Jaısańdarym

Sársenbi, 17 sáýir 2013 1:52

1977 jyldyń qańtarynyń on jetisi kúni Almatydaǵy Qazaq Memlekettik ýnı­versıtetiniń (qazirgi Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti) fılologııa­ fakýlteti dekandyǵy qyzmetinen Taldy­qor­ǵan pedagogıka ınstıtýtyna rektor bolyp keldim. Almatydan taıaqtastam jerde tursa da, Taldyqorǵanda buryn bolmaǵan edim. Umytpasam, sol kezde halqynyń sany 110 myń-aq edi. Kósheleri taptaza, mashına da az, jasyl jelek jamylǵan, kórikti qala eken.

Az ýaqyttyń ishinde kóp kisilermen ta­nystym, aǵa-ini taptym, olardyń birazy­men dastarqandas, dámdes, syılas-qur­met­tes bolyp kettim. О́te jıi aralasqan, ton­nyń ishki baýyndaı bolǵan aǵalarym: Moldaqasym Talqybaev (Taldyqorǵan qa­lalyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy), Hamıt Shoqalaqov (oblystyq qaýipsizdik komıtetiniń bastyǵy), Ábdiqadyr Bolsambekov (oblystyq ishki ister basqarmasynyń bastyǵy), Barııan Tursynov (oblys prokýrory), Músirep Esenjanov (oblys atqarý komıteti tóraǵasynyń orynbasary, Erkin Áýelbekovtiń nemere aǵasy), Jasbolat Nurmuhambetov (qalalyq ónerkásip taýarlaryn satý mekemesiniń dırektory) sekildi elimizge eńbegi sińgen qaıratkerler edi. Taldyqorǵanda qyzmet etken on bir jylda osy kisilermen jubymyz jazylǵan joq, jıi aralasyp turdyq.Asyl aǵalarymnyń aı mańdaıly jaıdary júzderi de, jaratylys-bitimi de, kıim kıisi, júris-turysy da ózgeshe edi, bári de kóz aldymda. Jandary jaısań, qyzmetke, Otanyna adal, jumysyna shyn berilgen, baýyrmal, kirshiksiz taza kisiler edi. Kókeılerinde aqsha, dúnıe emes, eldiń amandyǵy, urpaqtyń keleshegi turatyn. Olar dúnıeqońyz bolǵan joq, iship-jemnen artyq baılyq jıǵan joq. Tamaǵy toq, kıimi bútin boldy. Qońyrqaı kúı keshti. Saraılarda turǵan joq. Memleket bergen 3-4 bólmeli shaǵyn páterlerde turdy. Ol úılerdegi apa-jeńgelerimiz de aǵalarymyzǵa saı edi. Balalaryn ósirip, qonaqtaryn atqaryp, jarqyldap júretin. Bólinbedik, jiktelmedik. Birimiz oıdan, birimiz qyrdan bolsaq ta, bir kisiniń balasyndaı apta saıyn dastarqan basynda tabysyp júrdik. Olardan kóp kishi bolsam da menimen qataryndaı syılasyp, qurdasyndaı qaljyńdasyp otyratyn. Bári de jarasyp turýshy edi.Sarǵaıǵan saǵynyshtyń saldary ma eken, álde erekshe qarapaıymdylyǵy men baýyrmaldylyǵynan ba eken, áıteýir dúnıeden alshań basyp, arshyndap, ańqyldap ótken Jasbolat aǵa men jibek minezdi, tabıǵat erekshe janyn sulý jaratqan, toqsanǵa kelgenshe kórkin bermegen, jatqa da, jaqynǵa da júregi eljirep turatyn, únemi adam balasynyń tilegin tilep júretin Kúlásh ápkem týraly esimde qalǵandardy qaǵazǵa túsirsem dep qolyma qalam aldym.Jasbolat aǵa batyr tulǵaly, buıra shash­ty, ejelgi grek ańyzdarynyń geroıyn­daı, tabıǵaty da, keskin-kelbeti de erekshe jaratylǵan, aqyl-parasaty da úılesip tur­ǵan,­ baryn