Saqshy

Alǵy sheptegi aıqas

Qazaq polıtehnıkalyq ınstıtýtyn oıdaǵydaı bitirip, 1971-1973 jyldary ásker qatarynda azamattyq paryzyn ótep qaıt­qan soń óz kásibin Almaty elek­tro­tehnıka zaýytynda bastaǵan Vladımır Bojkonyń ómir joly 1975 jyly kúrt ózge­rip sala berdi. Jas jigit KSRO Mem­leket qaýipsizdigi komıtetiniń Jo­ǵa­­ry kýrsyna oqýǵa jiberildi. Teginde, za­ýyttyń aǵa sheberine bul tańdaý jaı­dan-jaı túspegen bolsa kerek. Onyń tyńǵylyqtylyǵy, jaýaptylyǵy, sózge beriktigi, jadynyń myqtylyǵy, adam­dar­men tez til tapqyshtyǵy sııaq­ty qa­sıet­teri aldymen eskerilgen shy­ǵar. 1976 jyldan bergi aralyqta ol qa­ýip­sizdik qyzmetiniń san túrli saty­sy­nan ótip, sheni ósip, táýelsizdik tańyn 1991 jyly Memleket qaýipsizdigi komı­te­ti­niń Kókshetaý oblystyq basqarmasy bas­ty­ǵy qyzmetinde qarsy aldy. Vladımır Kar­povıchtiń kásibı chekıst retinde jul­dy­zynyń janatyny da sol jyly edi. 

Iá, sol jyly oblystyq basqarma ujy­my erekshe kúrdeli synaqty bastan ótkerdi. Egemendiktiń eleń-alańyndaǵy eldiń esi shyǵyp turǵan kezin paıdala­nyp qalǵysy kelgen qýatty bir shetel aıryqsha rejimdegi geofızıkalyq obser­vatorııanyń asa baı arhıvin syrtqa alyp ketýge áreket etti. Ol arhıvte 1949 jyl­dan beri KSRO-nyń, AQSh-tyń, Qytaı­dyń, Anglııanyń, Fransııanyń bar­lyq atom polıgondarynda jasalǵan ıadro­lyq synaqtardyń seısmıkalyq sı­pat­tamalary saqtalǵan bolatyn. Vladımır Bojko Kókshe jerinde she­tel­diń seısmıkalyq apparatýrasyn orna­týǵa tabandy túrde qarsy shyqty. Bar jaýapkershilikti óz moınyna alyp, qasa­rysyp otyryp aldy. Máseleniń asqyn­ǵany sondaı, Batystaǵy bir eldiń joǵa­ry zań shyǵarýshy organy tarapynan onyń ústinen el Prezıdentine shaǵym da tústi. Vladımır Karpovıch sol tusta Ulttyq qaýipsizdik komıtetiniń tóraǵasy B.A.Baekenovtiń atyna barsha mán-jaıdy túsindirip, jazbahat joldady. UQK tóraǵasy bul máseleni Prezıdentke jetkizdi. Nursultan Nazarbaev kókshe­taý­lyq chekısterdiń is-áreketin durys dep taýyp, qoldady. Shetel apparatýrasy elimizde ornatylǵan da joq, qundy aqparattar syrtqa áketilgen de joq. Oblystyq basqarma tústi metaldardy syrt­qa alyp shyǵýdyń jolyn kesý, shetel­dik arnaýly qyzmet oryndarynyń bel­sendi barlaý jumysyn tusaýlaý jó­ninde de kóp jumys tyndyrǵan bo­latyn. Sol eń­begi eskerilip, 1993 jyly V.K.Bojko ulttyq qaýipsizdik má­se­le­siniń alǵy shebine aınalǵan Shy­ǵys Qazaqstan oblysyna, UQK bas­qar­ma­sy­­nyń bastyǵy qyzmetine ji­be­ril­di. «Alǵy shebine aınalǵan» demeı qaıteıik, ón­diris bitken toqtap, zaýyt qoımalary ót­peıtin taýarǵa tolǵan tyǵyryq tusta shekaralyq aımaqta ekonomıkalyq kontra­banda ábden shegine shyǵandap shyq­qan edi. Kedende, memlekettik jáne sharýa­shylyq organdarynda otyryp alǵan opasyz otandastarymyzdyń ospadar ashkóz­digin paıdalanǵan qytaılyq azamat­tar iri qara maldyń terisin tasy­ǵan bolyp, kóliktiń ústine jabylǵan birer qabat teriniń astynda motosıkl deısiz be, nasos deısiz be, traktordyń qosalqy bólshekteri deısiz be, avtoshınalar deısiz be, velosıped deısiz be, oraq, balǵa deısiz be, áıteýir ne jumysqa jaraı­tyn, ne qaıta balqytýǵa jaraıtyn qural-jabdyq, temir-tersek ataýlynyń bárin kúni-túni shekara asyryp jatty. Onyń jolyna tosqaýyl qoıý ońaıǵa túsken joq. 

