Aǵashty ege júrip, kesetin jurtpyz...

Jer aıaǵy keńigennen keıin dala men or­mandy alqaptarda ara-tura órt shyǵyp jata­tyny jaıly habarlarǵa etimiz úı­renip ketken sııaqty. Tym alańdaı qoı­maı­myz. О́kinishke qaraı, jyl basynan beri Qazaqstannyń ormandy alqaptarynda 124 órt tirkelipti. Qyzyl jalyn sharpyǵan jerlerdiń jalpy aýmaǵy 3 myń 634 gektardan asqan. Sonyń ishinde 852 gektar jerdiń ormany órtendi, órt sharpyǵan, biraq tikeleı ormannyń ózi emes, oǵan jaqyn alańqaılar kólemi 1684 gektar bolsa, ormandy alqap bolyp sanalǵanymen, aǵashy sırek 1950 gektar jer órtenipti. Sonymen qatar 26,11 gektar jerde aǵashtardyń basyn órt shalǵan. Sonyń saldarynan 21 mln 924 myń teńgeden astam zııan kelipti. Eger osy órttiń kimniń ıeligindegi aımaqtarda kóbirek tirkelgenine keler bolsaq, sóz basynda aıtqan 124 órttiń 83-i jergilikti atqarýshy organdar men ózge de orman-toǵaıǵa ıelik etetin mekemelerdiń qa­raýyn­daǵy alqaptarda tirkelipti. Al Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń Orman sharýa­shylyǵy jáne janýarlar dúnıesi komıtetine qarasty alqaptarda bolǵan órt sany – 41. 

Árıne, «orman men dala órtenipti» dese tym qatty eleńdeı qoımaımyz. Sebebi biz úshin eń ózekti dúnıe áleýmettik jaǵdaıǵa qatysty bolyp turǵandyqtan, qorshaǵan ortanyń tazalyǵy, tabıǵatty qorǵaý degen má­se­leler ózektiligi jaǵynan tórtinshi, besin­shi orynda qalatyn shyǵar. Alaıda, ekolo­gııalyq mádenıetti qalyptastyrý, qor­sha­­ǵan ortany qorǵaý máselesi óte mańyzdy. О́ıtkeni taza tabıǵat bolmasa, qýatty ekonomıka men baqýatty tirshiliktiń de quny qalmaıdy. Oǵan kórshi Qytaı memleketinde bolyp jatatyn oqıǵalar kýá. Máselen, Beıjiń qalasyn keıde qalyń tuman, ys basatyny sonsha, adamdar tunshyǵyp, derti asqynyp, kóshege shyqqandar aýzy-basyn tumshalap alatynyn, keıbireýlerdiń ólip te ketetinin estip-bilip júrmiz. Iаǵnı, álemniń asa qýatty elderiniń biri tabıǵatty aıalamaı, ábden tozdyrǵany sonsha, jyl saıyn lastanǵan aýa men sýdy tazalaý úshin mıllıardtaǵan ıýan qarjy bólip jatyr. Eger kúni erteń, biz de sondaı kúı keshkimiz kel­mese, qorshaǵan ortaǵa qazirden bas­tap kóńil bólmek kerek. Áńgimeniń álqıs­sasyn orman órtine baılanys­ty bas­taǵanymyzdyń syry osynda. Al Qazaq­standa ekologııalyq máseleler shash-etekten.

