50+ bastamasy nemese elý jastan asqandar jumyspen qalaı qamtylady?

50+ bastamasy nemese elý jastan asqandar jumyspen qalaı qamtylady?

Sársenbi, 8 mamyr 2013 1:35

Qazaqstan áıelderiniń zeı­netkerlik jasyn kóterý máselesi birazdan beri qoǵamdaǵy qyzý áńgimege tamyzyq bolýda. Zeı­netaqy júıesin jańǵyrtý – Elbasynyń ótken jylǵy «Áleý­mettik-ekonomıkalyq jańǵyrtý – Qazaqstan damýynyń basty ba­ǵyty» atty Joldaýynda já­ne Úkimettiń 2013 jylǵy 23 qańtardaǵy keńeıtilgen otyry­synda bergen tapsyrmalaryn oryndaý maqsatynda júzege asy­rylýda. Zeınetaqy júıesin jetildirýge baǵyttalǵan zań jobasyn qabyldaý arqyly elimizdegi zeınetaqy júıesin bir izge túsirip qana qoımaı, jalpy eńbek rynogyndaǵy kúrmeýi kóp máselelerdi retteýge mol múm­kindikter ashylmaq.

Sársenbi, 8 mamyr 2013 1:35

Qazaqstan áıelderiniń zeı­netkerlik jasyn kóterý máselesi birazdan beri qoǵamdaǵy qyzý áńgimege tamyzyq bolýda. Zeı­netaqy júıesin jańǵyrtý – Elbasynyń ótken jylǵy «Áleý­mettik-ekonomıkalyq jańǵyrtý – Qazaqstan damýynyń basty ba­ǵyty» atty Joldaýynda já­ne Úkimettiń 2013 jylǵy 23 qańtardaǵy keńeıtilgen otyry­synda bergen tapsyrmalaryn oryndaý maqsatynda júzege asy­rylýda. Zeınetaqy júıesin jetildirýge baǵyttalǵan zań jobasyn qabyldaý arqyly elimizdegi zeınetaqy júıesin bir izge túsirip qana qoımaı, jalpy eńbek rynogyndaǵy kúrmeýi kóp máselelerdi retteýge mol múm­kindikter ashylmaq. Osyǵan oraı, Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi «Zeınetaqy júıesin jańǵyrtý» týraly zań jobasyn jasap shyqty. Osy joba negizinde zeınetkerler jasyn birizdendirý isi qolǵa alynyp, Úkimet pen Májilis depýtattary jobany maquldap, Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi men Úkimet músheleri halyqqa jańa jobany túsindirý isimen aınalysyp ketti.

Halyqpen júzdesý kezinde 50 jáne odan da joǵary jastaǵy azamattardy jumyspen qamtý máselesi kóterilýde. Iаǵnı zeınet­kerlik jasyn birizdendirý jó­nindegi arnaıy komıssııaǵa kelip túsken shaǵymdardyń denin egde jastaǵy qazaqstandyqtar quraǵan.

Statıstıka agenttiginiń máli­metteri boıynsha, elimizde jasy 55-ten asqan jalpy ekonomıkalyq belsendi halyqtyń úlesi bar-joǵy 6,3%-dy quraıdy. Demek, osy jastaǵy azamattardyń qoǵamdyq ómirge aralasýy olardyń jasy ulǵaıǵan saıyn azaıa bermek. Sol sebepti, osy jas sanatyndaǵy azamattardyń ómirlik deńgeıin arttyrý, olarǵa jetkilikti zeı­netaqy jarnasyn jınaqtaýǵa jáne jumyssyzdyqtyń jalpy deńgeıin tómendetý úshin Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi 50 jastan asqan azamattardy (bastama 50+) jumyspen qamtýdyń keshendi josparyn jasady.

Jobany daıyndaý barysynda, Halyqaralyq eńbek uıymynyń (budan ári – HEU) tájirıbesi de eskerildi. HEU-nyń tájirıbesine sáıkes, mınıstrliktiń aldyn­da mynadaı júktemeler tur. Jasy 50-den asqan, ju­mys is­tegisi keletin barlyq adam­dar­dyń jumysqa ornalasýyna múmkindikter berý, olardyń áleý­mettik, ekonomıkalyq jáne saıası úlesin moıyndaý, aýyldy jerlerdegi ómir súrý jaǵdaıy men ınfraqurylymdy jaqsartý, ómir boıy úzdiksiz bilim berý, qaıta daıarlaý, kásibı baǵyt-baǵdar berip,  jumysqa ornalastyrý jónindegi qyzmetterdiń qoljetimdiligin arttyrý, son­daı-aq, zeınetal­dy jastaǵy aza­mattardyń tájirıbesin paıdalaný.