1993 jyly oblystyq basqarma chekısteri asa aýqymdy ekonomıkalyq kont­ra­bandaǵa qatysty qylmystyq isti jeri­ne jetkizdi. Qytaıǵa zańsyz áke­tilip bara jatqan quny 18 mıl­lıon rýbl taý­ar tárkilendi. 1993 jylǵy baǵamen mu­nyń qanshama qyrýar zat ekenin ózińiz sha­malaı berińiz. Bul is boıynsha 110 adam tergeýge tústi. Us­tal­ǵan qytaı azamat­ta­ryna qosa, taýar­dy zańsyz tasýǵa jol bergen Zaı­san aýdandyq daıyndaý keńse­siniń dırektory, kontrabandalyq júkti shekaradan kedergisiz ótkizip jiber­gen «Maıqapshaǵaı» kedeniniń eki qyzmet­keri qyl­mystyq jaýapkershilikke tartyldy.

«Sapfır» synaǵy

1991 jyly Prezıdent Nursultan Nazarbaev Semeı ıadrolyq polıgonyn jabý jóninde Jarlyq shyǵarǵannan keıin elimizge beıbit ıadrolyq baǵdarlama salasynda eleýli túıinderdi tarqatýǵa týra keldi. Solardyń eń bastysy – Úlbi metallýrgııa zaýytynda saqtalyp turǵan joǵary baıytylǵan ýran-235-tiń júzdegen kılosyn qalaı iske jaratý máselesi edi. Ony óndiriste qoldana qoıatyn atom ónerkásibi bolǵan joq bizde. MAGATE qaıta-qaıta Qazaqstanǵa ınspeksııa jiberip, jańa memlekette joǵary baıytylǵan edáýir ýran qory bar ekenin málimdep jatty, munyń ózi elimizdiń birqatar halyqaralyq bastamalaryn júzege asyrýǵa da kedergisin keltirdi. Úlbi metallýrgııa zaýytynda ıadrolyq zarıadtar jasaýǵa jaraıtyn 500 kılogramm joǵary baıytylǵan ýran saqtalyp turǵan edi, ondaıdyń bar ekenin sheteldikterdiń eshqaısysy bilmeıtin. Aqyry Memleket basshysynyń basta­ma­shylyǵymen «Sapfır» dep atalǵan ope­rasııa júzege asyryldy. Iаdrolyq mate­r­ıaldardyń depozıtarıı eli re­tin­­de tańdalǵan Amerıka Qurama Shtat­­taryna 500 kılogramm joǵary baıy­tyl­ǵan ýran jetkizildi. Sonshama qoqy­raıt­qandaǵysy nebári jarty tonna ma deýshiler bolsa, álgi materıaldan elimiz 30 mıllıon AQSh dollaryn tap­qanyn qosa aıtyp qoıaıyq. Ýran baǵa­sy grammen ólshenedi... 1994 jyl­dyń qazanynda uzyn sany 91 adam­dyq amerıkalyq mamandardyń úsh ushaq­pen О́skemenge jetýi, olardyń 120 tonna­lyq ólsheýshi qural-jabdyq ákelýi, qarashanyń basynda konteınerlerge tıelgen joǵary baıytylǵan ýrannyń Denver qalasyndaǵy AQSh áskerı-áýe kúshteri bazasyna aparylýy, odan arnaýly kólikpen Tennesı shtatynyń Okrıdj qalasyndaǵy Energetıka mınıstrliginiń tıisti kásipornyna saqtaýǵa qoıylýy ózinshe bir saıası-áskerı-dıplomatııalyq detektıvke bergisiz, tipti trıller derlik hıkaıa. Osynaý asa kúrdeli operasııa el basshylyǵynyń oılastyrýymen, baqylaýymen, Atom energııasy jónindegi agenttiktiń, Ulttyq qaýipsizdik komıtetiniń uıymdastyrýymen júzege asyryldy. Al munyń múltiksiz tyndyrylýynda, qupııalylyqtyń tolyq saqtalýynda oblystyq basqarma ujymynyń, onyń basshysynyń da úlesi bar. Operasııanyń saıası salmaǵy da, ekonomıkalyq tıimdiligi de álem sahnasyna jańa shyqqan jas memlekettiń abyro­ıyn asyryp, Qazaqstannyń ult­tyq qa­ýip­sizdigin senimdi qorǵaı alatyn eń­se­li elge aınala bastaǵanyn daý­syz dáleldedi. Bul aıtqanymyzǵa kóz jetkizgińiz kelse, qadirmendi oqyr­man, sol oqıǵanyń jaı-japsary týra­ly túsirilgen derekti fılmdi Iýtýb­tan ózińiz qararsyz. «Operasııa «Sap­fır» dep terseńiz shyǵa keledi. Álem saıasat­kerlerin qaıran qaldyrǵan sol biregeı operasııa týraly lentada Elbasy Nursultan Nazarbaev, Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev áserli áńgimeleıdi. 