Byltyr Jambyl jerinde orman kóp órtendi

Aýyl sharýa­shy­lyǵy mınıstrligi Orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi komıtetiniń baspa­sóz hatshysy Sáken Dildahmetpen sóıles­ke­nimizde atalǵan mekemeniń or­man órtteriniń aldyn alý úshin baryn salyp jatqanyn aıtqan-dy. Alaıda, báribir orman men dala órti azaımaı tursa kerek. Byltyr el boıynsha memlekettik orman qory aýmaǵyna kiretin 162,6 myń gektar jer órtenipti. Sonyń ishinde 120,9 myń gektar ormandy alqapta 358 ret órt shyǵypty. Osy órttiń saldarynan memleketke 209,6 mln teńgeniń zııany tıipti. Jalpy 2015-2018 jyldar aralyǵynda elde memlekettiń orman qory aýmaǵyna kiretin 226 myń 835 gektar jer órtendi. Sonyń ishinde 54 myń 822 gektar jerdiń aǵashy órtenip ketken. Jalpy, sońǵy úsh jylda orman órtiniń sany 1703-ke jetipti. Al memle­ketke kelgen shyǵyn 380 mln 821 myń teńge eken. Az kórsetkish emes. О́kinishke qaraı, byltyr eń kóp órt shyqqan aımaq – Jam­byl oblysy. 2018 jyly Jambyl oblysynda memlekettik orman qory jáne erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaq­tarda jalpy kólemi 146 myń 461 gek­tar bolatyn aýmaq órtengen. Shyqqan órttiń sany – 39. Bul degenińiz eldegi jalpy orman órtiniń 90 paıyzyn quraıdy. Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi osy máselege baı­lanysty arnaıy tekserý júrgizip, oblys­ta tirkelgen órttiń der kezinde sóndi­ril­meýiniń sebebin anyqtady. Tekserý nátıjesine qaraǵanda oblystaǵy orman kúzeti qyzmetkerleriniń tehnıkamen jáne arnaıy quraldarmen jabdyqtalýy nashar ekeni anyqtalǵan. Sonymen qatar órt sóndirý kezinde túrli mekemeler úılesimdi jumys isteı almaıtyny, qajetti kómek der kezinde kelmeıtini belgili bolǵan. Dala órtteriniń memlekettiń orman qory aýma­ǵy­na ótip ketýi de oblysty orman órti kólemi jaǵy­nan antırekordtyq deńgeıge jetkizse kerek. 

О́kinishtisi, orman órtiniń shyǵýyna ózi­miz de sebepshi bolyp jatamyz. Máselen, dala­daǵy eski shópti órtep, kóktemde jańa shal­­ǵynnyń paıda bolǵanyn qalaımyz. Alaı­­da, bul tásil óte qaýipti. Orman órtine osy daladaǵy shópti órteý de kóp jaǵ­daı­da sebepshi bolatyny bar. Ǵalymdar 1 gektar jerdi órtegende bólinetin zııandy qal­dyqtar 6 myń kólikten shyǵatyn ýly gaz­dan da qaýipti ekenin anyqtapty. Ári dalany órtep jibergende janýarlar úshin óte paıdaly birqatar ósimdikter de quryp ketýi múmkin eken. Sondyqtan buqaranyń abaı bolǵany kerek. Áıtpese, opyq jep qal­ýy­myz múmkin. О́tken sáýir aıynda Reseıdiń Zabaıkale ólkesinde orman jáne dala órti 14 eldi mekennen 100-ge jýyq úı men 68 sharýa­shylyqtyń, 3,2 myń bas maldyń órte­nip ketýine sebep bolǵan. Bul oqıǵa bizge sabaq bolsa kerek-ti. 

Biz aǵash egemiz...