aǵaıynmen bólisip júretin, ádemi kıi­netin, jaıqalyp júretin óte kelisti kisi edi.Jasekeń 1923 jyly qazirgi Almaty oblysynyń Aqsý aýdanyndaǵy burynǵy «Qyzyltań» sovhozynyń aýmaǵynda, Mataı stansııasynan jıyrma shaqyrymdaı Qopa degen jerde dúnıege kelgen. Babasy Shymyr, atasy Mahmet, ákesi Nurmuhambet kórgendi, dáýletti, saýatty, elge syıly kisiler bolǵan eken. Babasy Shymyr Qoıandy jármeńkesine, Áýlıeataǵa, Tashkent pen Ándıjanǵa kerýen júrgizip, mal aıdatqan. Shymyr ba­ba­nyń áýleti shetinen ónerpaz, ortanyń aja­ry bolsa kerek. Áýlettiń úlken úıinde kúnde syrnaı, skrıpka, mandolın, dombyra tartylyp, bul óńirde buryn-sońdy esh­kim estip-kórmegen sán-saltanat bolyp ja­tady eken. Jákeńniń ákesi Nurmuhambet Maman-Turysbek áýletiniń áıgili «Qaraǵash» mektebinde oqyp bilim alǵan. Muǵalimdik qyz­met atqarǵan. Mektep dırektory bolǵan. 36 jasynda dúnıeden erte ótedi. Sóıtip, Jas­bolat jeti jasynda – jetim, anasy otyz jasynda jesir qalyp, turmystyń, joq­shylyqtyń taýqymetin, azabyn ábden tartady.Anasy endigi qalǵan ómirin ákeden qalǵan jalǵyz tuıaq Jasbolatyna arnaıdy. «Asyldy soqsań shyńdalar, jasyqty soqsań jym bolar» degendeı, ekeýi de qıyndyqqa jasymaı, shyńdala túsedi.Jasbolat Mataı orta mektebinen bilim alady. 1942 jyly mektepti úzdik bitiredi. Ásirese, qazaq ádebıetin, álem ádebıetin tereń ıgeredi.Mektepti bitire salysymen áskerge sha­qyrylady. 1942 jyly naýryzdyń 10-juldyzynda Ashhabadtaǵy áskerı ýchılıshege kýrsant bolyp qabyldanyp, alty aı oqyp, kishi leıtenant degen ataq alyp, Teristik Kavkazǵa maıdanǵa attanady. Sol­ jyldyń qazan aıynda 328-atqyshtar dı­vı­zııasynyń 1107 polkynyń úshinshi ba­talonynyń quramynda vzvod komandıri bolyp soǵysqa kiredi. Bar bolǵany on toǵyz jasynda osylaısha qııan-keski soǵysty basynan keshiredi. Oń qolynan eki ret, jambasynan jaralanady. Sóıtip, soǵysqa jaramaıtyndardy tylǵa qaıtarý jónindegi Qorǵanys mınıstriniń buıryǵyna sáıkes Tashkentke – Orta Azııa áskerı okrýgine jiberiledi. Odan ári Almatyǵa – respýblıkalyq áskerı komıssarıatqa keledi. Sonymen, Jasbolat ásker qatarynda bir jyl tórt aı bolyp, onyń bes aıy maıdan shebinde soǵysyp, 1943 jyly shildeniń jıyrmasynshy juldyzynda týǵan eline – Aqsýǵa oralady. Nebary jıyrma jasqa tolar-tolmas shaǵynda Otan soǵysynyń ekinshi toptaǵy múgedegi atanady.Jalǵyzynyń aman kelgenin kórgen ananyń qýanyshynda shek bolmaıdy. Tátesiniń endigi armany balasyn aıaqtandyrý, Nurmuhambetiniń urpaǵyn jalǵastyrý bolady.Bir kúni anasy Jasbolatqa:– Shyraǵym, jalǵyzdyq Qudaıǵa ǵana jarasqan. Maǵan kelin túsirip berseń qaıtedi. «Kelbeti keliskennen keńes sura», «Túsi ıgiden túńilme» degen emes pe, Qarashiliktegi aýyldyq keńeste isteıtin Kúlásh degen boıjetken qyzdy el maqtaıdy. Sulýlyǵyna – aqyly men minezi jarasqan, ádepti, ádemi, baısaldy, sabyrly