Vladımır Bojkonyń 1994 jyly Ulttyq qaýipsizdik komıtetiniń ekono­mı­kalyq qaýipsizdik bas basqarmasynyń bastyǵy qyzmetine joǵarylatylyp, Almatyǵa aldyrtylýy eldiń shetinde, jeldiń ótinde júrip tikeleı aralasqan jumbaq ta jasyryn jumysynyń laıyqty baǵalanýy edi. Bul jyldarda ekono­mı­kalyq qaýipsizdik bas basqarmasy sybaı­­lastyq, kontrabandalyq jáne uıym­dasqan qylmyspen kúreske qarsy bar­laý, áskerı qarsy barlaý, kóliktik qar­sy barlaý qyzmetterin tıimdi tarta otyryp, el basshylyǵynyń tarapy­nan joǵary baǵalanǵan kóptegen iri ister­di júzege asyrdy. Ekonomıkalyq qaýip­siz­dik bas basqarmasynyń materıaldary boıynsha prokýratýra organdary men Ishki ister mınıstrligi tarapynan 635 qylmystyq is qozǵalyp, 919 adam qa­maý­ǵa alyndy, olardyń 518-i sottaldy. Jalpy, el bo­ıynsha quny 6,6 mıllıar­d teńge­lik (taǵy da sol jyldardaǵy teń­ge­­niń valıýtalyq baǵamyn esińizge túsi­rińiz) shıkizat pen taýar tasýdyń zań­syz 406 áreketine tosqa­ýyl qoıyldy. Bul jyldarda ekono­mıkalyq shpıonaj­ben kúres te jaqsy júrgizildi. Ásirese, óndirisimizdiń ózegine kirip alýǵa tyrysqan sheteldik arnaýly qyzmettiń 46 agentin áshkereleý, arnaýly organdardyń 104 agentin anyq­taý – aıtýǵa ǵana ońaı alapat arpa­lys­tyń arqasy. 