Qazaq halqynda «atańnan mal qalǵansha, tal qalsyn» degen maqal bar. Árıne, bul maqaldyń shyǵý tórkini de bertindegi zaman­ǵa tán degendi alǵa tartatyndar bar. Alaıda, másele maqalda emes, bizdiń árekette. О́ıt­ke­ni aǵash egýdiń paıdaly ekenin eńbektegen bala­dan, eńkeıge kárige deıin biledi. 2013 jyldan beri elimizde «Búkil­qaz­aq­standyq kóshet otyrǵyzý» aksııasy ótip keledi. Jyl saıyn bul sharaǵa 500 myńǵa jýyq adam qatysady. Aksııa barysynda 1,5 mln kóshet otyrǵyzý kózdelgen. О́ıt­keni bizdiń eldegi orman-toǵaıdyń úlesi kóp emes. El aýmaǵynyń shamamen 4,5-5 paıyzyn ǵana orman-toǵaıly alqap­tar alyp jatyr. Biletinder eldegi mem­lekettik orman qory aýmaǵynyń jal­py kólemi 30 mln gektar desedi. Sol orman-toǵaıdyń 24,6 paıyzyna nemese 7,3 gek­taryna Aýyl sharýa­shylyǵy mınıstrliginiń qaraýyndaǵy 32 vedomstvolyq baǵynysty uıym bas-kóz bolady. Oblys ákimdikteriniń qaraýyndaǵy 120 orman sharýashylyǵy memlekettik mekemesi 22 mln gektar alań nemese memle­ket­tik orman qory jalpy alańynyń 75,4 paıyzyn baqylaıdy. Qazirgi kezde ormandy alqaptardyń kólemin ulǵaıtý úshin áreket etip jatyrmyz. 2011 jyly BUU-nyń bas­tamasymen Germanııanyń Bonn qalasynda ótken halyqaralyq jıynda biz 2030 jylǵa qaraı eldegi ormandy alqaptar kólemin taǵy 1,5 mln gektarǵa arttyrýǵa ýáde bergenbiz. Sóıtip álem elderiniń 2030 jylǵa qaraı 350 mln gektar qunarsyzdanǵan jáne aǵashy otalǵan alqaptardy qalpyna keltirý bas­tamasyna qosylǵanbyz. Al Nur-Sultan qalasy tóńiregin kógaldandyryp, aǵash egý jumystaryn 1997 jyly bastadyq. Sóıtip 22 jylda 87,2 myń gektar jerge aǵash egippiz. Biraq 2015-2018 jyldar aralyǵynda 54 myń gektardan astam jerdiń aǵashy órtenip ketken. Bir qolymyzben istegen isimizdi, ekinshi qolymyzben búldirip otyrǵanymyzdy tuspaldap bolsa da aıtyp otyrǵanymyzdyń syry osynda. 

Sonymen qatar aǵash egýde de «ekinshi suryp» máselesi baıqalyp qalatyn sııaqty. Sóz arasynda atap ótkenimizdeı, elorda tóńi­­reginde ormandy alqaptardy qalyp­tas­tyrý 1997 jyly bastaldy. Alaı­da, mundaı joba ózge óńirlerdiń birde-bireýinde joq. Arqa tósindegi Qara­ǵan­dy­nyń da, Jezqazǵannyń da, Aqtóbeniń de, Pavlodardyń da, tústiktegi Túrkistan men Qyzylordanyń da tóńiregi jaıqalǵan orman­ǵa aınalsa artyq bolmas edi. Biraq mun­daı úlgidegi jobalardy jıyrma jylǵa jýyq ýaqyt kesh bastap jatyrmyz. Orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi komıtetiniń derekterine sensek, Qaraǵandy men Kókshetaýdyń aınalasyna «jasyl aımaq» qalyptastyrý jobasy daıar eken. Mun­daı jobalardy Aqtóbe, Qyzylorda men Túrkistan qalalarynyń mańaıynda júzege asyrýǵa baǵyttalǵan josparlardy ázir­leý endi bastalypty. О́zge oblystar jaıly derek joq. Demek, ózge aımaqtarda kógaldandyrý máselesin «umytyp» ketken tárizdimiz. 

