ÁKE

Qystyń qyraýly yzǵary qaıtyp, kúnniń kózi jańa­dan jipsip kele jatqan kóktemniń óliara kúnderiniń biri-tin. Kúndegi qarbalas tirliktiń bárin bir shetke ysyryp tastap, sol kúni jumystan erte shyqtym. Tús áletinde tańda túsken qyrbaq qardyń zári qaıtyp, kún jylı bastaǵan edi. Kún eńkeıgen soń bári kerisinshe, batystan baıaý yzǵar soǵyp tur eken. Ádettegideı aldyn ala jobalanǵan jospardy buzyp, ózimmen ózim bolǵym keldi. Aıaldamaǵa keldim de, taksı ustadym. Kónetoz mashına syrǵyp kelip toqtady. Júrgizýshisi murty ja­ńadan te­bin­dep kele jatqan bozbala eken. О́zi tym kóńildi kó­rinedi, áı-sháı joq “otyryńyz aǵa” degeni. Basymdy ızep sálemdesýdiń ısharatyn jasadym da, jeńil kóliktiń artqy jaǵyna baryp jaıǵastym. Lyp etip mashına ornynan qozǵaldy. Ári-beriden keıin rýlde kele jatqan bozbala ekeýara únsizdikti buzyp “Aǵa, bú­gin ákemniń týǵan kúni edi, jasy al­pysqa toldy. Tańerteń úımen sóı­lesip, ákeı­di qut­tyqtadym”, – dedi. “Aýylyń qaı jaqta?” dep suradym. Maǵan jon arqasyn be­rip otyrǵan jigit, ántek burylyp “Oń­tústik jaqtan bolamyz”, – dep qysqa qa­ıyrdy. Túsinikti. Endi áń­gimeni men jal­ǵadym. “Ákeńdi qatty jaq­sy kóresiń-aý, bala?” Myna kisiniń su­ra­ǵynyń túrin qara degendeı, myrs etip bir kúlip aldy da: “Aǵa, ákesin jek kó­retin adam kórdińiz be?” – degeni. Únim óshti. Apyr-aý, shynynda ákesin jek kóretin adamnyń bolýy múmkin be? Áke degen asqar taý emes pe? Meniń mazasyzdanyp, abyr­jy­ǵan kóńilimdi kenet sarnap qoıa bergen mag­nıtofon úni bólip jiberdi. Shopyr bala tátti ánniń yrǵaǵynda elitip keledi. Bul án eriksiz meniń de jan-dúnıemdi bılep ala jóneldi: “Jas edim ómirge erkin boılamaǵan, Kúni erteń ne bolaryn oılamaǵan...”. Baıaý úndi qońyr daýys qulaqtan kirip, alpys eki tamyrdy qýalaı boılap, úlpildep soǵyp turǵan júrekke sińip jatyr. Áke – qudiret... áke – álem... áke – ómir! Nege osy sońǵy ýaqytta ákem týraly kóp oılan­a­myn?! Kóke! Osy sóz maǵan tym ystyq. Bul ataýdy esit­ken­de denem birtúrli shymyrlap ketedi. Bala kezde mán bermeýshi edim, bul kúnde “kóke” dep jıi qaıtalaǵym kep turady. Kishkentaıyńnan atańnyń balasy bolyp ósken­dik­ten be, maǵan ákeni moıyndaý da ońaıǵa soqqan joq. Jeńgem sııaqty bolyp ketkendikten anamdy da Láıla dep atyn ataıtynmyn. Pende qashanda ýaqytqa táýeldi ǵoı. Atamnyń kel­mes­tiń kemesine minip ketkeni qashan? О́zimdi tárbıelegen Tyntaı apam da, meni dúnıege ákelgen anam da qaıtpas saparǵa attanǵanyna, úsh jyldyń júzi bolypty. Mine, osy sátten bastap, áke, saǵan degen meniń boıymda erekshe bir sezim oıandy. Buryn qalaı baı­qa­ma­ǵam. Sonaý shalǵaıda jatyp meniń tileýimdi tileıtiniń, meniń tasym órge domalasa, seniń kózińniń jasy keýdeńe domalaıtynyn da sezem. Seniń baıaý basyp kele jatatyn jaıbaraqat júrisiń qandaı! Tipti árbir tal kirpigińnen sabyrlyqtyń ıisi esip turatyndaı... Sonaý bir bala shaǵymnan kókeıimde jattalǵan sýret kóp. 