«Hızb-ýt-Tahrırdi» talqandaý

Qazirgi tańda halyqaralyq terrorızm jáne onymen tikeleı baılanys­ty dinı ekstremızm adamzatqa qater tóndirip tur. Qazaqstannyń geosaıası jaǵdaıyna, kóptildi, kópdindi sıpatyna baı­lanysty bul qater bizge basqalardan góri kóbirek tónedi. Sondyqtan da Elbasy N.Á.Nazarbaev 2003 jyly Ult­tyq qaýipsizdik komı­tetiniń terrorǵa qarsy kúres orta­lyǵyn qurdy, oǵan mem­lekettik organ­dardyń terrorızmniń, ekstre­mızmniń aldyn alý jónindegi jumysyn úılestirý mindeti júkteldi. Ortalyqty basqarý Ulttyq qaýipsizdik komıteti tóraǵasynyń birinshi orynbasary, general-leıtenant V.K.Bojkoǵa tapsyryldy. Árıne, bul jumys antıterrorlyq ortalyq qurylǵanǵa deıin de júr­gi­zil­geni belgili. 2002 jyldyń sońynda Almaty tóńireginde áreket etip kelgen «Túrkistannyń ıslamdyq partııa­sy» delinetin halyqaralyq terror­lyq uıym áshkerelendi. Bul top «О́zbekstannyń ıslam qozǵalysymen», «Ta­lıban» qozǵalysymen turaqty baı­lanys ornatqan bolatyn. Arada eki jyl ótkende atyshýly «Ál-Kaı­da­ǵa» baǵynatyn «Ortalyq Azııa mod­ja­hedteriniń jamaǵaty» delinetin terrorlyq uıym talqandaldy, onyń kópte­gen qatysýshylary qamaýǵa alyndy. Bul «fılıal» kórshiles О́zbekstanda terror­lyq aktiler jasaýǵa qazaqstandyq azamattardy tartyp kelgen-di. Olardyń О́zbekstan astanasyndaǵy jarylystarǵa qatysqany da, sondaı-aq qazaqstandyq azamat­tardy sol eldegi teraktilerge azǵy­ryp kóndirgeni de dáleldendi. «Hızb-ýt-Tahrır» dinı uıymynyń ekstremıstik sıpatta ekendigi aıqyndalyp, onyń jumysyna tyıym salyndy. Áıtse de, tyıym salynǵan uıym áreketterin áste toqtata qoımady. Aqyr aıaǵynda 2006 jyldyń sońynda búkilálemdik «Halıfat» ıslam memleketin qurýdy maqsat etken «Hızb-ýt-Tahrır» ha­lyq­aralyq dinı ekstremıstik partııa­sy­nyń eldiń 13 qalasynda tereń buǵyp jasy­rylǵan uıalaryn talqandaýǵa týra keldi. Operasııa barysynda partııa­nyń Qazaqstandaǵy uıymdasqan qury­ly­my, jumysynyń túri men tásilderi, astyrtyn ádisteri, baspa ónimderiniń ákelinetin jerleri, qarjy kózderi dálel­dendi. Uıymnyń lıderleri men bel­sen­di­leri ustalǵannan keıin partııanyń júzden astam músheleri óz betterimen qu­qyq qorǵaý organdaryna kelip, «Hız­být-Tahrırdiń» ıdeologııalyq aıqyn­da­ma­larynan bas tartatynyn málimdedi. 

Jalpy, Qazaqstan jerinde eleýli terrorlyq aktilerge jol berilmeýinde, ege­mendikke, terrıtorııalyq tutastyq pen kon­stıtýsııalyq qurylystyń myz­ǵy­­mastyǵyna qol suǵatyn áreket­ter­diń joly kesilýinde bul isti eń qıyn jyl­darda tikeleı úılestirýshi bolǵan V.K.Bojkonyń jeke úlesi de úlken. Professor V.K.Bojko óziniń 2004 jyly shyqqan «Ponıatıe ı prınsıpy obes­pechenııa nasıonalnoı bezopasnostı Respýblıkı Kazahstan» atty kitabynda ulttyq qaýipsizdiktiń tarıhı-saıası jáne teorııalyq qyrlaryn tereń ashady, ekonomıkalyq qaýipsizdik, áleýmettik qaýip­sizdik, etnosaıası qaýipsizdik, demog­rafııalyq qaýipsizdik, aqparattyq qaýip­siz­dik máselelerin ǵalymnyń kózimen jan-jaqty saralaıdy. 

Bas qutqarýshy baǵasy 

Tótenshe jaǵdaılar jónindegi mınıs­trdi osylaı ataýǵa bolatyn shyǵar. 2007 jyly V.K.Bojkony osy sala­nyń jetekshisi etip taǵaıyndaǵanda Pre­zıdent N.Á.Nazarbaev onyń aldy­na qazaqstandyqtardyń ómirin qaýipsiz etýdiń barlyq múmkindigin jasaý min­de­tin qoıǵan bolatyn. Ulttyq qaýipsizdik komıtetindegi jemisti jumysy arqyly jyldar boıy jasalǵan kúreskerlik beı­ne­si, general-leıtenant ataǵy Vladımır Karpo­vıchke bul iste kóp kómek kór­set­ti. Ol jyldarda qazaqstandyq qutqa­rý­shylardyń tájirıbesi de az edi, tehnı­kasy tájirıbesinen de az edi. V.K.Bojko osy salany basqarǵan 2007-2016 jyldarda (2014-2016 jyldar araly­ǵynda ol bul iske Ishki ister mınıstriniń orynbasary qyzmetinde jetekshilik etti) azamattyq qorǵanys qyzmeti kásibı turǵydan shyńdaldy, osy zamanǵy qutqarý tehnıkasymen, qural-jabdyqpen qamtamasyz etildi. Tıisti zańnamalyq, normalyq-quqyqtyq arqaý jasaldy. 

