QYZYLAǴAShTAǴY QAIǴYLY OQIǴA

Onyń sebebi nede? Qyzylaǵash aýylyndaǵy oryn alǵan jaǵdaıdy jazý turmaq, aıtýǵa aýyz barmaıdy. Aıdyń kúnniń amanynda bir eldi mekendi sý shaıyp, dúnıe-múlik, mal-janmen birge turǵyndar jaqyn-týysy men balasynan, áıelinen aırylyp, et-júregi ezilýde. Baqytsyzdyq ákelgen aýyldyń shyǵysyndaǵy bıikke ornalasqan “Shynar” JShS menshigindegi 42 mln. tekshe metr sý saqtaıtyn qoı­ma­nyń arnasynan asyp, alapat tas­qynnan beton  plıtalar men dıa­metri 1,5 metr, uzyndyǵy 10 me­trlik tas qubyrlar jolyndaǵy tur­ǵyn úı, aǵash, tipti avtomáshınege deıin aǵyzyp, jermen jeksen etken. Dúleı kúshtiń qanshalyqty ekendigin jol jıe­gin­degi turǵyn úı­ler­diń orny laı men qoqysqa aı­nal­ǵanynan anyq ańǵarylady. Juma kúni Premer-Mınıstr Kárim Másimov Qyzylaǵashta bo­lyp, jaǵdaıdy kórip, naqty tap­syrma berip, sodan keıin turǵyndar ýaqytsha ornalasqan jataqhana­lar­daǵy jaı-kúılerimen tanysty. Naq­ty kómektiń kórsetiletinin jetkizdi. Mine, sodan beri Qy­zyl­aǵashta, Taldyqorǵan qalasynda zar­dap shekkenderdi tirkeý, aq­shalaı kómek, ýaqytsha baspanamen qamtamasyz etý máseleleri sheshimin tabýda. Tótenshe jaǵdaılar mınıstri V.Bojko, oblys ákimi Serik Úm­betov, taǵy basqa sala qyzmet­ker­leri sý tasqynynyń zardaptaryn joıý, halyqqa áleýmettik-tur­mys­tyq kómek kórsetýdi jalǵastyrýda. Osy kezge deıin resmı derekter boı­ynsha selden kóz jumǵan 37 adam­nyń máıiti tabyldy. Japa shek­kenderdiń otbasylary jaqyn­daryna mınıstr men oblys ákimi kóńil aıtyp, olardy jerleý rásim­derine qatysty. Sonymen birge jerleý rásimderine baılanysty materıaldyq jaǵdaıdy oblys ákimdigi kóterdi. Apattan iz-túzsiz joǵalǵandardy izdestirý jumystary áli de jal­ǵastyrylsa, mınıstr V.Bojko bas­panasyz qalǵandarǵa Qyzylaǵashta jańadan úı salynatynyn jetkizdi. Bul óńirdegi halyqty dúrlik­tirgen alǵashqy tasqyn emes. Buǵan deıin Kúrti sý qoımasyndaǵy sel qaýpiniń aldyn alý máselesi tııa­naq­ty ári der kezinde kóte­ril­gendikten 6000 halyq qaýipsiz aımaqtarǵa kóshirilip, birneshe kún­ge sozylǵan qutqarý jumystary júrgizilgen bola­tyn. Bógettegi qabaty qa­lyń muzdy kesip, tehnıka kúshimen shyǵary­lyp, kún-tún demeı jal­ǵasqan ju­mys nátıje bergen edi. Sý qaqpasy arqyly jınalǵan sý aǵyzylyp, deńgeıi qalpyna kelti­rilgen-di. Osydan keıin ile-shala oblys ákimdiginde sý tasqynynyń aldyn alýǵa baıla­nysty másele ar­naıy qaralyp, onda Kúrti sý qoı­ma­syndaǵy jaǵ­daıdyń qaıta­lan­baýyn qadaǵalaý, óńirdegi júzden astam sý bóget­teriniń búgingi jaıyn tekserý, menshigine qara­mastan kezekshilik uıymdastyrý, baqylaý tapsy­ryl­ǵan edi. Sol májiliste Qyzyl­aǵashtaǵy bógettiń apatty jaǵdaıy da kóterilgen bolatyn. Aıtyp aýyz jappastan alapat sý tasqyny turǵyndardy dúr­liktirip, adam ólimi men halyqtyń baspanasyz qalýyna ákelip soqty. Tospa sý arqyly paıda tabam degen teris pıǵyl júzdegen otbasyn oıran etti. Qurylysy 1969 jyly salynǵan bógetke sodan beri jón­deý jumystary júrgizilmepti. Onyń ústine ótken