qyz. Sony maǵan kelin qyp túsirshi, – deıdi.Anasynyń aıtqanyn eki etpeıtin Jasbolat:Aı qabaq, altyn kirpik, qyzyl erin,Kel deseń nege aıaıyn attyń terin.Sary aǵash sazǵa bitken sekildenip,Qaı jerde otyr eken burań belim, –dep boıjetkenniń aýylyna tartady.Ol kezde jigitterdiń bári áskerde. Qarashilikke kelse, óńkeı qyz-kelinshek jıylyp, óleń aıtyp, bı bılep, dombyra tartyp, kóńil kóterip otyr eken. Jas ofıser ishke kirip sálemdesedi. Qyz-kelinshekter oryndarynan turyp, Jasbolatty tórge shyǵarady. Qyzdar aýyldyń alty aýyzyn shyrqap, meımanǵa qonaqkáde aıtqyzady. Kókten izdegeni jerden tabylǵan soń aıansyn ba, jas jigit bar ónerin ortaǵa salady. Ásirese, ǵashyqtyq týraly halyq ánderin áýeletip, jınalǵandardy tánti etedi. Án aıtyp otyryp Jasbolat kóp qyzdyń ishinen álgi tátesi maqtaǵan Kúláshti izdeıdi. Bir kezde aı dese aýzy, kún dese kózi bar, eki beti balbul janǵan aı mańdaı, sámbi taldaı maıysqan, qypsha beli úzilip kete jazdaǵandaı, qalamqas, qolań shash, arý qyzǵa kózi túsedi. Qolynda orystyń úsh ishekti balalaıkasy bar, óleń aıtqandardy súıemeldep otyr eken. Nárkes kóziniń qıyǵymen bir qaraǵanda, Jasbolattyń tula boıy ottaı janyp, buryn basynan keshpegen qaıdaǵy bir kúıge túsedi. Arbalǵandaı, arý qyzdan kózin ala almaıdy. Bir kezde Kúlásh tamyljytyp neshe túrli ánge salady. «Jalǵyz arsha», «Ilıgaıdy» aıtqanda, jigit sózben aıtyp jetkize almaıtyn erekshe sezimge bólenedi. Qyzdyń názik saýsaqtary, ýyljyǵan erni, móldiregen kózi Jasbolatty qaıdaǵy bir kúıge salyp, esinen tandyrady.О́ttiń dáýren,Keshtim saıran.Ýa, shirkin, qyz-bozbala,Jastyqtyń áserimenSaldym saıran, –dep úzildirgende, Jasbolat ishteı:– Tátemniń aıtqan qyzy osy bolar te­ginde, Qudaıym endi meni adastyra kór­me, izdegenim dál osy qyz, – dep ishinen kú­bir­lep, arýdyń jalt etken janarynan shoq tús­kendeı, júregi attaı týlap, keýdesine syı­maıdy.Kesh tarqaıdy. Kúlásh balalaıkasyn keýdesine qysyp úıden shyǵyp bara jatqanda, Jasbolat bir aýyz tildeskisi keledi, biraq, átteń, til baılanyp, aýyz ashyp birdeńe deýge dáti shydamaıdy. Eshteńe deı almaı qalady. Osylaı mazasyz kúnder men túnder bastalady.Tamyzdyń tamyljyǵan kúnderiniń birinde tal túste Jasbolat aýdanǵa telefon shalǵaly aýyldyq keńestiń keńsesine kele jatady. Oılamaǵan jerden ánshi qyz aldynan shyǵa keledi. Jaqyndaı bergende qyz kózin tómen salyp, ótip ketpek bolady.– Sálemetsiz be, telefon kerek edi, keńse ashyq pa? – dep suraıdy Jasbolat.– Túski úzilis kezi ǵoı, keńse jabyq edi, – deıdi qyz.Qazaqy aýyldyń ishi emes pe, tal túste beıtanys jigitpen sóılesýdi yńǵaısyz kórdi me eken, qyz ketpek bolady, biraq Jasbolat:– Keshirińiz, shuǵyl sóılesýim kerek edi, keńseni ashsańyz qaıtedi? – deıdi qıylyp.Osy sózderden keıin qyz keri qaıyrylyp, keńseniń esigin ashady.Ishke kirgen soń:– Sizben tanysaıyq, meniń atym Jasbolat, – dep jigit qolyn usynady.