Alash arystary qalaı aqtaldy?

– Jabaıhan Múbárákuly, 1988-1990 jyldary siz basqarǵan Qazaq­stan Kompartııasy Ortalyq Komıte­tiniń komıssııasynyń qyzmeti týraly kóp aıtylyp, kóp jazylyp júrgen joq. Osy komıssııanyń qurylýyna ne sebep boldy jáne ol nemen aınalys­ty? Áńgimemizdi osydan bastasaq.

– Atys-shabysqa, qýǵyn-súrginge toly bolǵan jıyrmasynshy ǵasyrdyń basynda qazaq halqy nebir asyl ulda­ry­nan aıyrylyp qalǵany tarıhtan belgili. Sol kezde eldi úreı bıledi. Zorlyq-zombylyq elesi qazaqtyń keń dalasyn bertin de kezip júrdi. Degenmen, halyq Shákárim, Maǵjan, Mirjaqyp, Ahmet, Júsipbek sııaqty uly adamdaryn umyt­qan joq. Olardyń óleńderi men poemalaryn jattap alyp, aıtyp júrdi. Kóbine halyq shyǵarmasy deıtin. Sol júrek­ter­di baýraǵan jyrlardyń shyn avtorlary kimder ekenin, múmkin, jastar jaǵy bilmegen shyǵar, al, úlkenderdiń ishteri sezetin. Bertin, Stalın ómirden ozyp, eldegi ahýal saýyǵa bastaǵan kezde jer-jerde jazyqsyz jazalanǵandardy aqtaý jóninde áńgime qozǵalyp, joǵary jaqqa ótinishter túse bastasa kerek. Bul bir. Ekinshiden, ótken ǵasyrdyń 80-jylda­ry­nyń aıaǵynda KSRO-daǵy jaǵdaı kúrt ózgerdi. Bılikke M.Gorbachev kelgennen keıin qoǵamdy demokratııalandyrý qolǵa alyndy. Máskeýde qýǵyn-súrginge ushy­ra­ǵandar aqtalyp, olardyń buryn tyıym salynǵan eńbekteri jarııalana bastady. Bul jaǵdaı qazaq zııalylaryn da oılandyrmaı qoıǵan joq.

Men ol kezde Qazaq KSR-i Ǵylym akademııasynyń vıse-prezıdenti edim. 1986 jyldan keıin bizdiń akademııada da eleýli ózgerister boldy. Respýblıka bas­shylyǵy tarapynan bizdiń atymyzǵa jıi-jıi syn aıtyla bastady. Aqyry ne kerek, akademııanyń atqarǵan jumys­ta­ryn tekserý úshin Moskvadan arnaıy eki úl­ken komıssııa keldi. Ol kezde Or­talyq Komıtettiń ıdeologııa jónindegi hatshysy Z.Kamalıdenov bolatyn. Birde komıssııa múshelerin sol kisi qabyldady. Áń­gi­me aıaqtalýǵa taıap qalǵan sátte máskeýlik ǵalym, KSRO Ǵylym akade­mııa­synyń kor­­­respondent-múshesi E.R.Te­nishov kút­pegen jerden 3.Kamalıdenovten: «20- jyl­­­­­dary sizderde Ahmet Baıtursynov degen til ǵy­­lymynyń úlken ókili bolyp edi. Sonyń taǵ­dyry ne boldy?» – dep surady. Z.Ka­malıdenovtiń tosyn suraq­ty unata qoıma­ǵany anyq. Biraq, ol syr bergen joq, úndemeı qutyldy. О́ıtkeni, bul kezde Qazaqstanda A.Baıtur­sy­nov­tyń esimi múlde atalmaıtyn. Muny eske alyp otyrǵanym, bizdiń eldegi jaǵdaıǵa bular nege únsiz otyr, joǵaltqandaryn nege izdemeıdi degendeı syrtta­ǵylardyń óz­deri de eleńdeı bas­taǵan edi. Mine, komıssııanyń qury­lýyna osyndaı jaǵ­daılar sebep boldy dep oılaımyn.

– Ortalyq Komıtet sizge osy komıssııany basqarýdy júktegende qobaljyǵan joqsyz ba?

