Ýaqyt talabymen oraılas sheshim

Qazirgi tańda eldegi halyqtyń qaryz­dyq júktemesi joǵary deńgeıde ekendigi baıqalýda. Ulttyq banktiń derekterine sáıkes halyqqa tutyný nesıesiniń kólemi 2015-2019 jyldar aralyǵynda 38%-ǵa ósip, 3,5 trln teńgege jetken. Osy ara­lyq­ta uzaq merzimdi nesıeler 40%-ǵa, qys­qa merzimdi nesıeler 15,5%-ǵa ósipti. Bul rette 2019 jyldyń 1 maýsymyndaǵy jaǵdaıǵa sáıkes kepilsiz tutynýshylyq nesıe kóleminiń 96%-yn uzaq merzimdi kredıtter qurap otyr. 3,5 trln teńgeni adam basyna shaǵyp esepteıtin bolsaq, elimizdiń ár turǵynyna 193 myń teńgeden keledi eken. Bul degenimiz 2018 jyly qalyptasqan ortasha aılyq jalaqynyń 1, 2 kólemin kórsetedi (2018 jyly ortasha aılyq jalaqy Statıstıka komıtetiniń deregi boıynsha 162,7 myń teńgeni qurady).

Osynyń nátıjesinde áleýmettik jaǵy­nan qorǵalmaǵan jandardyń jaǵdaıy qıyn­daı tústi. Atalǵan sanattaǵylardyń bel­gili bir bóligi bereshekti qaıtarýǵa qaý­qar­syz. Sondyqtan qolǵa alynǵan amal halyq­tyń qaryzdyq júktemesin azaıtýǵa birshama yqpal etedi dep oılaımyn.

Qosh, sonymen bul topqa halyqtyń qandaı bóligi jatady? Atap aıtsaq, kóp­balaly otbasylar, asyraýshysynan aıy­ryl­ǵan járdemaqy alatyn otbasylar, múge­dek balalary bar, 18 jastan asqan bala jasynan múgedekter bar otbasylar, memle­ket­tik ataýly áleýmettik kómek ala­tyndar, jetim balalar, ata-anasynan ká­me­let­tik jas­qa deıin aıyrylǵan, jıyr­ma toǵyz jas­qa tolmaǵan, ata-ananyń qamqor­ly­ǵyn­syz qalǵan balalar. Demek, memleket­tiń qol­daýy naqty muqtaj tulǵa­larǵa baǵyttalady.

Esep boıynsha 255 myń adam qamty­lady dep boljanǵan. Al eldegi bir ot­ba­sy­­nyń quramy 3-4 adamnan turatynyn es­kersek, atalǵan Jarlyq 867 myń adam­nyń áleýmettik jaǵdaıyna oń áserin tı­gi­ze­di dep oılaımyn. Bul el halqynyń 4,7%-y.

Qazaqstandyqtardyń qaryzdyq júk­temesiniń artýy ekonomıkaǵa da keri dınamıkasyn berýi yqtımal. Bereshektiń shamadan tys ulǵaıǵany suranystyń orynsyz ósýine, ımporttyń kúsheıýine jáne ınflıasııanyń qarqyn alýyna yqpal etýi ǵajap emes. Sol sebepti borysh júgin azaıtý bir jaǵynan ekono­mıkaǵa oń áser etetinin da esten shyǵarmaǵan durys.

Atalǵan maqsatqa jumsalatyn qarajat­tyń bıýdjetke túsiretin aýyrtpalyǵy týraly aıtsaq, ol sonshalyqty aýyr emes. Eger 255 myń adamnyń árqaısysynyń qary­zy 300 myń teńge dep baǵamdasaq, sha­mamen 76, 5 mlrd teńge bolady eken. Bul soma memlekettik bıýdjetke qatty aýyrt­palyq túsiredi dep oılamaımyn.

Nurbolat QURMETULY,

«Ekonomıkalyq zertteýler ınstıtýty» AQ О́ńirlik zertteýler ortalyǵy dırektorynyń orynbasary