– Sizdiń atyńyzdy bilemiz ǵoı, meniń atym Kúlásh – deıdi qyz.Kúlásh osyndaǵy oqý úıin basqarady eken. Olar sol arada biraz sóılesip qalady. Osylaı bastalǵan tanystyq úzilmeıdi.Kúnder jyljyp ótip jatady. Ekeýi aýyl syrtyna, ózenniń jaǵasyna kelip jıi-jıi syrlasatyn, birin-biri kórmese, tura almaıtyn bolady. Aqyry, ýádelesip, otbasyn qurýǵa sóz baılasady.Kúnderdiń kúninde Jasbolat anasyna kelip:– Táte, sizge kelin túsiretin boldym, – deıdi.Qýanyshy qoınyna syımaǵan ana: – Ras pa, kim, kim? – dep suraı beripti.– Qarashiliktegi álgi sizge unaıtyn qyz, – deıdi Jasbolat.Qýanǵan da, qoryqqan da bir degendeı, «Iıa, Qudaı, men de armanyma jettim be!?» dep, anasynyń kózinen jas parlaı jónelipti.Ýádeli kúni Jasbolat ymyrt úıirile bir atty jetektep, alyp qashqaly qyzdyń aýylyna keledi. Kóp tosady. Sálden soń túıinshegin qoltyǵyna qysyp qyz da jetedi.Attanar aldynda:– Sen bilmeısiń, Jasbolat, men bir jumbaq janmyn. Alla meni taǵy qandaı jolǵa bastap turǵanyn bilmeımin. Saǵan sendim, ustadym etegińnen, – deıdi.Eki jas atqa qonady.  Dál sol sátte Jasbolat keń dúnıede ózinen basqa baqytty adam joqtaı sezinedi.«Jumbaq janmyn» degen qyzdyń sózi jol boıy Jasbolattyń kókeıinen ketpeı qoıady. Aqyryn sýyrtpaqtap, sózge tartpaq bolyp edi, onysynan eshteńe shyqpady.– Ol áńgimeni qozǵamaı-aq qoısaq qaı­tedi, amanshylyq bolsa keıin qanyǵarmyz, – dedi qyz.Jasbolat:– Meniń jalǵyz sheshem bar, ol baıǵus taǵat tappaı seni kútip otyr. Sol úıge sen jumbaq kelin bop kirmeı, aıdan anyq bop, tabaldyryqty oń aıaǵyńmen attaǵanyń jón emes pe? – deıdi.Kúlásh sál oılanyp:– Men apamdy jaqsy bilemin ǵoı, úı arasy jaqyn otyrǵanymyzdy kórdiń emes pe, nesine maǵan arnaıy tanystyryp jatyrsyń, – dep nazdana qaraıdy.– Aq sútin berip, alaqanyna salyp ósirgen, jesir júrip-aq bir men úshin qıyn-qystaý kezeńderge tóze bilgen, taǵdyrdyń barlyq taýqymetine kónip, jalǵyz ulyn azamat sanatyna qosqan, óziniń tirshiliktegi armanyn tek meniń bolashaǵymnan kútken anamnyń paryzyn óteý meniń qasıetti boryshym ekenine seni ılandyrǵym keledi. Eger sen ómirlik qosaǵym, basymdaǵy baǵym bolsań anamnyń aldyndaǵy osy paryzymdy birge óteýińdi ǵana tileımin. Soqtyqpaly-soqpaqsyz tirshilikti, ómirdiń tapshylyǵyn da birdeı kóterer azamatyń bolýǵa ýáde etemin, oǵan myna tún, aspandaǵy juldyzdar kýá bolsyn, – deıdi Jasbolat.Manadan beri qaı-qaıdaǵy oıdyń túbine jete almaı kele jatqan Kúlásh betin basyp jylap jiberedi.Jasbolat:– Nege jyladyń? Nege sonsha muńaıdyń? Muńaımashy. Jylamashy, jylamashy, janym, – dep báıek bolady.– Sen, árıne, baqyttysyń. Anańnyń aıasynda erjettiń. Aıaýly anam men Eńsegen tátem ekeýi meni de bir úıdiń jalǵyz qyzyn­daı erkeletip, basymnan qus ushyrmaı ósir­di, – dep qyz áńgimesin bastaıdy. – Endi, mine, men bolsam ketim baram. Týmaǵan soń jó­nin aıtpaı qashyp ketti-aý, – dep jylap jatqan shyǵar baıǵustar. Jumbaq janmyn de­genimde asa bir qupııa joq. Esim kirgeli bilgenim, ata-analarym baqýatty kisiler bol­ǵan eken. Sodan ba, kámpeskelenip, sotta­lyp, jer aýdarylyp, bytyrap ketken. Sheshem ekeýmiz tentirep, bir kúni keshkilikte tanymaıtyn bir úıge panalaǵanymyz esimde. Sol kezde men shamasy tórt jastamyn. Sol úıde aıaq astynan sheshem dúnıe saldy. Anamnyń qaıda jerlengeni múlde esimde joq. Sóıtip, anamnyń ýyz sútin emgenimmen, meıirimine qana almaı, aıaly alaqanynyń jy­lýyn seze almaı, júregime jastaı sher qatty. Kóp uzamaı bir úlken kisi aldyna mingizip «Jar shapqan» degen jerdegi balalar úıine ótkizgenin bilem. Biraz jyl osynda tárbıelendim. Mine, bar jumbaǵym da, tarıhym da osy.Qyz osylaı ishtegi syryn da, sherin de aqtaryp saldy.Eki jas Aqsýdyń shetine ilikkende tań da raýandap atyp kele jatqan edi.Kelin oń aıaǵymen úıge kirgende senerin de, senbesin de bilmeı asyp-sasqan Jasbolattyń anasy:– Shyraqtarym… jaryǵym… quldyǵym… Qu­daıym kóz jasymdy kórgen eken. Jal­ǵy­zym… Nurmuhambettiń shańyraǵy endi sónbeıtin boldy. Táńirim tileýimdi berdi. Qut­ty qyla gór, Jasaǵan ıem! – dep kelinin emi­rene súıip, ebil-debil jylaýmen boldy. Bul 1943 jyldyń qazan aıynyń 23 juldyzy edi.Kúlásh ápkemizdiń ataqonysy qa­zir­gi Almaty oblysynyń Kóksý aýda­nyn­daǵy Jeldiqara degen jerden bolady.­ Jalaıyrdyń bir atasy Andastyń Aqto­lym­bek rýynan taraıtyn Narsha bıdiń balasy Báıkisiniń jalǵyz uly Baıqadamnan týǵan. Sheshesi Bátish óte ajarly, sulý kisi eken. Ol Jalaıyrdyń bir atasy Myrzanyń Asan rýynan shyqqan. Báıkisi 1926-27 jyldary tárkilenip, Sibirge jer aýdarylady. Týystary qýǵyn-súrginge túsip, jan-jaqqa bas saýǵalap qashady. Birazy taý asyp, Qytaıǵa ótip ketedi. Ákesi Baıqadam týǵan jerden ketpeımin dep, taý-shatqal saǵalap, qar tósenip, muz jastanyp júrip dúnıeden ótedi. Anasy Bátıma Kúláshti alyp Muqyrydaǵy aǵaıyndaryn panalaıdy. Biraq kóp uzamaı sol jerde qaıtys bolady. О́zderi de qalt-qult etip otyrǵan aǵaıyndary «Jaqsydan qalǵan jalǵyz tuıaq edi, aman qalsa eken» dep Kúláshti jetim balalar úıine tapsyrady. Balalar úıiniń dırektory Nuraqas Teljanov balalardyń bárine óz ákesindeı qaraıtyn ımandy, qaıyrymdy, abzal azamat eken, jańadan kelgen áp-ádemi, botakóz, úrip aýyzǵa salǵandaı, buıra shash balany qaıyn enesi Aıaýly Eleýsizqyzyna asyrap alýǵa beredi. Eki-úsh aı ǵana buryn Kúlásh degen qyzyn joǵaltyp, etegi jasqa tolyp, ańyrap otyrǵan beıbaq jetim balany baýyryna basady. Qaıtys bolǵan qyzynyń ornyn bassyn dep atyn Kúlásh qoıady. Kúlásh ápkemizdiń azan shaqyryp ata-anasy qoıǵan aty Kúnsana bolǵan eken. Aıaýly ana Kúláshin óz qyzyndaı kórip, alaqanyna salyp ósiredi, oqytady. Kúlásh Aqsý