– Nege qobaljymaıyn, qatty tol­qy­dym. Bir jaǵynan ózime úlken senim kórsetilip otyrylǵanyn, sondaı-aq, bul istiń jaýapkershiligi de zor ekenin túsin­dim. Alash arystaryn aqtaý jónin­de komıssııa buryn da bolǵan. Biraq, olar óz maqsattaryna jete almady. Komıssııa múshesi Smet Keńesbaevtyń: «Shyraǵym, baıqa, abaı bol. Basyń ketýi múmkin»,  degeni de esimde. Máskeýde mun­daı komıssııany SOKP Ortalyq Ko­mıtetiniń hatshysy, Saıası Bıýro múshesi A.N.Iаkov­lev basqaratynyn biletinmin. Soǵan qaraǵan­da, jeńil jumys emes. Shynym sol, qatty qınaldym. Ýaqytpen sanas­paı jumys isteýge týra keldi. Biraq, ókinbeımin.Sonymen, komıssııa qurylyp, onyń quramyn Qazaqstan Kompartııasy Orta­­­­­lyq Komıtetiniń sol kezdegi birinshi hatshysy G.Kolbınniń ózi bekitti. Komıssııa quramyna M.Qozybaev, M.Bazarbaev, S.Baıjanov, Á.Álimjanov, Z.Ahmetov, R.Berdibaev, Sh.Sátpaeva, S. Qırabaev, S.Zımanov, M.Qarataev, R.Syzdyqova, Á.Tájibaev, Á.Sháripov, Á.Kekilbaev, Á.Qaıdarov, S.Keńesbaev syndy ǵalym­dar men jazýshylar tartyldy.

– Sol kezde ultshyldyqtyń qamy­tyn kıip, halqynan ajyrap qalǵan arystar az emes edi ǵoı. Aqtaý ju­mystarynyń Sh. Qudaıberdıevten bas­talýyn qalaı túsindiresiz?

– Sebebi, onyń máselesi buryn da birneshe ret qozǵalyp, talqylanǵan eken. Biraz materıaldar jınalǵan. Sodan, aqyldasa kele, osy kisige toqtadyq. Komıssııa Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıteti bıýrosynyń sheshimine sáıkes jumys istegendikten qajet qujattardy, materıaldardy alýda esh qıyndyq bolǵan joq. Sh.Qudaıberdıevtiń jeke basyna qatysty qujattardy, anyqtama­lar­dy Memlekettik qaýipsizdik komıtetinen suratyp aldyq. Ádebıet jáne óner ıns­tıtýty 2 tom kólemindegi shyǵarmala­ryn mashınkaǵa bastyryp berdi. Bul isten Semeı oblystyq, Abaı aýdandyq partııa komıtetteri de shet qalǵan joq. Biraz qujattar sol jaqtan keldi.Ortalyq Komıtettiń hatshysy meni jeke qabyldaǵanda: «Asyqpańdar, ýaqyt bar», degen bolatyn. Biraq, men komıssııa múshelerine neǵurlym shıraq jumys isteýimiz kerektigin aıttym. Bulaı iske qulshyna kirisýime Shákárimniń shyǵar­ma­laryn jas kezimnen jattap óskenim de áser etken bolar. Biz Qyzyl eńbek degen aýylda turǵan kezimizde, áskerden oral­ǵan bir jigit onyń eki dápterdeı óleń­derin alyp kelgen edi. Ol kezde men 8-shi sy­nyptyń oqýshysymyn. Álgi dápterde Shá­kárimniń «Qalqaman-Mamyr» poemasy da bar eken. Bárimiz álgi poemany biri­­­mizden-birimiz kóshirip, túgeldeı jattap aldyq. Osy kúnge deıin umytqan joqpyn.

О́tken is – oıǵa kúńgirt, kózge tanyq,Kórmese de, bilgenge bári qanyq.Myń jeti júz jıyrma ekinshi jylQazaqtyń Syr boıynda júrgeni anyq.Ánet babam arǵynnyń el aǵasy,Ári bı, ári molda ǵulamasy.Orta júzge úlgi aıtqan ádil eken,Sol kezde toqsan beske kelgen jasy.Mámbeteı ósip, óndi bara-bara,Sol taptan bir baı shyqty jeke-dara.Sol baıdyń on bes jasar qyzy Mamyr,Ári sulý, ári esti, erkek shora, – dep bastalatyn.Árıne, ol kezde biz bul óleńderdiń avtory Sh.Qudaıberdıev ekenin bilgen joqpyz. Onyń halyq jaýy retinde atylǵanynan da habarsyz edik. Múmkin, úlkender onyń óleńderin saqtap qalý úshin osyndaı qadamǵa barǵan shyǵar?!Sodan, Shákárimge qatysty barlyq materıaldardy qolyma alyp, demalys ýaqytynda qaryndashpen syzyp otyryp, muqııat oqyp shyqtym. О́lenderinde orysqa nemese Keńes ókimetine qarsy bir aýyz sóz joq. Negizinen adamgershilik máselelerin, óner, bilimniń paıdasyn jyrlaıdy. Oıshyldyǵy da tereń. Naǵyz aǵartýshynyń ózi. Orystyń uly jazýshysy L.N.Tolstoımen dos bolypty. Onyń 80 jyldyq mereıtoıyna arnaıy shaqyrylypty. Komıssııa múshelerimen ózara pikir almasqannan keıin Ortalyq Komıtetke kólemdi anyqtama ázirledik. Shákárim Keńes ókimetine qarsy boldy deýge negiz joq. Aqtaý kerek. Osy pikirimizdi bıýroǵa jetkizýge uıǵardyq.