1967 jyly ekeýmiz de Tashkenttegi aýrýhanada baspaǵa (tamaqtan ósken etke) operasııa jasattyq. Men jeti jastamyn, al kókem 32 jasta. Meniń jaram tez ja­zy­lyp ketti de, al seniń pyshaq tıgen jeriń ońaılyqpen bite qoımady. Sodan qaıta-qaıta palatańa baryp, jaǵdaıyńdy bilip turamyn. Ol kezde ákem ekenińdi bilmeımin, aǵam retinde qaraıtynmyn. Al sen eshqashan da balań ekenimdi sezdirgen emessiń. Aıtaıyn degen emeýrin de bolǵan emes. О́ıtkeni, sen atamnyń jalǵyz uly ediń. Al maǵan tek et-júregiń eljirep tursa da syrttaı salqynqandy qaraıtuǵynsyń. Sonyń bári kes-kestep kóz aldyma keledi. Áke, seni saǵyndym. Mashınanyń moto­rynyń únimen jarysyp, taspaǵa basylǵan án áli sarnap keledi: “Sharyqtap ketsemdaǵy qanat qaǵyp, ózińdeı qamqor áke qaıda maǵan...”. Meniń de kirpigimnen bir tamshy úzilip túskendeı boldy. Móp-móldir tamshy. О́mir qalaı tez ótip barady. Syrǵyǵan dúnıe seni de qartaıtty-aý! Biraq bul ómir, áke, seniń tánińdi qartaıtsa da, jan-dúnıeńdegi meıirim ıirimin sýaltqan joq. Qaıta samaıyńa aq kirip, jyljyp ótken jyldaryń júzińde iz qaldyrǵan saıyn, aqyl bulaǵyń arnasyn keńite túsken. Týa bitken salmaqty mineziń odan saıyn, mys qazanda qaınaǵan altyn kenishteı jarqyraı túsken. Qaıdam, áke, maǵan solaı seziledi. Áke, seniń tula boıy tuńǵysh balań bolsam da, meni bir ret meıiriń qanyp ıiskegen joqsyń-aý. Bári úlkenge degen qurmettiń, alǵan tálim-tárbıeniń arqasy. О́ıtkeni, men áýlettiń altyn dińgegi, ustazdar kóshiniń narqasqasy – Sultan atamnyń baýyrynda óstim. Atam qandaı edi? Qazir oılasam, aıtýǵa teńeý tappaı qınalam. Myń jyl jerdiń astynda jatyp, adamzattyń baqyty úshin atylǵan výlkanmen birge aqqan ábilqaıat sýynyń sarqyny sııaqty edi. Ishken adamnyń meıiri qanatyn, tatqan adamnyń tańdaıynan dámi ketpeıtin, aqyldyń sýaty edi atam. Sol atamnyń ómirdegi shyraǵy bolǵan áke, sen kimnen osal boldyń. Seniń qanaǵatyńdaı baı qasıet pende balasynyń mańdaıyna kóp buıyra bermeıdi. Tym qanaǵatshyl boldyń. Ásili, mańdaıyń jarqyrap tursa da, ony qalpaǵyńmen basyp, basqanyń shyraǵy jansyn dep tilediń. Myna bizder seniń osy tilegińe qudaıdyń bergen syıy bolarmyz. О́tkende tús kórdim, áke! Basyn aq qar basqan bıik shyńǵa qaraı órlep kelem. О́rlegen saıyn jel qatty. Pyshaqtyń qyryndaı qııa tasta otyryp, sonaý etekke kóz salsam, kózin kólegeılep qarap turǵan seni kórdim. Sen qolyńdy sermep taǵy da ush, taǵy da ush dep tursyń. Qolyńdy sermegen saıyn boıyma qýat daryp, shyńǵa qaraı órleımin. Bir kezde shyńnyń basyna da shyqtym. Sen eki qolyńdy jaıyp bata berip jatyr­syń... Oıanyp kettim. “Sharyqtap ketsemdaǵy qanat qa­ǵyp, ózińdeı qamqor áke qaıda maǵan...” . Qazir de osy án kókeıimdi terbep keledi. Balalyq shaq, bal dáýren kúnderim ótken alystaǵy Ordabasym, Bórjarym, ata-babam qonysy. Men ony saǵyna eske alamyn. Áke, meniń saǵan degen mahabbatym myń shaı­qalsa da tógilmeıtin aıshara toly zámzám