Negizi iri qalalardyń tóńiregin kógal­dan­dy­rý qorshaǵan ortaǵa ǵana emes, halyqtyń áleýmettik jaǵdaıyna da jaqsy yqpal etetin sharýa. Elorda tóńireginde «Jasyl aımaq» jobasyna qaladan radıýsy 70-90 shaqyrymǵa deıingi qashyqtyqta ornalasqan aýyl­dardyń turǵyndary qatysqan. Aqmola oblysynyń Arshaly, Selınograd, Shor­tan­dy aýdandaryna qarasty kóptegen aýyl­ turǵyndary jyl saıyn aǵash egý ju­mysyna qatysyp, tabys taýyp júr. Sóı­tip astanamyzdyń aınalasyndaǵy «ja­syl aımaq» maýsymdyq tabys kózine aınal­ǵan. Sondyqtan mundaı jobalardyń bar­lyq oblys ortalyqtarynyń tóńireginde júzege asyrylǵany artyqtyq etpes edi. Afrıka elderi 2008 jyldan bastap Sahara shóliniń ońtústiginde «Uly jasyl qorǵan» jobasyn júzege asyryp jatqanyn, sóıtip eni 15 shaqyrym, uzyndyǵy 7775 shaqyrym bolatyn ormandy alqap qalyptastyrý isine kiriskenin eskersek, bizdegi oblys orta­lyq­ta­rynyń aınalasyn kógaldandyrý qoldan keletin is dep bilemiz.

Iá, kesetin kezderimiz de az emes

Turmys taýqymeti eńseni ezip tur ma, áleýmettik baǵdarlamalar dittegen jerine jetpeı jatyr ma, joq álde aramyzda tym paıdakúnemder kóp pe, qaıdam áıteýir ormandy otaý, keıde órteý oqıǵalary azaımaı tur. Orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi komıtetiniń derekterine qaraǵanda, 2019 memlekettik orman qory aýmaǵyna kiretin aımaqtarda 91 márte zańsyz aǵash kesý oqıǵasy bolypty. Sonyń saldarynan 418,6 tekshe metr aǵash kesilgen. Memleketke keltirilgen zııan mólsheri 2 mln 364 myń teńgeden asady eken. Ruqsatsyz aǵash kesýge jol berý oblystyq atqarýshy organdar men ózge de ormandy alqaptarǵa ıelik etetin memlekettik qurylymdarǵa qarasty aýmaqtarda kóbirek kezdesipti. Olarda 73 jaǵdaı tirkelipti. Saldarynan memleketke 1 mln 469 myń teńgeniń zııany tıip, 322,1 tekshe metr aǵash shabylǵan eken. Orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi komıtetine qarasty jerlerden otandastarymyz 96,5 tekshe metr aǵashty otap, 895,1 myń teńgeniń zııanyn tıgizipti. Jyldyń alǵashqy bes aıy ǵana ótkenin, alda jaz ben kúz maýsymdary kele jatqanyn eskersek, zańsyz aǵash otaıtyndar qatary óse túsýi de bek múmkin. Bálkim, aǵashty biz birinshi kezekte otyn, odan soń qurylys materıaly retinde qaraıtyn shyǵarmyz. Is júzinde ol Jer sharynyń «ókpesi» sanalady. Jerdiń «ókpesi» kómirqyshqyl gazyn bólmeıdi, kerisinshe ottegi shyǵaryp kele jatyr. Osy turǵydan qarastyrsaq, orman-toǵaıdyń adamzat balasy men kúlli tirshilik úshin orny aıryqsha bolsa kerek. Biletinder, adamzattyń aýadaǵy ottegini aıamaı paıdalanyp jatqanyn aıtady. Ǵalymdardyń esep-qısabyna sensek, kókte samǵap júrgen bir ushaq 8 saǵattyń ishinde 50-70 tonna ottegi paıdalanatyn kórinedi. Onyń ornyn toltyrý úshin 20-25 myń gektar ormandy alqap táýligine 220-280 kg kómirqyshqyl gazyn soryp, 120-160 kg ottegi bólip shyǵarýy kerek. Al bir ǵana aǵash táýligine úsh adam tynys alatyn ottegi bóledi eken. Sóıte tura bir jeńil mashına myń jarym shaqyrym jerge jetkende adamnyń jyl boıy tynys alatyn ottegin tutynyp úlgeretin bolsa kerek. Iаǵnı, tehnologııalardyń adamǵa paıdasy mol bolǵanymen, qorshaǵan ortaǵa keri áseri de az emes. Sondyqtan qorshaǵan ortany qorǵaý, ormandy alqaptardyń kólemin arttyrý strategııalyq mindetterdiń qataryna kirýi tıis.