– Jabaıhan Múbárákuly, mate­rıal­dar daıyn bolǵannan keıin sońǵy sózdi kim aıtty? Kádimgideı talqylaý boldy ma?

– Ortalyq Komıtet materıaldarymyzdy qabyldap aldy. Arada biraz ýa­qyt ótkennen keıin bıýroǵa shaqyrtý aldyq. Bıýro otyrysyn G.Kolbın júrgi­zip otyrdy. Birinshi sózdi komıssııanyń tóraǵasy retinde maǵan berdi. Men komıssııanyń qorytyndysyna súıene otyryp, Sh.Qu­daı­berdıevtiń ómirbaıany, shyǵarmashy­lyq qyzmeti jaıly aıtyp berdim. Onyń murasynyń halyqtyń rýhanı ómirinde alatyn ornyna toqtal­dym. Sózimdi aıaq­taǵannan keıin bir-eki suraq boldy. Olarǵa qysqa da nusqa jaýap berdim. Osydan keıin Kolbın: «Onda talqylaýǵa kósheıik, kim sóıleıdi?» – dedi. Sol-aq eken, Memlekettik qaýipsiz­dik komıtetiniń tóraǵasy V.M. Mı­­rosh­nık ornynan ushyp turyp: «Komıssııa­nyń qorytyndysymen kelisýge bolmaıdy. Sh.Qudaıberdıev esh­­­­qandaı da aǵar­­týshy emes. Ol – kontr­revolıýsıoner. Sovet ókimetine qarsy oq atqan adam. Kerek deseńiz, kýlaktardy kóteriliske bas­taǵan. Sol qaqtyǵysta mert bolǵan. Al balasy Qytaıǵa qashyp ketken. Qudaı­berdıev – Alashorda par­tııa­synyń mú­shesi. Alashorda býrjýazııashyl, ult­shyl­­dar men kontrrevolıýsıonerler partııasy», – dedi.Zal tym-tyrys. Ushqan shybynnyń yzyńy estilgendeı. Ýaqyt toqtap qalǵan sııaqty. Eshkim bir aýyz sóz aıtqan joq. Sálden soń N.Nazarbaev, ol kisi sol kezde Úkimet basshysy bolatyn, únsizdikti buzyp: «Buǵan komıssııanyń tóraǵasy ne aıtady, jaýap bersin», – dedi.G.Kolbın maǵan qarady. Jaǵdaı bulaı aıaq astynan ýshyǵyp ketedi dep oılaǵan joq edim. Endi sheginetin jer joq ekenin túsindim.– Mıroshnık joldas bul qyzmetke jańadan kelgen adam. Kóp jaǵdaıdan habarsyz. Qyzmetkerleri durys aqparat bermegen bolýy kerek, qatelesip tur, – dep bastadym sózimdi. – Biz daıyndaǵan anyqtamada tek komıssııanyń ǵana emes, Semeı obkomy men Abaı aýdandyq partııa komıtetiniń pikirleri de eskerildi. Biz zertteý barysynda 300 adamǵa suraý saldyq. Olar Shákárimniń kóteriliske esh qatysy joq ekenin aıtty. Shákárimdi Qarasartov pen onyń orynbasary óltir­gen. Osy qandy oqıǵaǵa kýá bolǵan qoı­shylardyń bárin qorqytyp, kóteriliste soǵysyp júrip óldi degen jalǵan qujat jazdyryp alǵan. Sol kezde Shákárimniń jasy 75-te. Qandaı qazaqtyń shaly 75-ke kelgende qol bastap, kóteriliske shyǵa­dy. Osylaı deı kelip, qyzdy-qyzdymen Máskeýde qaıta qurý isi qyzý júrgizilip jatqanyn, al Qazaqstannyń qaýipsizdik organdary ýaqyt talabyna ilese almaı otyrǵanyn da aıtyp saldym.G.Kolbın: «Basqa sóıleıtin kisi bar ma?» – dedi. Eshkim úndemedi. «Onda ko­mıssııanyń usynysyn qoldaıyq», – dedi ol birden. Sol arada Sh.Qudaıberdıevtiń tolyq aqtalǵany habarlanyp, Ádebıet jáne óner ınstıtýtyna bir jyldyń ishinde onyń shyǵarmalaryn basyp shyǵarý tapsyryldy.Eńbegimiz jandy. Halyqtyń qýany­shynda shek joq. Eger biz utylyp qalǵan jaǵdaıda meniń taǵdyrymnyń ne bolatyny bir Allaǵa ǵana aıan edi. Baba­lardyń rýhy qoldaǵan shyǵar, áıteýir, Alla taǵala aýzyma durys sóz salyp, bir synnan súrinbeı óttim. Ásirese, sol sátte Nursultan Ábishulynyń: «Tór­aǵa­nyń jaýabyn tyńdaıyq», – degeni máseleniń oń sheshilýine túrtki bolǵa­nyna osy kúnge deıin rızamyn. Sol arada bárimiz úndemeı qalǵanda, máseleniń basqasha sheshilip ketýi de múmkin edi. Áıteýir, qudaı saqtady.Aıtpaqshy, jınalystan shyǵyp bara jatqanda V.M.Mıroshnıkke kezdesip qaldym. Ol amandasqany ma, álde meni quttyqtaǵan túri me, qol berdi. Osy sátti paıdalanyp: «Men ómir boıy V.I.Lenınniń jumystaryn jattap ósken adammyn. Ol kisiniń qandaı eńbegin qaı kezde, qandaı jaǵdaıda jazǵanyna deıin bilemin. Sondyqtan saıası qate jiberýim múmkin emes», – dedim. Ol: «Jaraıdy, joldas Ábdildın, budan bylaı birigip jumys isteıik», – dedi.