sýy sııaq­ty. Únsiz ǵana qııalaı sholyp qaraıtyn qyran qabaǵyń maǵan aqyl men parasattyń uıasy tárizdi elesteıtin. Bór­jardyń qunarly topyraǵynan ónip shyqqan árbir ós­kinniń taǵdyrynda, áke, seniń de qoltańbań bar. Al­dyńnan talaı shákirt qanattanyp ushty. Sen bárin de qyran qabaǵyńdy serpip tastap, shyǵaryp salyp, ti­leýin tilep qala berdiń. Áli sol qyran tuǵyrda otyrsyń. Men seniń osy tuǵyrda máńgilik otyrýyńdy, sen shyq­qan abyroı bıigińniń jyldar jalǵasynda da alasarmaýyn tiler edim... Áke, seni oılap, tereń qııalǵa berilip ketippin. Shopyr bala áli terbelip keledi. “Jan áke, shertip sezim dombyrasyn, keýdemdi qýanyshqa toltyrasyń...”. Án áli syńsyp tur. Eriksiz, áke, seni taǵy da esime aldym. Sonaý 70-shi jyldardyń basy bolatyn. Besinshi synypta oqyp júr­gende jetekshimiz Samarqantqa saıa­hatqa shyǵatynymyzdy aıtty. Jaqyn jer emes. Men baratyn tizimge jazylǵan joqpyn. Úıge kelgen soń: – Oblyspen kelisip, kóktemgi kanıkýlda oqý­shylar Samarqantqa barsyn dep em. Seniń nege barǵyń kelmedi? – dediń sabyrly ún qatyp. – Atammen kelispegen soń baram dep aıta almadym. – Atań qarsy bolmaıdy. Eldi, jerdi kórý kerek qoı. Barǵanyń jón. Shynynda osy saıahattan erekshe ásermen oraldym. Paıdasy da kóp bol­dy. Tarıh, adamdar jóninde óz kóz­qa­rasym qalyptasa bastady. Atam qaıtys bolǵannan keıin saǵy­nyshymdy basqym kep ózimshe maqala, óleń jaza bastadym. Onym gazetterge shyǵyp, ári sol kisige uq­saǵym kelip, atym shyǵa bastaǵan kezde meni shaqyryp alyp, bylaı dediń: “Ákim, sen sóz óneri degendi áli bil­meısiń, óıtkeni jassyń. Bireý maqtady eken dep, kókirek kerýshi bolma. Adamǵa talantty qudaı beredi, ony ári qaraı damytý pendeniń óziniń qolynda. Toldym degen adam tógiledi, bol­dym degen adam shashylady. Osy­dan abaı bol! Atańnyń sara jolyn qý, biz – ustazdar áýletimiz, osy ataqqa kir túsirme!” – dediń. Osy sóziń meniń sanamda máńgilik jattalyp qaldy. Qaıda júrsem de, qandaı qyzmetke barsam da, sanamda “ustazdar áýletiniń abyroıyna kir keltirme” degen bir aýyz sóziń jań­ǵyryp turady. Solaı, áke: “Armannyń asqaryna qulash ursam, aldymnan asqar taý bop sen turasyń!”. Men sol joldy qýyp ustaz bol­dym. “Balapan uıada ne kórse, ushqanda sony iledi” degendeı, meniń ustazdyq ómi­rim, áke, seniń ómirińmen jalǵasyp jat­ty. Meniń balań qııalym atamdaı, óziń­deı ustaz bolsam degen armanmen ushtasatyn. О́ıtkeni, men ustazdyqtyń qadir-qasıetin otbasynan sezinip óstim. О́zińe qarap, ulylyq pen ulyqtyq úrdisterin sheber úılestirip, bir ǵana ustaz beınesinde toǵystyrǵan adam­dyqtyń bıik úlgisin kóretinmin. О́zińe eliktep, keleshektiń kóshin túzep, el yqylasyna bólenýdi qaladym. О́ıtkeni, “us­tazdyq etýden jalyqpaı”, altyn eńbektiń she­ji­re­sin asyl sııamen jazyp qaldyrǵanyńdy bir men ǵana uq­qam joq... Solaı, áke, buǵan deıin atama arnap, áje­me arnap, anama arnap tolǵaý jazyppyn. Osynyń bárin baıqaı