aptadaǵy 3 kún boıy tolassyz jaýǵan nóserden keıin de sý deńgeıin baqylaý umyt qaldyrylǵan. Osy sátte oblystyq tótenshe jaǵdaılar departamenti bergen qorytyndyda da “sý qoı­masy topyraq úıindisimen” sa­lynǵany atap kórsetilipti. Demek, onyń qaýiptiligi belgili bolǵan. “Ot pen sý tilsiz jaý” degen sózdiń astarynda saqtyq sharalary qajettigi eskertilgen. Tótenshe jaǵdaı jónindegi ob­lys­tyq de­partament, selden qutqarý sala­synda qanshama jaýapty qy­z­metkerler bıýdjetten qarjylan­dyrylyp, osyndaı apatty aımaq­taǵy jumysty tekserý men aldyn alý sharalary mindettelgen. Eger olar óz mindetterine sergek qarap, tospa, bógetterdegi sý deńgeıin baqylaýǵa alsa, der kezinde synnan qorytyndy shyǵarsa, Qyzylaǵashta qaıǵyly oqıǵa oryn almas edi degen oı eriksiz mazalaıdy. Derekke súıensek, atalǵan eldi mekendegi 465 otbasynda shamamen 2240 turǵyn mekendegen. Tasqyn­nan halyq mezgilsiz ajal qushsa, tam-tumdap jyldar boıy jınaǵan mal-múlki sýǵa ketkender júzdep sa­na­lady. Zardap shekkenderge kó­mek kórsetilip, oqıǵa bolǵan jerde arnaıy komıssııa jumys istep jatyr. Memleket basshysy Qyzyl­aǵashtaǵy tasqynnan japa shegip, adam ólimine ákep soqqan apat tý­raly jedel kóńil aıtý joldap, onyń sebebi men saldaryn joıý jáne zardap shekkenderge qajetti kó­mek kórsetý maqsatynda úkimet­tik komıssııa qurylǵanyn halyq jyly qabyldap, ózderin jubatýda. Apat aımaǵynda shatyrlar ti­gilip, qutqarýshylar zardapty joıý sharalaryn qolǵa alǵan. Oblys ákiminen bastap, orynbasarlary, densaýlyq saqtaý, jol-kólik, quqyq qorǵaý, taǵy basqa bas­qar­malar jumyldyrylyp, halyqtyń qasynan tabylyp, qaıǵy-muńdaryn jeńildetýde. О́zimiz de kóshe-kósheni aralap, talaı jaıǵa qanyqtyq. Árıne, kóshe dep aıtý artyq. Keı jerde úı ornynda úıindi, laı-balshyq qalsa, qabyrǵasy qulap, tóbesi ortasyna tús­keni qanshama. Joldyń oń qap­talyndaǵy dóńestegi 4-5 úı aman. О́zin Máden Áýbákir dep ta­nys­tyrǵan jigit atamekenine kórshiles Qytaıdan oralǵan eken. – Allaǵa shúkir, áıteýir otbasym aman. Sońǵy kúnderi jurt bógettiń apatty jaǵdaıda ekenin bir-birine aıtyp, aýyl dúrlikti. Biraq, jergilikti atqarýshy bılik “Mundaı qaýesetti kim taratyp júr. Jaǵdaı jaqsy, alańdaýǵa negiz joq”, dep tynyshtandyrdy. Sonda da tospanyń sý jiberetin qaqpasy tesilgen, arnasynan asyp, apatty jaǵdaıda ekeninen habarlanǵandar býynyp-túıinip, jaqyn aýyldar­daǵy aǵaıyn-týystaryn jaǵalap, kete bastady. Biz de qamsyz qal­madyq. Bas aman. Biraq, elýshaqty usaq malym men eki sıyrym bar edi, bári sýǵa ketti, – dedi.  Má­denniń janyndaǵy Toqtarhan Ilııas baspanasyz qalǵanymen, olardyń da bala-shaǵasy aman. Alaıda sý qoımasynyń apatty jaǵdaıdy bile tura jaýyrdy jaba toqyǵandarǵa degen ókpeleri qara qazandaı. О́zin mal dárigeri Tórehan Qo­jaǵapanuly dep tanystyrǵan aza­mattyń tútikken, qaıǵydan qa­myqqan júzi qabyrǵa qaıystyrdy. – Túngi saǵat 12-ler shama­syn­da tasqyn aıaq astynan aýyldy basyp qaldy. Bári kózdi ashyp-jumǵansha ótip, tasqyn sýdyń bıiktigi 2,5-3 metrdeı boldy-aý deımin. Úıim osy, turýǵa jara­maıdy. Balam men ózim aman qal­dyq. Esimizdi jıǵannan keıin týys-týǵandarymnyń kómegimen úıden laı ishindegi áıelimniń, qyzym men nemeremniń máıitin qazyp aldyq. Ne aıtaıyn, meniń jaǵdaıymdy túsinesińder ǵoı. Bógettiń deńgeıin kórip, baqylap, sýdyń artyǵyn aǵyzyp tursa, mundaı apatqa, qaıǵyǵa ushyramas edik. Onyń ústine memlekettik máni bar bó­get­tiń jeke adamǵa berilip, jeke­she­lendirilgeni de jónsiz, – deıdi. Kimmen pikirlesseń de “Shy­nar” seriktestigine qarasty sý qoımasynyń apatty jaǵdaıyn bile tura jaýapsyzdyq tanytqandarǵa, aldyn alý sharalaryn júrgizbe­genderge degen ashý-yzasyn alǵa tartady. Osy sózimizdi oblystyq tótenshe jaǵdaılar departamenti bergen anyqtama da naqtylaıdy. Onda Aqsý aýdanyndaǵy atalǵan sa­lanyń basshysy maıor K.Baıu­za­qovqa kúnniń kúrt jylynýy men ylǵaldyń mol túsýine baılanysty bógettegi sý mólsheri apatty eken­digi eskertilipti. Sonda atalǵan salanyń basshylary sonshama nemquraıdylyqqa, kózjum­baı­lyq­qa barǵany ǵoı. Budan basqa sheshimge kele almaısyz. Bir-birine sil­teýmen, anyqtama jazýmen shektelgen jumystyń aıaǵy osy. “Aq júrgenge jala joq, aıtqan jerde bále joq”, degen sóz eske tústi. Taýdaǵy jylǵamen 1,6 shaqyrym jyldamdyqpen aýylǵa áp-sátte jetken sel tasqyny, qa­laı ekeni belgisiz, jolyndaǵy beı­itterdi aınalyp ótipti. Qabirler zar­dap shekpegen. Aýyldaǵy ıman­dy­­lyq­tyń otaýy – Allanyń úıi de din aman. Mekteptiń birinshi qabaty bolmasa, qalǵan qurylysy qal­pynda. Kerisinshe, uzyndyǵy bir­shama jaqtaýlary temir betonmen myqtap bekitilgen kópirdiń qabyr­ǵa­laryn sý aǵyzyp, tuǵyryn da qal­dyrmapty. Osy kúni tas­qynnan aýyldyń aıaǵyndaǵy Eginsý, Kól­ta­ban, Alajıde eldi meken­de­rinde adam shyǵyny bolmaǵanymen, tur­ǵyn úıler zaqymdanǵan. Halyq qaýipsiz aımaqtarǵa kóshirilip, olarǵa da jaǵdaı jasalýda. Joıqyn tasqyn osylaısha birneshe aýyldy jaıpap ótip, halyqtyń esinde kópke deıin saqtalatyn alapatymen este qaldy. Qyzylaǵashtaǵy baspanasyz qal­ǵandar men baýyr eti balasy men jarynan, ákesinen, anasynan aırylǵandardyń jan jarasyn emdeý múmkin emes. Desek te, qyl­mystyq is qozǵalýmen qatar mem­lekettik komıssııa apat saldaryn anyqtap, ózgelerge sabaq bola­tyndaı sheshim qabyldaıtynyna jurt senimdi. Tas túsken jerine aýyrlyq ákelse, oblysta dúısenbi qaıǵyly kún retinde jarııalanyp, Jetisý jurtshylyǵy jerlesterine qolushyn berýge daıyn ekenin bildirýde. Elbasy Nursultan Nazar­baev­tyń tikeleı tapsyrmasymen qyzylaǵashtyqtar baspanamen jáne qajetti jaǵdaılarmen qamty­la­tyny komıssııa otyrysynda jan-jaqty aıtylyp, halyqqa túsin­dirilýde. Jeksenbi kúni tasqynnan aman qalǵan úılerge jaryq berilip, keıbir otbasylary qonystaryna qaıtty. Áli de apat bolǵan jerdegi izdestirý, qalpyna keltirý ju­mys­tary jalǵastyrylýda. Dúısenbide Almaty-О́skemen kúre jolyndaǵy buzylǵan kópirdiń mańaıyndaǵy aınalma jol iske qosylyp, jolaýshy qatynasy qalpyna keldi. Kúmisjan BAIJAN, Almaty oblysy.