– Komıssııanyń osydan keıingi jumysy qalaı jalǵasty?

– Arada kóp ýaqyt ótken joq, taǵy da Ortalyq Komıtetke shaqyryldym. Bar­dym. Ondaǵylar Ortalyq Komı­­tet­tiń M.Jumabaevtyń, J.Aımaýy­tov­tyń, A.Baı­­­tursynovtyń shyǵarmashylyǵyn zert­teý jóninde komıssııa qurý týraly sheshim qabyldaǵanyn jetkizdi. Komıs­­sııa­ny siz basqarasyz dedi. Quramy da ózgerissiz qaldy.Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń ǵa­lymdaryn shaqyryp alyp, osy úsh adam­ǵa qatysty búkil materıaldardy jı­­naýdy tapsyrdyq. Qazaqstanda tek Maǵ­­­­jan Ju­mabaev týraly ǵana dúnıeler bar eken. Al Ahmet Baıtursynov pen Jú­­­­sip­bek Aı­­­maýytov týraly materıaldar bolmaı shyq­­­ty. Sodan birneshe ǵa­lymdy is­sa­parmen Lenıngradqa attan­dyr­dyq. Olar bir-eki aıdyń ishinde M.Ju­ma­baevtyń, J.Aıma­ýytovtyń kitap­taryn, A.Baıtur­sy­novtyń eńbekterin túgelimen jınap alyp keldi. Jumysty aldymen Maǵ­jan­nyń shyǵar­malaryn saraptaýdan bastadyq.

– Shákárimdi aqtaýdyń ózi qıynǵa túskenin aıtyp otyrsyz. Al Maǵjan jónindegi áńgime qalaı órbidi? Jalpy, osyndaı komıssııanyń qurylyp, iske kiriskeni jóninde halyqqa habarlandy ma? Sizderge jumys barysynda usy­nys-pikirmen kelgender boldy ma?

– Ádette, mundaı áńgime tez taraıdy ǵoı, Maǵjandy biletin adamdar ózde­ri­niń oılaryn aıtyp kelip jatty. Jo­ǵa­ryda aıtqanymdaı, 60-jyldardyń so­ńyn­da Maǵjannyń shyǵarmalary Orta­lyq Komıtet qurǵan komıssııada qara­lyp, olar M.Jumabaev býrjýazııashyl, ultshyl aqtaýǵa bolmaıdy degen qory­tyndy jasaǵan bolatyn.

– Komıssııanyń osyndaı sheshimge kelýine ne sebep boldy dep oılaısyz?

– Menińshe, onyń basty sebebi, sol kezde komıssııanyń quramynda bolǵan adamdar qýǵyn-súrgindi óz kózderimen kórgendikten, keńestik rejimniń qateles­kenderdi aıamaıtynyn bilgendikten Maǵ­jandy qorǵaı almady. Qoryqty. Basqa da sebepteri bolýy múmkin.Men komıssııaǵa kelip túsken Maǵjan týraly materıaldardy túgel qarap shyq­tym. Partııa tarıhy ınstıtýty óz anyq­tamasynda Maǵjanǵa qara boıaýdy aıamaı jaǵypty. Sol sııaqty, Memlekettik qa­ýipsizdik komıteti de: «Býrjýazııashyl, ultshyl, Alashordanyń múshesi, Keńes ókimetine qarsy, óleńderiniń bári so­sıa­lızmdi qaralaıdy», dep aıtpaǵan sózderi joq. Osylarǵa qaraǵanda, Maǵjandy aq­taý ońaı bolmaıtyn sııaqty kórindi. 1988 jyly eldegi jaǵdaı bapty emes-ti. Jel­toqsan oqıǵasyna baılanysty «Qa­­zaq­stan ultshyldyǵy» degen SOKP Or­talyq Komıtetiniń qaýlysy shyqqan bolatyn. Biraq, sheshingen sýdan taıynbas degendeı, jumysymyzdy jalǵastyra ber­dik. Maǵjannyń lırıkasyn, tabıǵat sýret­te­ri­ne toly óleńderin alǵa tartýmen boldyq.

– Maǵjannyń shyǵarmashyly­ǵyn­da basqa maǵynadaǵy joldar da boldy ǵoı.

– Iá, onyń ólenderinde sol zaman­nyń ıdeologııasyna, tanym-túsinikterine qaı­­­shy tustar da jeterlik edi. Maǵjan bılik basyndaǵylardyń keń sahara qazaq dalasyn mekendegen jurtshylyqtyń ózindik etnomádenı erekshelikterin es­ker­megenin, tabıǵat pen qoǵam, el, halyq tutastyǵyn buzý, tirshilik ıeleriniń tynysyn taryltyp ekologııalyq apatqa aparý sııaqty máselelerge ashyq qarsy shyqqan. Mysaly, bir óleńinde: «Jolbarys jortatuǵyn sar dalamda, О́ńkeı shoshqa, dońyzdar tolyp ketti» degen joldar bar. Qaısybir óleńderindegi sharasynan asyp tógiler­deı patrıottyq sezimderi ultshyldyq, túrik­shildik dep baǵalanǵan. Biraq, biz ol jaǵyn eskermeı, Maǵjannyń uly aqyn, Abaı ıdeıalaryn ári qaraı jalǵas­ty­rý­shy, damytýshy, qazaq halqynyń rýhanı dúnıesi men mádenıetindegi zor kubylys ekenin dáleldeýge tyrystyq.Maǵjannyń aqyndyǵyna eshkimniń talasy joq. Ol – óz halqyn shyn súıgen naǵyz patrıot. Orys aqyn-jazýshy­lary­men dos bolǵan. Oǵan A.M.Gorkııdiń ózi arasha túsken. Osy jaǵyn kóbirek kórsettik. Ásirese, onyń keıingi kezderi birjola halyqtyń pozısııasyna shyq­qan­dyǵyn, aqyndyǵymen qatar aǵartý­shylyq qyzmetpen aınalysqanyn, pedagogıkadan oqýlyq jazǵa­nyn, psıhologııadan, sosıologııadan ki­taptar aýdarǵa­nyn, ǵylymı termınder jasaǵanyn basa aıttyq. Osyndaı máse­lelerdi jazbasaq, Maǵjandy aqtaý ońaı bolmas edi.Maǵjan Jumabaev materıaldaryn tekserý, saraptaý barysynda M.O. Áýe­zov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ıns­tı­týtynyń qyzmetkerleri belsendilik tanytyp, kóp is tyndyrdy. Ol kezde ıns­tıtýt dırektory Sherııazdan Eleýkenov edi. Bárimiz aqyldasa otyryp, Maǵjanǵa qatysty materıaldardy tereń saraptap, komıssııanyń jalpy qorytyndysyn jazyp, Ortalyq Komıtetke tapsyrdyq.Maǵjanmen qatar tarıh ınstıtýty­nyń qyzmetkerlerin qatystyra otyryp, J.Aımaýytovtyń eńbekterine de saraptama júrgizdik. Ol kezde Tarıh ınstı­tý­tynyń dırektory Manash Qozybaev bolatyn. Manashtyń ózi de belsene kiristi. Tarıhshy ǵalymdardy Máskeý, Lenıngrad kitaphanalaryna jiberip, J.Aıma­ýytovtyń barlyq eńbekterin jınattyq. Biz ol kezde J.Aımaýytovty bilmeıdi ekenbiz. Materıal jınaý barysynda onyń «Qartqoja», «Aqbilek» sııaqty shyǵarmalary jáne ádebıet máseleleri týraly marksıstik turǵydan jazylǵan maqalalary qolymyzǵa tıdi.