júrip, qynq demediń. Jaqsylyq solarǵa buıyrsyn degen baıaǵy keńpeıil, izgi tilegiń. Sońǵy bir barǵanymda, kózińe tereń muń tunypty. Bul neniń muńy túsinem: eń jaqyn adamdaryńnan aıyryldyń. Sonda da syrtqy kózge syr bermediń. Salıqaly, salmaqty, sabyrly qalpyńnan tanbadyń. Men sodan mynany uqqan sııaqtymyn: “Qaıǵyny da kótere biletin qýat-kúsh, qajyr-qaırat kerek eken-aý”. Solaı, áke, men sizden móldirlikti uqtym. Kirshiksiz taza adamdy taǵdyr da syılaıdy eken. Senen taraǵan bir bulaq qazir bir-bir ózenge aınaldy. Tyńdańyzshy: “Bul kúnde men de ózenniń arnasymyn, kim móldir bolsa sonyń joldasymyn”. Qanǵa sińgen ádet pe, dabyrany, artyq sóıleýdi unata bermeısiń. Kezinde paıǵambar jasyna tolǵanyńdy toılaýǵa zorǵa kóndirip ek. “Onyń keregi ne? Meniń jurttan artyq eshteńem joq”. Basqa eshteńe aıtpaısyń. Bireýdi renjitip, bireýge qatty aıtqan kezińizdi kórgen emespiz. Tek qarapaıym qońyr kúı keshkendi unatasyń. “Jaqsylyq jerde qalmaıdy, ıman otqa jan­baıdy” degen atalardan qalǵan maqal bar. Sol sııaqty halyqqa jasaǵan jaqsylyǵyń jerde qalmaıdy, áke. Sen bizge usharǵa qanat, shabarǵa talap berdiń, ómirlik úlgi-ónege boldyń, kóktemde búr jaryp shyqqan qyzǵaldaq gúldiń qaýyzyndaı sulýlyq syıladyń. Bul – jan sulýlyǵy, bul – minez sulýlyǵy, bul – ómirge degen qushtarlyq... Osydan keıin meniń búgingi jetken bıigim, áke, seniń qamqoryńsyz boldy dep qalaı aıta alam. Shejire keýdeńniń shýaǵyna shomylǵan meniń bula kúnderim – ǵumyrymdaǵy umytylmas sátterim. Me­niń bala kezdegi kekildi mańdaıymnan syıpaı almasań da ózińizben táńirdiń meıirim shýaǵyndaı nurta­raı­tyn. Árdaıym ózińizge arqa súıep, ómirlik tirligimniń taý­syl­mas kenin sizden tabamyn. Ata ónegesin boıǵa sińir­gen qasıetińmen óz uıańnan túlep ushqan urpaq­taryń­nyń qashanda amandyǵy men abyroıyn tilep otyra­syń. Qudaıǵa shúkir, on shaqty balańnan 28 nemere kórip otyrsyń. Altynaı atty shóbereń bar. Jaqynda dú­nıege kelgen taǵy bir shóbereńe Láılá dep ana­myz­dyń atyn qoıdyq. Týa bitti ónerge degen qushtarlyq maǵan áke qa­nynan darymaǵanda qaıdan keldi deısiń. Shyn­dy­ǵynda, men sizdiń ashylmaǵan nemese ózińiz alaý­la­tý­dy qolaı kórmegen týma darynyńnyń týyn­dy­sy­myn. О́ıtkeni, atam ózińdi Abaıdyń dana sózimen aýyz­dandyrdy. Ol danalyqtyń týmaı ketýi múmkin be. Endeshe, meniń boıymda óner ushqyny bar bol­sa, ol senen daryǵan, áke. Seniń sheksiz, qarapaıym qońyr kúıiń ózińe sondaı jarasady. Men de sondaı bolýǵa tyrysyp baǵyp kelemin. Erteń, mine, taǵy da týǵan kúniń. Alty músheldi artqa tastap, 75 jastyń asýyn alyp otyrsyń. Sol baıaǵy qarapaıymdylyǵyńnan, izgiligińnen, ustazdyq qasıetińnen ózgergen emessiń. Kólikti áýe kassasyna qaraı burǵyzdym. Erteńge ushaqqa bılet aldym. “Qýansań qýana ber, áketaıym, Men seniń ómirińniń jalǵasymyn...” Iá, áke, men seniń ómirińniń jalǵasymyn. Ákim YSQAQ, Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi.