe boldy. Eldiń ishki-syrtqy saıası jaǵdaıy, quqyqtyq ahýaly, kons­tıtýsııalyq qurylymy, ekonomı­ka­lyq júıesi túbegeıli ózgerip, jańa sıpat aldy. Qazaqstan qazaq halqynyń tarıhı-genetıkalyq Otany, atamekeni ekeni quqyqtyq turǵyda konstıtýsııalyq jáne halyqaralyq deńgeıde tolyq negizdeldi. Qazaqstandy táýelsiz memleket, egemendi el retinde álemdik qoǵamdastyq túgel ta­nydy. Respýblıkanyń qaýipsizdigi men aýmaqtyq tutastyǵyna álem­degi eń iri derjavalardyń kepil­digin alýǵa qol jetti. Halyqtyń sa­nasy oıa­nyp, áleýmettik belsen­diligi kú­sheıe tústi, burynǵydaı partııa ne aıtsa, soǵan quldyq uryp turatyn qulaqkestilikten aryl­dy. Memle­ket­tik-ujymdyq sana, dúnıetanym jekeshil derbes qoǵamdyq sanamen almasty. Iá, beıbit elde bereke bar degen osy. Alaıda, mundaı je­tis­tikterge jetsek te, aldaǵy ýaqyt­ta isteıtin jumystar da az emes. Endeshe, táýelsiz elimizdiń bolasha­ǵy jolynda ter tóge eńbek eteıik.