– Jabaıhan Múbárákuly, sizdiń sózińizge qaraǵanda, Alash arystaryn aqtaýda esh qıyndyq bolmaǵan sııaq­ty ma, qalaı?

– Qıyndyq bolmaýshy ma edi. Ási­re­se, Ahmet Baıtursynovqa kelgende qat­ty qınaldyq. О́ıtkeni, Ahań tek ǵa­lym, aqyn ǵana emes, Alashorda memle­keti men Alash partııasynyń lıderi, ıdeology ћám kósemderiniń biri edi. Álıhan Bókeıhanovpen qatar júrgen adam. Bul kisi týraly málimetter men eńbekterin tilshi ǵalymdar arqyly Lenıngradtan aldyrdyq dedim ǵoı. Tipti, taǵy ne bar eken degen oımen olardy el arasyna da jiberip kórdik. Biraq, tushymdy eshnárse tabylmady. Ol kezde halyq A.Baı­tur­synovtyń kitaptaryn, qujattaryn saq­tap ustaýǵa qoryqsa kerek. Bul kisiniń materıaldary men eńbekterin komıssııa músheleri túgeldeı oqyp shyqty. Onyń qazaq grammatıkasyn tuńǵysh zertteýshi, termınderdi engizýshi ǵalym ekendigin dáleldedik. Biz bul jóninde anyqtamada jan-jaqty jazyp berdik. Ásirese, tilge tıek etkenimiz ol kisiniń Lenın, Stalınmen kezdesip aıtqan oılary. Ahmet: «Lenınmen kezdeskende biz ózara jaqsy túsinisemiz. Al jergilikti kommýnıstermen ondaı til tabysa almaımyz» dep jazǵan eken. Lenın ol kisini túrli ko­mıssııalarǵa, úkimet oryndaryna basshy­lyqka jiberip otyrǵan.Al endi onyń poezııasyna keletin bolsaq, munda eshqandaı ultshyldyq joq. Ol ózge halyqtardyń shyǵarma­laryn barynsha nasıhattaǵan adam. I.A.Krylovtan «Qyryq mysal» degen eńbegin aýdarǵany belgili. Budan ózge de birneshe jazýshylardyń shyǵarmalaryn tárjimalaǵan. Ahań orystyń iri jazýshylary týraly tamasha oılaryn aıtyp, qazaq pen orys mádenıetin ushtastyrýǵa tyrysqan. Abaıdyń aqyndyǵy jóninde alǵash maqala jazǵan.

– Osy kezde Memlekettik qaýipsiz­dik komıteti qandaı ustanymda boldy?