Máselen, Germanııada 55 jas­­­tan asqan adamdar úshin ju­mys oryndary kvotalanady. Mundaı tásil arqyly kásip­ker­diń múddeliligi artyp, eg­de jastaǵy jumyssyzdardy eń­bekke aralastyrý maqsatynda jańadan jumysqa qabyldanǵan egde jastaǵy qyzmetkerlerdiń jalaqysyn sýbsıdııalaý kóz­delgen. Fransııada iri ká­sip­oryndar 50-den asqan qyz­metkerlerine jalaqy mólsherin saqtaı otyryp, ishinara jumyspen qamtýdy (qysqartylǵan jumys kúni) usynady. Eýroodaq elderinde qyzmetker biliktiligin arttyrý boıynsha úzdiksiz oqytý strategııasy ázirlenip, búginde qoldanysqa engizilgen. Bolgarııa, Reseı Federasııasy, burynǵy ıýgo­slavııalyq Makedonııa Respýblıkasy men Ýkraınada egde jastaǵy jumyskerler aqysy tólenetin qoǵamdyq jumystarǵa tartylǵan.

Búgingi kúni Ekonomıkalyq yq­­­paldastyq jáne damý uıymyna mú­she elderdiń jartysyna jýyǵy zeı­netkerlik jasty ulǵaıtyp ja­­tyr. Keıbiri jaqyn ýaqytqa jos­parlap otyr. Mysaly, Uly­brı­tanııa, Germanııa, AQSh sııaqty da­myǵan elderde zeınet jasy 67 jas­­tan kem emes. Al, Japonııada tip­ti 70 jasty quraıdy. Údemeli ın­­­dýstrııalyq-ınnovasııalyq da­­­­­­­­­mý baǵdarlamasy sheńberinde áı­­­­­el­derdiń eńbegin keńinen paı­da­­­­­lanýǵa baǵyttalǵan jobalardy iske asyrý, sondaı-aq 50 jas­tan asqan adamdar arasynda kásipkerlikti damytýǵa yntalandyrý, onyń ishinde «Bıznestiń jol kartasy-2020» baǵdarlamasy aıasynda isin endi bastap jatqan kásipkerlerdi qoldaý qajet. Osy arqyly áıelder ózderine zeınetaqyny kóbirek jınaýǵa múmkindik alady. Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mı­nıstri Serik Ábdenovtiń aıtýynsha, mundaı tásil zeınetaqy mólsherin odan ári arttyrady. Atalǵan júıege qosymsha 5 jyl qatysqan tulǵanyń zeınetaqylyq jınaǵy 15%-ǵa deıin ósedi.

Taǵy bir aıta ketetin jaıt, áıelderdiń zeınet jasyn uzartý  aldaǵy 2014 jylǵy 1 qańtardan bastap, zeınetkerlik jasty jyl saıyn 6 aıǵa ulǵaıta otyryp, 10 jyldyń ishinde júzege asyrylady. Aıtalyq, jasy 58-ge kelgen áıel 58,5 jasynda shyq­sa, 57-ge kelgen áıel 59-ynda shyǵýy múmkin. Osylaısha, óske­leń urpaq zeınetkerlikke 63 jas­ta shyǵýǵa beıimdele bastaıdy. Odan ózge, aýyr jáne qaýipti ón­diris jaǵdaıynda jumys isteı­tin adamdar úshin mindetti sanatqa eńbekaqy tóleý qorynan 5 paıyzdyq mólsherinde erikti kásiptik zeınetaqy jarnalaryn aýdarý qajet. Bul rette jumys berýshige júkteme kóbeımeıdi. О́ıtkeni, kásiptik zeınetaqy júıesine aýdarylatyn soma salyq tólemderin júzege asyrý kezinde shegerimge jatqyzylady.

Alaıda, mundaı talap bar­lyq adamdarǵa birdeı mindet júktemeıdi. Qorda jınalǵan qarjysy jetkilikti bolǵan áıel­der saqtandyrý uıymdarymen zeınetaqy annýıtet kelisim-shartyn jasaý arqyly 50 jasta zeınetkerlikke shyǵa alady. Buǵan qosa, 5 jáne odan da kóp bala týǵan, olardy 8 jasqa deıin tárbıelep-ósirgen áıelder, eger eńbek ótili 20 jyldan kem bolmasa, 53 jas­ta zeınetke shyǵý quqyǵyna ıe. Sondaı-aq, Úkimet tarapynan 1949 jylǵy 29 tamyzdan bastap 1963 jylǵy  5 shildege deıin keminde 10 jyl tótenshe jáne eń joǵary radıasııalyq qater aımaqtarynda turǵan, keminde 20 jyl jalpy eńbek ótili bar áıelderge 45 jastan zeınetaqy alýǵa múmkindik jasalmaq.