aýdanynda Qyzyl buryshtyń jetekshisi bolyp qyzmet isteıdi. Soǵystan jaralanyp elge oralǵan leıtenant Jasbolatpen osynda tanysyp, osynda tabysyp, birge shańyraq kóteredi.1996 jyly (bul kezde Jasekeń zeınetker) Jasbolat aǵanyń kósemsóz, derekti áńgimelerge, oıtolǵaýlarǵa toly shaǵyn estelik kitaby jaryq kórdi. Avtor osy kitabynda oqýshymen óziniń taǵdyry, ata-tegi, balǵyn balalyq shaǵy, ómir ótkelderi, atqarǵan qyzmeti, aǵaıyn-týǵany, jora-joldastary, bala-shaǵasy, otbasy, aıaýly Kúláshi týraly tebirenip, oı bólisedi. Sonysymen de ańqyldaǵan aqjúrek minezin, eshkimge uqsamaıtyn tulǵa ekendigin ańǵartady. Esteliktiń ón boıynan áıel bitkenniń aqyldysy, ajarlysy, sabyrly-salmaqtysy, meıirbany, tirshiliginde qyzyǵy, yntyqtyǵy basylmaǵan aıaýly jary, basynyń baǵy Kúláshi týraly asa bir yqylaspen, súıispenshilikpen jazylǵan joldardy oqyp qanyǵasyz. Oqyp otyryp rıza bolasyz.– «Mine, endi Kúlásh ekeýmiz qosylyp tútin tútetkeli qazir 53 jyl. Kúnder zýlap, aılar adymdap, jyldar jyljyp óte berdi. Kóńilden talaı kóktem kóshti, jadymyzda talaı jyl jańǵyrdy. Qudaıǵa shúkir, jolaýshylap kelemiz. Osy jarty ǵasyrdan astam ýaqytta ómirdiń ashy da tushy dámin tatyppyz. Qyzyǵyn da, shyjyǵyn da kórippiz. Ekeýmiz de bergen ýádelerimizdi, aıtylǵan sertterimizdi, adamı qasıetterimizdi joǵaltpaı oryndap shyqqan tárizdimiz. Úılený taǵdyrdyń úlken júgi edi, bul synnan da bilekke-bilek, tilekke-tilek, júrekke júrek qosa bilýmen ǵana súrinbeı óttik, úlken abyroıǵa ıe boldyq. Kúlásh minezge baı, óz pikirine, óz isine berik, ár nársege eliktemeıtin, ne istese de ózine laıyqtysyn ǵana tańdap alatyn, baısaldy da kishipeıil kelin ekenin aǵaıyn-týǵan, jora-joldas aldynda dáleldedi. Jurttyń bári erkeletip ony Kúlátaı dep ketti.Sheshemmen 33 jyl birge turyp, ony týǵan anasynan kem kórmedi. Baqty, qaqty. Aıalady. Álpeshtedi. Tátem 1976 jyly tamyz aıynda 76 jasynda Jambyl qalasynda dúnıe saldy.Jasekeń men Kúlásh ápkemiz toǵyz bala tárbıelep ósirdi. Olardyń barlyǵy da erjetti. Árqaısysy ózderinshe shańyraq kóterip, tútin tútetti.Uldary men qyzdarynan nemere, shóbere súıdi. Sóıtip, keshegi aty óship qala jazdaǵan Nurmuhambettiń urpaǵy ósip-ónip, úlken áýletke aınaldy.Iá, Jasbolat anasyn aıalap, Kúlátaıyn ómir boıy súıip ótti. Bertinde qartaıǵanda da bir-birimen syılasyp, syrlasyp otyratyn. Ekeýi ómirdiń jarasymdy mektebi sekildi kórinetin kózimizge. Kúlásh ápkem de otaǵasynyń ornyn baǵalaı bildi, betinen qaqqan joq, aldyn kesip ótken joq. Aqkóńil, ańqyldaǵan aǵamyzdyń babyn taýyp, jaǵdaıyn jasaýmen boldy.Taldyqorǵanǵa kóship kelgende tabysqan sol asyl aǵalarym meniń eń jaqyn dostarym ári qamqorshylarym boldy. Pedınstıtýt oblystaǵy jalǵyz joǵary oqý orny bolǵan soń ári tipti jas edim, ınstıtýtqa, onyń rektory maǵan da qyzyǵa da, qyzǵana da qaraıtyndar az bolǵan joq. Syrttan sóz júgirtip, domalaq aryz jazǵandar da tabylyp jatatyn. Sonyń bárinde de asyl aǵalarym aqylshy bolyp, meni qyzǵyshtaı qorǵap, shyq jýytpaı júretin.