– Komıtet úsheýine de qarsy pikir jazdy. Olardyń aıtýynsha, úsheýi de ultshyl. Daıyndaǵan anyqtamalarynda alashordanyń múshesi, kontrrevolıýsıoner degennen basqa sóz joq. Sol sııaqty, Partııa tarıhy ınstıtýty da A.Baı­tur­synovty qaralaýmen shektelgen. Biraq, biz anyqtamamyzda olardyń bergen materıaldaryn onsha eskergen joqpyz.Anyqtamada negizinen A.Baıtursy­nov­tyń ǵylymı eńbekterin, qoǵamdyq saıası qyzmetin, orys mádenıetin nasıhattaýshy, V.I.Lenınnen joldama alǵan degen tustarǵa kóbirek mán berip, boıaýyn qalyńdata tústik. Degenmen, boıda qorqynysh ta bar. Bul joly úsh adamdy aqtaıyq dep otyrmyz. Odan keıin A.Baı­tursynovtyń halyqqa belgisiz bir máse­leleri boldy. 1929 jyly partııa­nyń XV sezinde Býharındi áshkereleýge baıla­nys­ty úlken aıtys ótti. Sol jó­ninde Ahań óziniń Qostanaıdaǵy bir bajasyna jazǵan hatynda: «Mynaý bolshevıkter ózara bir-birimen aıtysyp-tartysyp jatyr. Sender qapyda qal­­mań­dar», – depti. Osy haty MQK-niń qolyna túsýi múmkin ǵoı. Biz endi: «Án aıta almaıtyn aıǵaıǵa basady» de­mek­shi Ahańnyń Lenınmen kezdesken jerlerin, ony qoldaǵan tustaryn basa aıttyq.Qyrýar jumys atqarylǵanmen, kó­ńil­de kúmán kóp. Memlekettik qaýip­siz­dik komıtetindegiler ótkendeginiń ese­­sin qaıtarýǵa umtylýlary múmkin ǵoı degen oı da mazalaıdy. Osy oımen qo­rytyndy daıyn bolǵan soń, V.M.Mı­­roshnıkpen kezdesip: «Bizdiń jasap jat­qanymyz bir másele. SOKP Ortalyq Komıtetiniń tarıhqa obektıvti túrde qarańdar degen nusqaýy bar. Stalın zamanynda tarıhty burmalaýshylyq bol­ǵa­nyn ózińiz jaqsy bilesiz. Sondyqtan qazir ortalyqtan kóp suranys túsip, tyıym salynǵan kitap­tar, repressııaǵa ushyraǵan adamdar aqtalyp jatyr. Al bizde bul máseleniń sheshilýi qıyndaý bolyp tur. О́zińiz bilesiz, Shákárimdi zorǵa aqtadyq. Bul aqtalaıyn dep otyrǵan kisilerdiń rýhanı dúnıeleri keremet. Olar orystyń kóptegen kórnekti adamdarymen dos bolyp qatar júrgen. M.Jumabaev Reseıdiń Brıýsov sekildi kóptegen iri aqyndaryn úlgi tutqan. A.Baıtursynov, J.Aımaýytovtar da osyndaı dárejedegi adamdar. Olar eshqandaı ultshyl emes. Barlyǵy Abaıdyń shákirt­teri. Abaı qazaq halqyn orys halqymen dostyqqa qanshalyqty shaqyryp úgit­tese, bul azamattar da osyndaı baǵytty ustanǵan», – dedim. Keıin munyń paıdasy tıdi. Mıroshnık bıýroda sóılegen joq. Sóıtip, bul másele qalaı sheshiler eken dep ýaıymdap júrgenimizde, op-ońaı ótip ketti.

– Mirjaqyp Dýlatovtyń isi qalaı qaraldy? Onyń isin qaraýǵa ázirlik barysynda týystarymen, atap aıt­qanda, qyzy Gúlnár apaımen kezdes­tińizder me?

