DÚBIRGE TOLY DÚNIE

Josyqsyz jaqynnan parasatty jat jaqsy Vıktor Iаnýkovıchtiń resmı túrde Ýkraına prezıdenti qyzmetine kiriskenine eki-aq apta ýaqyt ótti. Osy qysqa merzimniń ózi de jańa prezıdenttiń ustanatyn baǵytyn birshama ańǵartqandaı. Saılaýǵa deıin, onyń ba­ry­synda jurt Iаný­kovıchti Reseıge bet bu­ra­dy degen. Onyń da bir qısyny bar edi. Burynǵy bılik Batysqa bet burdy, Más­keýmen til ta­bys­pady. Iаnýkovıch, onyń Aı­maq­tar partııasy olarǵa op­po­zı­sııada bolǵan soń, qarama-qarsy baǵytty ustanady degen tujyrym jasaldy. Tipti, Máskeýdiń ózi Iаnýkovıchti óz adamy sanap, onyń jeńisine tilektes bolǵany da anyq. Ras, Vıktor Iаnýkovıchtiń “qyzyl-sary revolıýsııany” jasaǵandardyń Reseıge, orysqa qarsy saıasatyn qatty aıyp­ta­ǵany belgili. Ony Más­keýge búıregi burdy dep qabyldaýǵa da bolar edi. Sonymen birge, burynǵy taǵdyrlas elmen ǵana emes, ekonomıkasy tyǵyz baı­lanysta bolǵan, birigip sheshetin máselesi kóp elmen durys qarym-qatynas jasaý Ýkraınanyń ózi úshin de paıdaly, parasatty saıa­sat ekeni daýsyz. Muny áste de Iаný­kovıchtiń Batysqa teris qa­raı­tyn­dyǵy dep túsindirýge bolmas edi. Ýkraınadaǵy “Qyzyl-sary re­volıýsııaǵa” Batystyń baǵasy da birjaqty edi. Munda da Re­seıge qarsynyń bári jaqsy degen ustanym ústemdik etti. Áıtpese Vıktor Iýshenko men Iýlııa Tımoshenkonyń áreket­te­rinde demokratııadan góri dańǵazalyq, saıası oıyn basym ekenin alǵashynda-aq ańǵarýǵa bolatyn. Olardyń keıbir josyqsyz áreketteri ózderiniń ǵana emes, qoldaýshylarynyń da abyroıyn túsirdi. Ýkraına Batyspen kirige almady. Eń aldymen olardyń josyqsyz saıasaty kiriktirmedi. Basqasyn bylaı qoıǵanda, Ýkraına arqyly ótetin Reseıdiń munaıy men gazynyń Batysqa júıeli jetýine kedergi jasaǵany úshin de Batys bul elge myqtap ókpe aıtýyna týra keldi. Tipti basqa eleýsiz elderge esigin aıqara ashqan Eýroodaq ta Ýkraınaǵa oń qabaq kórsetpedi. Sóıtip, ustanǵan baǵyty Batysqa jaqyn bolǵanmen, júrgizgen saıasaty Ýkraınany Ba­tystan oqshaý qal­dyrdy. So­dan da Reseıden ke­tis­ken­men, Ba­tys­pen kelise al­ma­ǵan Ýkra­ı­nanyń eko­no­mıkasy shatqaıaqtady. Iаnýkovıchtiń jeńisin de tym joǵary ba­ǵa­laý­ǵa bolmas. Mun­daıda jeńisten góri qar­sy­lastyń jeńilisine kóp mán beriledi. Degende, Iаnýkovıchtiń baǵdar­lamasynan parasatty ustanymdy da ańǵarýǵa bolǵandaı edi. Ol ne­gizinen eldi ekige bólmeı, ha­lyqty bir maqsatqa biriktirýdi, Ýkraı­nany saıası-ekonomıkalyq tuı­yq­tan alyp shyǵýdy usyndy. Ha­lyq­tyń basym bóligi ony qup kórdi. Saılaýdan keıingi ýaqyt ta biraz jaıdy ańǵartty. Iýshenko masqara jeńilisten keıin aby­roı­dan birjola aırylsa, Tımo­shen­ko­nyń sotqa júgingen, úkimet bas­shysy qyzmetinde qalǵysy kelgen áreketteri de onyń bedelin kó­ter­gen joq, kerisinshe onyń jeńi­lisin naq­tylaı tústi. Osynyń bári V.Iаnýkovıchtiń upaıyn kóbeıtkeni anyq. Áli de par­lamenttiń jumsaq oryn­ta­ǵyn­da qalǵysy kelgen depýtattar onyń biraz usynystaryn qol­daı­tyn túri bar. Onyń bir kórinisi bu­ryn parlamentte kópshilik orny bar Tımoshenkonyń otstavkaǵa jiberilýi edi. Jurt kútken basty másele – Iаnýkovıchtiń Batys pen Reseıge kóz­qarasyna kelsek, onyń al­ǵash­qy qadamdarynan para­sat­ty­lyq­ty ańǵaramyz. Bul eki baǵyttyń bi­reýin tańdap, ekinshisinen bas tartqan joq. Eń bastysy – Ýkraı­naǵa tıimdi nárseniń bárin qoldaıtynyn sol alǵashqy qa­dam­darynda-aq kórsetti. Alǵashqy saparyn Brıýsselden bastasa da, Reseıdi de umytqan joq. Máskeý nege maǵan aldymen kelmediń dep ókpelemeıtini anyq. Batys ta onyń bul qadamdaryn quptap jatyr. AQSh senatynyń Ýkraı­na­da demokratııa baǵytynda oń qadam barlyǵyn atap kórsetýi de Iаnýkovıchtiń qyzmetine baǵa, kúni keshe jat sanalǵan tulǵanyń qyz­metin moıyndaý. Bul jańa pre­zı­dent úshin jaqtastarynyń maq­taýynan áldeqaıda mańyzdy. AıdaHar alyptardy da jutyp jiberedi Mynaý daǵdarys degen tajal talaı elge, tipti eń myqty degen elderge de syn boldy. Álemdegi eń myqty sanalatyn eki alyp – AQSh pen Japonııa da eseńgirep qaldy. Birinshisine tisi batpaǵanmen, ekinshisine Qytaıdyń aýyz sala bastaǵany anyq. Qytaılyqtar japondardyń bir­shama kásip­o­ryn­daryn satyp alyp jatqan kó­rinedi. Bul jerde eshkim satýǵa bol­maıdy deı almaıdy. Esh­kimniń aıtqa­ny­na kón­beıtin na­ryq zańy degen bar. Ár­kim óz paı­dasyn oılaıdy. Saýda taýardyń ótkenin qalaıdy. Ony kimniń alǵanynda sharýasy joq. Tehnologııalyq dárejesi jaǵynan japon ekonomıkasynyń qytaıdykinen áldeqaıda joǵary ekeni de belgili. Qytaılardy qy­zyqtyryp otyrǵan da sol jo­ǵary tehnologııa, sony ıem­denbek. Dál osy jerde áńgime daǵdarysqa baryp tireledi. Sol daǵdarystan japondar álsireńkirep qaldy, al qytaılar aman. Olardyń negizinen josparly ekonomıkasy daǵ­da­rys­qa tótep berdi. Endi basqalardyń ál­siregenin paıdalanyp, óz eko­nomıkasyn joǵary tehnologııamen jab­dyqtap alýdy kózdep otyr. Onyń bir joly – joǵary tehnologııaly kásiporyndardy satyp alý. О́tken jyly Qytaı fır­ma­lary odan bir jyl burynǵyǵa qa­ra­ǵanda, japon kompanııalarynyń aksııalaryn tórt ese kóp satyp alypty. Sonyń arqasynda bir­shama jetekshi kásiporyndardyń ak­sııalarynyń basym kópshiligin qytaılar ıemdenip, olardyń qojasyna aınalǵan. Demek, ká­sip­oryn taǵdyry solardyń qolynda. Olarǵa eń aldymen joǵary tehnologııa qajet. Tipti kásiporyn bankrotqa ushyrasa da, qytaılar ózderinde qalatyn joǵary teh­nologııany óz jaǵdaıyna yń­ǵaı­lap, qaıta qura alady. Búginge deıin bul eldiń halyq kóp tutynatyn arzanqol taýar­la­rymen álemdi toǵytyp jibergeni de belgili. Al endi el basshylary QHR-dy shyn máninde joǵary tehnologııaly ındýstrııalyq der­javaǵa aınaldyrýdy maqsat etip otyr. Sondyqtan da úkimet buǵan deıin óz kásipkerleriniń shetel kompanııalaryn satyp alýyna shek­teý qoıyp kel­se, en­di oǵan jol ash­yldy. So­nyń ar­qasynda biraz sa­lada Qy­taı je­tekshi or­yn­ǵa shyq­­ty. Aı­ta­lyq, buǵan deı­in óń­deýshi stanok shy­ǵarýda Ja­po­nııa birinshi or­yn­da bolsa, endi Qy­taı­ǵa jol berip otyr. Reseıdiń “Kommersant” gazeti mynadaı mysal keltiredi. Ja­po­nııada “Laoks” fırmasynyń orny bólek. Jergilikti halyq ta, syrt­tan kelgender de sol fır­manyń dú­kenderinen óz qa­laý­laryn ta­bady. Onda elektrondyq teh­no­lo­gııanyń eń jańa úlgileri, sondaı-aq soǵan negizdelgen bazarlyq taý­arlar satylady. Endi sol dú­ken­derdiń satýshylarynyń arasynan orystardy, tipti ózbekterdi de kezdestirýge bolady eken. Olar – Qytaı fırmasynyń adamdary, japondardy almas­tyr­ǵan. Álgi satýshylar – azǵa qanaǵattanatyn arzan kúshter. Mundaǵy eń basty jańalyq – japondardyń yǵystyrylǵany. Bul japondarǵa qıyn. Biraq oǵan qarsy shyǵa almaıdy. Dálirek aıtqanda, shamasy kelmeıdi. Qytaılar tek joǵary tehno­lo­gııa­larǵa ǵana ıe bolyp otyrǵan joq, búkil japondyq teh­no­lo­gııa­lyq júıege ıe bolyp otyr. Ta­ýardy óńdeý, tasymaldaý, saqtaý, ót­kizý – japonsha, ıgiligin kóretinder – qytaılar. Taǵy bir mysal. Bıznes álemi dızeldik qozǵaltqyshtar kom­ponentterin shyǵaratyn japon­dyq “Nıkko Denkı” kompanııasyn jaqsy biledi. Bul ónim barlyq jerde qajet, sapasy da joǵary. Endi bul kompanııa japondiki emes, qytaıdiki. Jáne burynǵy ónimine qosa, avtomobılderdi jabdyq­taıtyn basqa da zárý bólshekterdi shyǵaratyn bolady. Bul jónindegi japon bedeli qytaılarǵa aýysty. Jalpy, álemde búginge deıin japonmen básekelesý degen sóz oǵashtaý estiler edi, al qazir jurt olardyń qytaı aıdaharynyń aldynda bas ıgenin de kórip otyr. Sonda basqalar qaıtpek?