Ár nárseniń de, ár istiń de sáti biledi ǵoı. Danyshpan bolyp týǵanmen, jurttyń báriniń birdeı joly bola bermeıdi. Endi búgin esime alyp oılansam, Moldaqasym, Músirep, Hamıt, Barııan, Ábdiqadyr, Jasbolat aǵalarymnyń qaı-qaısysy da baǵy jansa el basqaratyn, eliniń kóshin bastaýǵa laıyqty adamdar eken ǵoı. Biz kóbine janymyzda jaqyn júrgen, qarapaıym bop kóringen kisilerdiń tulǵasyn, kemeńgerligin tanı bermeımiz. Tulǵa dep kóbine bıliktiń tizginin ustaǵandardy ǵana aıtamyz.Burynǵy kezde de aqyl-parasaty boıyna jarasqan, boıyn jasyrǵan tulpardaı júırikter, eldiń kóshin bastaıtyn qaıratkerler, aqylmandar el ishinde joq emes edi. О́kinishi, olardyń báriniń birdeı baǵy janyp, joly bola bermeıdi, kóbine el ishinde, tóńireginde, otbasynda, dastarqanda ǵana belgili bolyp qalady. Olar dáreje-ataq, mansap izdemeıdi. Barǵa qanaǵat qylady. Meniń joǵaryda atyn ataǵan aǵalarym sondaı syıly, óz ortasynda, el ishinde qadiri asqan kisiler edi. Olar meniń ekinshi ýnıversıtetim, Táńir syılaǵan, taǵdyr tabystyrǵan ustazdarym boldy.Eshkimge uqsamaıtyn jaratylysymen, tirshilik jaıyndaǵy tolǵanystarynyń tereńdigimen, ómirge beıimdiligimen, asyp-tasyǵan ańqyldaǵan aqjarqyn kóńilimen, qaıyrymdylyǵymen, kishipeıildiligimen, parasatymen ózgeshe kórinetin Jasbolat aǵa erekshe edi.Jasbolat aǵa Nurmuhambetov óziniń týǵan óńiri – Taldyqorǵanǵa 1977 jyldyń aıaǵynda oraldy. Oǵan deıin on bes jyl Jambyl oblystyq tutynýshylar odaǵyn basqarǵan ol Taldyqorǵan qalalyq ónerkásip taýarlaryn satý mekemesine dırektor bolyp keldi. Kóp keshikpeı tanystyq. Birden ózine baýrap aldy. Sodan bastap ol kisi dúnıeden ótkenshe jubymyz jazylǵan joq. Biz Almatyǵa kóship ketken soń da jıi-jıi telefonmen sóılesip, anda-sanda saǵynysyp ushyrasyp júrdik.Qudaıǵa shúkir, Jasbolat aǵamyz ben Kúlásh ápkemizdiń artynda úlken áýlet, jaıqalyp ósken urpaq, asyl ónege qaldy. Jasekeńniń bala-shaǵalarynyń ishinde kúni búginge deıin bizdiń úzbeı aralasyp turatynymyz – qyzy Gúlnar men kúıeý balasy Ersultan. Gúlnar – týǵan qaryndasymyzdaı, Ersultan týǵan inimizdeı bop ketti. Gúlnar ákesi men anasynyń bar jaqsy qasıetin boıyna sińirip, kópshil, dastarqandy, qonaqjaı, qazaqy dástúrde ósip-qalyptasty.Ersultan da tekti jerden shyqqan, kórgeni bar, ónegesi de, óneri de jeterlik, qyz minezdi, izetti, adamgershiligi mol azamat. Abyroıly jumys istep keledi. Jap-jas kezinde Qapal aýdandyq partııa komıteti uıymdastyrý bóliminiń meńgerýshisi, odan soń Taldyqorǵan oblystyq partııa komıtetiniń nusqaýshysy, keıin oblys ákimshiliginiń apparat jetekshisi boldy. Shetelde úsh jyl dıplomatııalyq qyzmet te atqardy. Elge