Statıstıka agenttiginiń de­rek­terine sáıkes, 2011 jylǵy jasy 55-ten joǵary jumyssyz azamattardyń sany 40,2 myń adamdy quraǵan. Onyń 19,5 myńy qala turǵyndary, al 20,7 myńy aýyl turǵyndary. Al 2012 jyly  bul kórsetkish 39,3 myń adamǵa azaıǵan. Onyń 15,7 myńy qala turǵydary, al 23,6 myńy aýyl azamattary bolyp otyr. Joǵaryda kórsetilgendeı, aýyldaǵy jumyssyzdar sany qala turǵyndaryna qaraǵanda óte kóp. Osyǵan oraı, mınıstrlik «Jumyspen qamtý-2020» baǵ­darlamasy sheńberinde egde jas­taǵy qazaqstandyqtar jeke qosalqy sharýashylyǵyn,  úı eń­begin damytýmen, mal sha­rýashylyǵy, ósimdik ósirý jáne ónimdi qaıta óńdeý, kórkem shyǵarmashylyq jáne qolóner jónindegi jobalaryn qoldaý isin alǵa tartyp otyr. Sebebi, álemdik tájirıbe kórsetkendeı, egde jastaǵy azamattardyń qa­tysýymen jasalǵan jumystar árqashan da óz jemisin berip qana qoımaı, memlekettiń eko­nomıkalyq ósýine de yqpal etedi.

«Agrobıznes-2020» baǵ­dar­la­masyna qarjylyq qyzmetter men jańa tehnologııalarǵa eg­de jastaǵy fermerlerdiń qol- jetimdiligin arttyrýǵa múm­kindikteri ashylmaq.

Sondaı-aq, qashyqtyqtan jumyspen qamtý nysandaryn paıdalaný, onyń ishinde shaǵyn jáne mıkrokásiporyndardy qoldaý, aýyl kooperatıvterin, otbasylyq fermalardy qurý arqyly jumysqa ornalastyrýǵa járdemdesý sharalary usynylady. 50 jastan asqan adamdardy jumysqa ornalastyrý úshin jumys oryndaryn kvotalaý jónindegi eýropalyq is-tájirıbelerin engizý, memlekettiń qatysýymen bıýdjettik mekemeler men kásiporyndarda ju­mys isteıtin osy sanattaǵy qyz­metkerlerdiń biliktiligin arttyrý qarastyrylady. Olardy jumysqa ornalastyrýdy, jumys oryndaryn saqtaý, laıyqty eńbek jaǵdaılaryn jasaý­dy qamtamasyz etý úshin bas sa­lalyq, óńirlik kelisimderdiń, ujymdyq sharttarǵa ózgerister engizýi usynylýda. Osyǵan oraı úkimettik emes uıymdardyń róli arta túspek. 50 jastan asqan adamdardy jumyspen qamtamasyz etýge úkimettik emes sektordyń, jumysqa ornalastyrý jónindegi jeke agenttikterdiń qatysýyn yntalandyrý úshin memlekettik áleýmettik tapsyrystar da bó­linedi.

Zeınetaldy jastaǵy adamdardy jumysqa ornalastyrý jáne jumysyn saqtap qalý kezinde kemsitýshilikti boldyrmaýǵa baǵyttalǵan kepildikter jó­ninde Eńbek kodeksine tıisti ózgertýler men tolyqtyrýlar engiziledi. «Keshendi josparda kásipodaqtardyń kómegimen uıymdastyrylatyn zań ta­lap­tarynyń oryndalýyna  qo­ǵamdyq baqylaý jasala­­dy. Jobada kórsetilgendeı, jalpy jumyssyzdardy, onyń ishinde jasy 50-den asqan azamattardy jumyspen qamtý úshin 2020 jylǵa deıin 508 myń adam jumyspen qamtylady. Sonda eldegi jumyssyzdyq deńgeıi 5 paıyzǵa tómendemek», deıdi Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstri.

Memleket ashyq áńgime re­tinde árbir azamatqa qatysty jaǵdaılardy qarastyrýda. О́ıtkeni, ásirese, jasy egde tart­qan adamdar árbir ózgeriske, jańalyqqa senimsizdik tanytyp, kúdikpen qaraıdy. Sol se­bepti, jasy 50-den asqan azamat­tardy jumyspen qamtýdyń ke­shendi jospary árbir azamattyń jaǵdaıyn jaqsartýdy kózdeıdi. Jınaqtalǵan zeınetaqynyń saqtalǵandyǵy, jumys oryn­darynyń saqtalýy, jańa ornyqty zeınetaqy jú­ıesin qalyptastyrý kez kelgen qazaqstandyq pen memleketke aýadaı qajet dúnıe.

Mereke TAŃATAROV.

–––––––––––––––––––

Sýretti túsirgen

Erlan OMAROV.