V.K.Bojkonyń sol tusta Elbasynyń tikeleı tapsyrmasy boıynsha tyndyrǵan iri isteriniń bir-ekeýin ǵana ataı ketelik. Astana, qazirgi Nur-Sultan qalasyn Esil ózeniniń tasqyn sý qaýpinen qamsyz etý jónindegi jumystyń jemisin búginde bar­sha jurt kórip otyr. Syrdarııa óze­ni­niń saǵasynda Kóksaraı qarsy ret­teýishin turǵyzý eki oblystyń talaı je­rin sý basyp qalýdan qutqarǵanyna qosa, óńirdiń agroónerkásiptik áleýetin de edáýir arttyrdy. Bul qurylys áýelde josparlanǵan segiz jyldyń ornyna úsh jarym jyldyń ishinde bitti. Jer qazý jumysynyń kólemi 50 mıllıon tekshe metr, temirbeton kólemi 400 myń tekshe metr ekendigin, qurylysqa 439 myń tekshe metr tas, 20 myń tonna armatýra men bolat konstrýksııalary jumsalǵanyn aıtsaq, Kóksaraıdyń kólemin kózge eles­tete alasyz. Alǵashqy tórt jyldyń ishinde Kóksaraıǵa 9 mıllıard tekshe metrden astam sý jınaldy. 

V.K.Bojkonyń elimizde ár jyldarda oryn alǵan tabıǵı jáne tehnogendik apattardyń aldyn alý, jol bermeý múmkin bolmaǵan jaǵdaılarda zardaptaryn joıý jónindegi jumysy da el basshylyǵy tarapynan joǵary baǵalandy. Árıne, qutqarý isi qutqarýshyǵa onsha abyroı bere qoımaıtyny túsinikti. Qutqaryp qalsa mindetin oryndaǵany dep qana qaralady. Qutqara almasa basy bálege qa­lady. Sonyń ózinde de V.K.Bojko qandaı adamǵa da alǵys arqalata qoımaı­tyn osy mindetti barynsha jaqsy at­qar­dy. 2008 jyldan beri shyǵyp kele jat­qan «Pojarnyı ı spasatel» atty vedomstvolyq aqparattyq jýrnaldyń 2016 jylǵy mamyr aıyndaǵy basylymynda jarııalanǵan «Spasatel Vladımır Bojko» degen kólemdi maqa­la­ny oqyǵan adam bul oıdyń daýsyz dálelderin tabady. Munyń taǵy bir dálelin kezinde Vladımır Karpovıchtiń Májilis depýtattyǵyna Qazaqstan hal­qy Assambleıasy atynan túskende onyń kan­dıdatýrasy Almaty oblysynan usy­nyl­­ǵanynan da kóremiz. О́ıtkeni ol Qy­zylaǵashtaǵy apattyń zardaptaryn joıý, eldi mekendi qalpyna keltirý isine aıanbaı atsalysyp, qam kóńil jurttyń kóńilin taýyp, qatty qaırat tanytqan.

Osy tusta búginde jetpis jastyń jotasyna kóterilip otyrǵan kórnekti memleket jáne qoǵam qaıratkeriniń Parlamenttegi depýtattyq qyzmetti, Májilis Tóraǵasynyń orynbasary mindetin atqarýy týraly tarata aıta túsýge tıis-aq edik. Alaıda, ózimizge tikeleı basshy azamatqa baǵa berýden etıkalyq turǵydan tartynýdy jón kóremiz. Áıtse de, áriptes retinde Vladımır Karpovıchtiń zańnamalyq jumys­ty uıymdastyrý, depýtattardyń, apparat­tyń jemisti qyzmet etýine jaǵdaı jasaý jónindegi bilim-biligin, qajyr-qaı­ratyn, ortaq iske janashyrlyǵyn, jaýap­kershiligin, sondaı-aq adamdyq aralas-quralasqa beıim bólek bitimin, aqyl­dassań aqyldasýǵa, ázildesseń ázil­de­sýge daıyn azamattyǵyn atymen aıtpaý da jón emes dep bilemiz.

Eń bastysy, ol qaı qyzmette de – Ulttyq qaýipsizdik komıtetinde de, Tóten­she jaǵdaılar mınıstrliginde de, Ishki ister mınıstrliginde de áý basta­ǵy saqshylyq paryzyn abyroımen atqara aldy. Ol qazir de parasatty par­lamentarızmniń saqshylyǵynda, Qazaq­stan halqy dostyǵynyń, etnosaralyq keli­simniń saqshylyǵynda tur. 

Saýytbek ABDRAHMANOV,

Parlament Májilisiniń depýtaty