oralyp, Prezıdent Ákimshiliginde on alty jyldan astam jemisti eńbek etti. On jylǵa jýyq kadr saıasaty bólimin basqardy. Otbasy ajarly. Ortasyna syıly. Búginde Parlament Májilisiniń depýtaty, eline qadirli, memleket qaıratkeri. Keıbireýler astyndaǵy taǵyna saı shyr aınalyp, qubylyp otyrady emes pe? Qaı qyzmette de Ersultan ózgergen emes, kishipeıil, betegeden bıik, jýsannan alasa bolyp júredi. Kisiniń qadiri sondaıda bilinbeı me, byltyr Ersultan alpysqa tolyp, dostary han kóterdi. Osyny kórip qýandyq.Jasbolat aǵa 1997 jyly dúnıe salǵanda da, Kúlásh ápkem 2012 jyly dúnıeden ótkende de, olardy arýlap attandyrǵan, as berip, bastaryna belgi qoıǵan – Ersultan men Gúlnar. Bul ekeýine aǵa-apamyzdyń árýaǵy rıza shyǵar dep oılaımyn. Eli-jurty da rıza. Qazaq urpaqty Qudaıdan osy úshin suraıdy.Jasbolat aǵa fılosofııa fakýltetin bitirgen, tabıǵatynan oıshyl adam edi. Keıin zeınetke shyǵyp, qoly bosaǵan kezde oblystyq gazetke «Syrlasý», «Árekettiń aldy – aqyl, arty – sabyr», «Marǵaýlyqtan arylaıyq, aǵaıyn» deıtin fılosofııalyq oılarǵa, tolǵamdar men paıymdaýlarǵa toly birneshe maqala jazdy. Bul ózi bir bólek dúnıe edi. Átteń, biz jazylǵannyń bárine mán bere bermeımiz ǵoı, áıtpese, sol maqalalarda ult taǵdyryna, eldiń keleshegine, oı-sanaǵa, salt-dástúrge qatysty kóp tujyrymdar, paıdaly paıymdar bar edi. Átteń, aıt-aıtpa, ne kerek, sózdi uǵa bermeıtin, ózgeniń sózin tyńdap, eleı bermeıtin, shetimizden sheshen, shetimizden kósem emespiz be, sol maqalalarda aıtylǵan paıdaly oılar órisin tappaı qaldy.Kúlásh ápkem ǵajap ánshi edi, sonda da ánshimin dep aıtpaıtyn. Salǵan ánin jalyqpaı tyńdaýshy edik. Ápkemiz aqyn da edi. Qolyna dombyrasyn alyp, taban astynda qıystyryp, ortasyn toltyryp otyrýshy edi. Byltyr ol kisi dúnıeden ótken soń, Ersultan óleńderin qurastyryp, jeke jınaq etip bastyryp shyǵardy. Ol óleńder, bálkim, poezııa ólshemi turǵysynan jaýhar emes te shyǵar, biraq, óleńderiniń qaı-qaısysynan da móldiregen sezimdi, analyq júrekti sezesiń. Tebirenbeı oqı almaısyń. Qyrshyn ketken Záýresine arnaǵan óleńin oqyǵanda eriksiz kózge jas úıiriledi.Jasbolat aǵa dúnıeden ozǵanda, ápkem qazaq saltymen arysyn joqtady.Atyńnan aınalaıyn, arysym-aı,Qarlyqqan seni joqtap daýysym-aı.Jer basyp keshe ǵana júr ediń-aý,Dúnıeniń kóz jumǵansha aýysýy-aı.Júz jylda bir týatyn arysym-aı,Máńgilik kim jasaıdy jalǵan barda,Táńirim tarylmasyn qalǵandarǵa.Átteń-aı, qolymyzdan sýsyn berip,Aqyrǵy sózdi estisek arman bar ma?! –degende, jınalǵan qalyń jurttyń ishinde eńkildep jylamaǵan adam bolǵan joq.Jasbolat aǵamyz dúnıeden ótkeli on alty jyl bolypty. Kúlásh ápkemiz baqı bolǵaly jyl tolypty. Jasbolat aǵa 74, Kúlásh ápkem 87 jyl ǵumyr keshti. Jer astyna syımaıtyn jaısańdar edi, jaryqtyqtardyń peıishte nury shalqysyn!

Myrzataı JOLDASBEKOV.