Beısenbi, 7 naýryz 2013 7:33
Aıaǵyn apyl-tapyl basqan bala ájesiniń etegine tyǵylyp qyńqyldaýyn qoımady.– Áje, sút.– Áje, nan.– Áje, oınaımyn.
Beısenbi, 7 naýryz 2013 7:33
Aıaǵyn apyl-tapyl basqan bala ájesiniń etegine tyǵylyp qyńqyldaýyn qoımady.– Áje, sút.– Áje, nan.– Áje, oınaımyn.
Dalada boran ulyp tur. Qar tizeden jaýǵan. Mundaıda syrtqa bala túgili úlkender de shyǵa almaıdy. Otyn-sý ákelý, mal jaıǵastyrý sııaqty tyǵyz sharýasy bolmasa, úlkender de dalada júrýdi tyıǵan.Sýyq jel terezeni qaqqylap, ýildeıdi. Keıde ash qasqyrdaı ulıtynyn qaıtersiz. Sondaı kezde tula boıyń túrshigip ketedi, odan saıyn qaltyraısyń. Tabıǵat ta tirshiliktiń tylsym taǵylyǵyna tunshyǵa jylaıtyndaı. Árkimniń óz qaıǵy-qasireti bar. Tabıǵat tuldansa áý basta jaralǵanda júrekterine meıirim nuryn quıǵan adamdardyń dórekilenip bara jatqanynan da shyǵar-aý. Syrtqa shyǵyp qam-qaraket jasaýǵa, qasynda qaraıyp otyrǵan quıtaqandaı serigi – nemeresine sút ákelýge qınalyp otyrǵan Naýat ájeniń janyn jegideı jeıtin ýaıymy atan túıege júk bolarlyq. Sondyqtan ol kisi de syrttaǵy boranmen birge kúrsinedi, ishki álemi shurq tesik bolyp jetimsireıdi.Jetim áje, jetim bala. Bir-birine septesip ómir súrip kele jatqandaryna edáýir ýaqyt. «О́mir súrip» deımiz-aý. Eger osyny da ómir dep eseptesek, saǵynyshpen, qorynýmen, toryǵýmen, kútýmen ótken kúnderdi eshkimniń basyna bermesin.Naýat áje oty sónip bara jatqan peshke qarady. Eski tamnyń terezesi jetim qyzdaı jaýtańdap tur edi. Al pesh murjasy tútin tilep ulıdy. Tańerteń tysqa shyqqanda arqalap ákelgen bir qap tezegin shetinen kertip ajdaha aýyzdy peshke laqtyrdy. Keshe qaınysy Aqbolat eki-úsh qap kómir ákelip tastaǵan. Ony kúrep salýǵa Naýat ájeniń júregi daýalamaıdy. Sebebi, áli de alda qystyń kóp kúnderi tosyp jatyr. Únemdeý kerek. Kún saıyn kómirdi kim ákelip berer deısiń.Osy kezde Janaıdar taǵy da qyńqyldady.– Áje, sút.– Kereń Qudaı ekeýmizdi de sorlatyp qoıdy ǵoı. Saǵan ony qaıdan taýyp ákelsem eken? – dep Naýat áje taǵdyryna nalydy.Ol Janaıdardy jalǵyz tastap ketýge de qorqady. Aıaǵy shyǵyp qalǵan bala emes pe? Baıqamasa úsikke urynyp, aýyryp qalýy ábden múmkin. Onsyz da «shyqpa janym, shyqpamen» otyrǵanda basyna bále tilep almasyna kim kepil? Qazir aýyl adamdary ashkózdenip alǵan. Qorjyn úıde qos muńlyq qınalyp otyrǵanyn eshkimniń de elegisi kelmeıdi. Bálkim, ózderiniń de sharýasy shash-etekten shyǵar. Kim biledi…Kenet syrttan qasat qardy kútirlete keship úıge qaraı kele jatqan adamnyń aıaq dybysy estildi. Janaıdardyń janary jarq etti. «Tym qurysa myna tiri jetimge sút ákele jatqan kórshi-qolańnyń biri bolsa ǵoı», dep Naýat áje qolymen jer tirep turýǵa árekettendi.Qapas túnekten úmit oty jylt-jylt etip kóringendeı boldy.
* * *Jadyraǵan jaz aıynyń birinde uly Janqasym men kelini Qarlyǵash Nildiń sýyndaı buzyldy.– Apa, aýylda jumys joq ekenin kórip júrsiz. Kelinińiz ekeýmiz aqyldasyp, qalaǵa baryp jumys qarastyrýdy hosh kórip otyrmyz. Jumys tabylǵan soń Janaıdardy da, ózińizdi de áketermiz. Ázirge shydaı turyńyz, – degen Janqasym.Onda esik aldynda sıyry bar edi. О́zi de nyq sııaqtanatyn. Janqasymnyń alaqandaı aýylda bos sendelip júrgenine kóp ýaqyt ótken. Qarlyǵashtyń da qabaǵy jadyramaı-aq qoıǵan. Kúıeýi erte ketip, keshke iship alyp qısalańdap kele berse, kimniń júzi jadyrańqy bolsyn.Osylardy oılap-oılap Naýat áje balasy men kelinine ruqsatyn bergen. Biraq, quryp ketpeı, jıi-jıi tóbe kórsetip turýlaryn, áıtpese myna baýyr eti – balasynyń jatsynyp ketetinin jetelerine jetetindeı etip túsindirgen.Kóp uzamaı ekeýi chemodandaryn arqalap jolǵa shyqty. Jaýtańdap Janaıdar qaldy. Naýattyń da júregi sol joly jetimsirep qalǵandaı bolyp edi. Ishi birdeńeni sezgen eken ǵoı.Kóp keshikpeı habarlary da kelip jetti. Úlken bir qaladaǵy barqadarly bazarǵa ekeýi de jumysqa ornalasypty. Kelini anaý-mynaý satady eken. Al, Janqasym ázirge júkshi bolyp júrgen kórinedi. Ne de bolsa jumys tabylǵany qandaı jaqsy. Áıteýir, tamaqtary toq, ýaıymdary joq sııaqty. Buǵan da táýbe! Er-azamattyń qol qýsyryp otyrǵanynyń nesi jaqsy?Kúnderdiń kúninde Janqasym úıge kelip anasynyń qolyna bir ýys teńge ustatty. Anasy men balasyna bazarlyq ákelýdi de umytpapty. Osylaı máre-sáre kúı keship otyrǵanda Janqasym jolǵa jáne jınaldy. Endi ony bógeýge de bolmaıtyn edi. Onda Qarlyǵash eki kózi jáýdirep kútip otyr emes pe?Arada taǵy biraz ýaqyt ótkende Janqasym men Qarlyǵash qatar kelip, Naýat ájeniń kári júregin jylytqan. Janaıdardyń da jany kirip qaldy.– Apa, jýyrda úlkenirek páter jaldaımyz. Sonda sizdi de qolymyzǵa kóshirip alamyz. Qazir bir kisiniń tar bólmesinde qysylyp-qymtyrylyp otyrmyz. Sál shydańyz. Keńirek páterge kóshsek, kelip kóshirip áketemiz, – degen uly men kelini jarysa.Nemerelerin ortaǵa alyp ketip bara jatqan uly men kelinge qımastyqpen qaraǵan sonda. Myna ózine aıýdyń apanyndaı kórinetin úıde jalǵyz qalaı ómir súrmek? Biraq, ilgeri úmit ony sabyrlylyqqa, shydamdylyqqa kóndirgen. Basqa amal bar ma edi sonda?Qaladan Toqtasyn atanyń uly Mátqasym bir sumdyqty aıtyp keldi. Naýat áje sonda bul qaýesetke senbegen. Qalaı sensin, kórkem kelini Qarlyǵash mundaı qylyqqa barady dep kim boljaǵan? Aq bosaǵasyn attaǵanda kózderi jaýdyrap, aqqýdyń balasyndaı úlbirep turǵan jan edi ǵoı. Janqasym ekeýi tátti tabysyp, oınap-kúlip júrgenine Naýat apanyń júregi jylıtyn. «Tfa-tfa! Til-kózden aýlaq bolsyn!» – dep Qudaıdan ekeýiniń tatýlyǵyn kún saıyn myń márte suraýshy edi.Jaǵdaı bylaı bolǵan kórinedi. Qalaǵa alǵash barǵanda ekeýi kádimgideı qınalypty. Ár jumystyń basyn bir shalyp júrip, sońynda bazarǵa baryp qytaı azamatynyń qolyna jumysqa kiredi. Jaǵdaılary kóp keshikpeı kádimgideı jaqsara bastaǵan. Onyń syry bar bolyp shyqty. Álgi qytaı azamatynyń kózi Qarlyǵashqa tússe kerek. Sodan Janqasymdy uzaq-uzaq issaparǵa jumsaǵyshtap, Qarlyǵashpen ońasha qalýdy jıiletken. Kelinsheginiń ózine sýyńqyrap bara jatqanyn sezgen Janqasym baılaýly ıtteı ári-beri julqynyp kórgen eken, qarǵybaýyn úzip kete almapty.Kóp keshikpeı Qarlyǵash úlde men búldege oranyp shyǵa keldi desedi. Astyna sheteldik «Djıp» mashınasyn minipti. Qymbat kıim kıip, álgi túlkideı yrjańdaǵan nememen qymbat dámhanalarǵa baratyndy shyǵarǵan. Birte-birte úıine túneýdi qoıǵan. Bir kelgeninde kózderi qyzaryp ketken Qarlyǵash bar shyndyqty, shyndyq emes-aý sumdyqty jaıyp salypty.– Men endi senimen tura almaımyn, – degen.Sodan beri ol záýlim úılerdiń birine qonys aýdarǵan. Qoınyndaǵy qytaıy «bul balanyń maǵan qajeti joq» dese kerek, Janaıdardy shyryldatyp úıine ákelip tastap ketipti. Biraq álgi sheteldik óz eline qashyp ketken be, álde basqa jerden jumys ornyn ashqan ba, sońǵy kezde bazardan múlde qarasyn batyrypty.«Qolǵa bir tússe ǵoı», dep kijinip júrgen Janqasymnyń júregi julym-julym bolyp qala bergen. Emshekten endi ǵana shyqqan sábımen qalaı jumys isteıdi? Sosyn balasyn sheshesiniń qolyna tabystap, qalaǵa qaıta ketti. Sol ketkennen mol ketken. Syrttaı estýinshe, ishimdikke salynǵan kórinedi. Qaıtsin endi, ýyzdaı ýyljyǵan kelinsheginen tapa-tal túste aıyrylyp qalsa. Jumysynan bereke qashsa.El kózine kórinýden arlana ma, kim bilsin, Janqasym aýylǵa tóbe kórsetpeı-aq qoıdy. Endi, mine, qos jetim jurtta qalǵan jandardaı jáýteńdep ár dybysqa eleńdep qulaq túredi.* * *Beker-aq úmittenipti. «Osy úıge kele jatyr», degen adam syqyr-syqyr etken iziniń daýsyn birte-birte úzip baryp, uzap ketti.«E, eshkimge kerek bolmaı qalǵan bizdeı adamdy kim izdesin», – dep Naýat áje taǵy qamyqty.Ashqursaq nemeresine talǵajaý eter birdeńe jasap bermese bolmas. Naýat áje ornynan súıretile turyp, tabaǵa maı quıdy. Otqa taǵy da otyn ústemelep, saqtap júrgen súrdi týralap, qazanǵa saldy. Osy etti qaladan balasy kelse asyp bermek bolyp kópten saqtap júr edi.Janaıdardyń súrge tisi óte qoımady. Onyń sút ishkisi keldi. Biraq, oǵan myna aıazdy kúni kim sút ákelip beredi? Ájesi oǵan vermıshel jegizdi, shaı ishkizdi. Áke-sheshesiniń qolynda júrgende ne iship, ne jeımin dep ýaıymdap kórmegen Janaıdardyń barǵa qanaǵat etpesine sharasy da joq edi.Asqazanyna birdeńe barǵan bala eki dońǵalaǵy áldeqashan túsip qalǵan oıynshyq mashınamen «dyr-dyr» dep sút pisirimdeı ýaqyt oınady da muryny pys-pys etip uıyqtap qaldy. Osy sátti paıdalanyp ájeı kórshiden sút suraýǵa shyqty. Kóshedegi alaı-dúleı boranda sýyryla ushqan qardan kózin asha almady. Qos janardan aqqan jas betin aıǵyzdap kele jatty. Aıdahardaı jalańdaǵan boran ózin jep qoıatyndaı ón boıy qaltyrady.
* * *О́tken ǵasyrdyń jetpisinshi jyldary. Onda jelpildep júrgen stýdentpiz. Júregimizde namys bar. Keshke qaladaǵy ortalyq saıabaqqa baratynbyz. Munda kún saıyn bı bolady. Gýlıa (shyn aty Gúlnar eken) degen qyz únemi orys jigitimen kelip bıleıdi. Sonymen qoltyqtasyp birge keledi, birge ketedi. Namystanamyz. Biraq, tıisýge qorqamyz. Zaman solaı. Internasıonaldyq tárbıe degen bar.Birde bıden qaıtyp kele jattyq. Aıaldamada Gýlıa men jigiti súıisip tur eken.– Nege jurt kózinshe súıisesiń? – dedi Aıdos.– Jáne de orys jigitimen, – dep qosyp qoıdy Qudaıbergen.– Poshla von, – dep Gúlnar bizge tap berdi.Jigitter shydamady. Qandas qaryndasymyz da, orys jigiti de ońbaı taıaq jedi. Sodan keıin kóshede ekeýi qatar kele jatqanymen, qazaq jigitterin kórse boldy, qol ustasyp júrmeıtin boldy.О́tkende ǵoı, Astanada boldym. Qazaqtyń qarshadaı qos qyzy eki sheteldiktiń qoltyǵynda ketip bara jatyr. Máz-meıram. Osy tirlikterine qaraǵanda jatjurttyqtarǵa jar bolýǵa dap-daıyn sekildi.Sonda namys qaıda, ar qaıda? Jaqsy turmys, jaıly ómir Otannan artyq bolǵany ma? Sheteldik kúıeý erke qyzdarymyzdy alaqanyna salyp aıalaı ala ma? Árıne, olardyń ulty, tili, salt-dástúri, ómirge kózqarasy múldem bólek. Qazaq qyzy bóten ortaǵa qalaı sińedi? Álde Avstralııanyń Brısten qalasynda azamattyq nekedegi kúıeýiniń qolynan qatygezdikpen óltirilgen Jarqynaı Batyrhanova qaryndasymyzdyń kebin kıe me? Betin aýlaq qylsyn.Taıaýda respýblıkalyq basylymdardyń biri qolyma tıdi. Oqyp otyryp janym túrshikti. Keıbir qoǵamdyq uıymdardyń zertteýinshe, 19-20 jastaǵy qazaq qyzdarynyń úshten biri sheteldik jigitke kúıeýge shyqqysy keledi eken.2007 jyly Astana qalasynda azamattyǵy joq ózge ult ókilderimen 36 neke qıylsa, 2011 jyly júzge jýyq neke qıylǵan. Al, Almatyda bul san edáýir joǵary desedi. Beıresmı málimetterge súıensek, 30 myńnan astam qytaılyq azamattar Qazaqstanǵa tastaı batyp, sýdaı sińgen. Almatyda olar turaqty tirkelý úshin jas-kárisine qaramaı tek qazaqtyń qyzdaryna úılenip jatyr degendi el aıtyp júr. Álgi 30 myń qytaı erkeginiń teń jartysy qazaq qyzyna qumartsa, tuqymymyz tuzdaı qurymaı ma? Basqalardan týǵandar bizge jıen bolǵanymen, aınalyp kelgende tegine tartady. Ultymyzdyń qany taza bolsyn desek, kelimsek kúıeýlerden qutylýdyń jolyn oılastyratyn kez áldeqashan jetti.Joǵarydaǵy oqıǵaǵa qaıta oralaıyn. Qazir shekaramyz ashyq. Kóptegen memlekettermen qarym-qatynasymyz jaqsy. Olardyń jastary bizge, bizdiki olarǵa baryp oqyp jatyr. Árıne, jas bolǵan soń tanysýlary, birge qydyrýlary múmkin. Biraq, birge qydyrý, dostasýdyń máni Otandy tastap, sheteldiktiń eteginen ustap ketý emes qoı.Meniń Nurjan degen tanysym bar. Sol aıtady: «Zańnan qorqamyn. Áıtpese, sheteldiktiń qoltyǵynda ketip bara jatqan qandas qaryndasty shaınap tastar edim», – dep. Olardyń da shaınalyp qalmasy úshin bastarynda shaınam aqyly bolǵany jaqsy-aý.Qazaqtyń qaısar jigitteri, qaraqat kózdi qyzdyń ákeleri men shesheleri! Qyzdarymyzdy jáýteńdetip sheteldik jigitke qalaı qıyp jiberemiz? Olardyń sanasyna ulttyq namys, ulttyq ar-uıat degen uǵymdy sińire aldyq pa?Osyny oılanaıyqshy.
* * *Bir quty sút taýyp úıine súrine-qabyna jetkende baqyryp jylap otyrǵan nemeresin kórdi. Eki kózi bulaýdaı bolyp isip ketipti. Soǵan qaraǵanda, qorqyp kóp jylaǵan-aý, shamasy. Jylatyp qoıǵan taǵdyrǵa ne shara? Besikten beli shyqpaı jatyp, qasiretke tap boldy. Erteńi qandaı bolar eken? Úıdiń ishi sýyp ketipti.Naýat ájege búkil dúnıe azynap turǵandaı kórindi…
Sabyrbek OLJABAI.
Ońtústik Qazaqstan oblysy.