– Bulardyń barlyǵyn aqtap alǵannan keıin, Mirjaqyp Dýlatovqa da kezek keldi. Bul kisini aqtaý bizge óte qıynǵa soqty. Sebebi, sol kezde el arasynda Mirjaqyp Dýlatov Amangeldini óltirdi degen qaýeset tarap ketken edi. Komıssııa jumystaryna ádebıetshi, tarıhshy, fılosof mamandardy, zańgerlerdi qatys­ty­ryp, ol kisi týraly qandaı materıal bar, sonyń barlyǵyn jan-jaqty tek­serdik. Bir kúni hatshym kelip: «Sizge bir kisi kelip otyr. Mirjaqyp Dýlatovtyń qyzymyn deıdi», – degen soń: «Kirsin», – dedim. Bul apaımen men ózim Abaı kóshesinde bir úıde turǵanmyn. Ol kisi – Qazaq ensıklopedııasynda orynbasar bolyp qyzmet istegen  Áben Satybaldıev degen­ qalamgerdiń jary-tyn. Sodan Gúlnár apaı meniń qabyldaýyma kelip:– Jabaıhan shyraǵym, men Mirja­­­qyp Dýlatovtyń qyzymyn. Meniń ákem sııaqty jazyqsyz jazalanǵandardy aq­taý jumystary júrip jatqanyn estigen soń komıssııanyń tóraǵasy dep sizge ádeıi keldim, – dedi.Men:– Jaqsy, kelińiz. Sizdiń kelgenińiz óte jaqsy boldy. Bizge keıbir derekterdi túsindirip, aıtyp berersiz, – desem, ol kisi derekterdi aıtqany bylaı tursyn, Mirjaqyp Dýlatovtyń búkil dúnıesin saqtaǵan eken. Sodan maǵan: «Mende ákemniń barlyq materıaldary bar. Men ákemniń aqtalatynyna sen­genmin, – dedi. Gúlnár apaı ákesin alyp ketken ýaqytta nebári 12-aq jasta eken. Sheshesin de qosa alyp ketipti. 12 jasar qyz ákesiniń búkil kitaptaryn, qujat­ta­ryn bir qorapqa salyp, orys qurbysy­nyń úıine tyǵyp qoıady. Keıin tipti joldasyna aıtpaǵan. Apaıdyń barlyq materıaldardy alyp kelgeni bizdiń komıs­sııanyń jumysyn edáýir jeńildetti.Ákelgen materıalmen túgel tanysyp shyqtyq. Mirjaqyp Dýlatov Alashorda partııasynyń belsendi qaıratkerleriniń biri bolǵan. 1911 jyly qazaq ádebıe­tindegi alǵashqy roman – «Baqytsyz Jamaldy» jazǵan. О́zi Qazanda bilim alyp, kóptegen shyǵarmalaryn jarııalaǵan. So­nyń ishinde «Jut» degen óleńin men ákem­niń aýzynan estigenmin. Men jut jóninde jazylǵan talaı shyǵarmalardy oqydym. Biraq, Mirjaqyp Dýlatovtyń sol bir ǵana óleńinde qazaq jutynyń barlyq sıpaty, tragedııasy keremet kórsetilgen.Ol kisi tek aqyn-jazýshy, saıası qaıratker ǵana emes, sonymen katar, matematıka jáne taǵy basqa ǵylymdardan eńbekter aýdarǵan. Osy kúnde ol kisini keıbireýler matematık dep júr. Biraq, Mirjaqyp matematık emes. Ol kezdegi kazaq zııalylary halyqty ǵylymǵa baýlý úshin ózge tilden matematıka, bıologııa, medısına salasyndaǵy kitaptardy, oqýlyqtardy aýdarǵan. Osyndaı aýdar­ma­shylardyń biri – Mirjaqyp Dýlatov. Bul kisi gazette redaktordyń orynbasary bolyp, Keńes úkimetine birtalaı qyzmet etken adam.Komıssııa músheleri Jaqańnyń shy­ǵarmalary men eńbekterin túgeldeı qa­rap shyqqan soń, Amangeldini óltirdi degen sóz qaıdan shyqty, sony anyqtaýǵa kiristik. Bul kisiniń Amangeldi ólimine esh qatysy joq eken. Ony óltirgen basqalar jáne múlde ózge jaǵdaıda bolǵan oqıǵa. Mirjaqyp óltirdi degen mynadan shyqqan kórinedi: «Amangeldi» spektakli júrip jatqan ýaqytta akter Qapan Badyrov Alashordanyń ba, álde orystyń aq ofıseriniń rólin oınaǵanda Mirjaqypqa uqsap kıingen eken. Mir­jaqyp sándi kıinetin, ádemi adam bolsa kerek. Sony kórgen jurt: «Á, Aman­gel­dini óltirgen Mirjaqyp eken ǵoı», – dep oılaǵan. Oǵan tipti eshqandaı dálel joq. Biz bunyń barlyǵyn tekserip shyqtyq.Endi bul kisige orys pen qazaqtyń mádenı baılanysyn nyǵaıtýǵa qarsy yqpal jasaǵan deıtindeı eshqandaı aıyp taǵýǵa bolmaıdy. Jalpy, qazaq zııa­lylarynyń eshqaısysy da orysqa qarsy bolmaǵan. Árıne, patshanyń zulymdy­ǵy­na, onyń mańaıyndaǵy túrli sheneýnik­ter­diń ozbyrlyǵyna qarsy shyqqan. Biraq orystyń ádebıeti men mádenıe­ti­ne, L.N.Tolstoı, F.M.Dostoevskıı, A.S.Pýsh­kın, M.Iý.Lermontovqa esh ýaqytta qar­sy bolmaǵan. Sonymen osynyń bárin bıý­roǵa ótkizetin anyqtamamyzǵa dálel­dep turyp jazyp bergen soń, bul kisi de aqtaldy. Bul sheshimderge halyq júregi jaryla qýandy. Ásirese, ol zııalylar ortasynda úlken serpilis týǵyzdy. Olar týraly maqalalar, estelikter jaryq kóre bastady.

– Áńgimeńizge kóp rahmet.

Áńgimelesken Jarasbaı SÚLEIMENOV,«Egemen Qazaqstan».