Belbeý – bedel belgisi

Osydan 4-5 jyl buryn qazaq­standyq boks jankúıerleri tek Gen­nadıı Golovkınniń jekpe-jekterin asyǵa kútip, barlyǵy teledıdarǵa tek GGG úshin telmiretin. Al qa­zir­gi jaǵdaı basqasha. Osy ýaqyt ara­lyǵynda elimizdiń birqatar talantty boksshylary muhıt asyp, kásipqoı bokstyń ordasy sanalatyn AQSh-ta ózderiniń shyn myqty ekendikterin dáleldeýge tyrysyp baǵýda. Sonymen qatar birneshe boks­shymyz búginde álem chempıony ataǵy bar belbeýlerdi ıelenbese de, belgili bir deńgeıdegi, qurlyq aralyq belbeýlerdi alyp úlgerdi. Osy oraıda, qazaqstandyq boks jankúıerlerine otandyq boksshylardyń enshisinde qandaı belbeý bar ekenin saraptap kóreıik.

Aldymen kásipqoı boksta qan­daı belbeýler men tujyrym bar ekenine toqtalyp óteıik. Kásipqoı boksshylardyń ıelengisi keletin eń negizgi tórt tujyrym men tıtýl bar. Olar – WBC, WBA, IBF jáne WBO. Bul qatarǵa amerıkalyq The Ring jýrnalynyń tıtýlyn da qosýǵa bolady. Uǵynyqty tilmen aıtar bolsaq, joǵaryda atalǵan tórt tıtýl – kásipqoı bokstyń olımpteı bıik shyńy. Bul tórttik óz ishinde birneshe aımaqtyq, ekinshi deńgeıli tıtýldarǵa bólinedi. The Ring-tiń ataǵy – álem chempıonatyndaı. Olımpıadadan bir saty tómen, biraq dárejesi joǵary. Bul qatarǵa IBO men IBA-nyń tıtýldaryn qosýǵa bolady. Olardyń da jergilikti belbeýleri bar. Joǵaryda atalǵandardan bólek, taǵy birneshe uıym boks keshterin uıymdastyryp turady. Alaıda, olardyń ataǵy joǵary emes, bizdegi oblystyq týrnırde jeńiske jetkenmen birdeı.

Kásipqoı bokstaǵy tórt belbeýdiń ishindegi eń kónesi Búkilálemdik boks uıymy (WBA). 1921 jyly AQSh-ta Ulttyq boks uıymy bolyp qurylyp, 1962 jyldan búginge deıin qazirgi atymen atalyp keledi. Bul uıymnyń ekinshi deńgeıli 17 belbeýi bar. Ýaqytsha álem chempıony ataǵynan bastap, pan-Azııa, pan-Afrıka, Soltústik Amerıka, Muhıt aımaǵy, Karıb teńizi jáne taǵy basqa birneshe usaq belbeýleri bar.

WBC – eń kóp ekinshi dárejeli belbeýleri bar uıym. 1963 jyly Meksıkada qurylǵan Halyqaralyq boks federasııasynyń búginde 28 belbeýi bar eken. Halyqaralyq chempıondyqtan bastap, aımaqtyq, qurlyqtyq, jastar arasyndaǵy álem chempıony ataǵyna deıin.

Halyqaralyq boks federasııasy (IBF) 1983 jyly AQSh-ta negizin qalaǵan. Ekinshi dárejeli 12 belbeý taratatyn bul uıymda halyqaralyq chempıon, Afrıka, Batys Eýropa, Shyǵys Eýropa, Aýstralııa, Soltústik jáne Latyn Amerıka, Muhıt aıma­ǵynyń birqatar belbeýlerin úles­tiredi. 

Tórt belbeýdiń eń sońǵysy já­ne eń jańasy WBO tujyrymy. Búkil­álemdik boks uıymynyń jumysy 1988 jyly Pýerto-Rıkoda bastaldy. Bul uıym 1990 jyly Eýropada qoldaý tapsa, 2000 jyldary ǵana AQSh-ta uıym retinde tirkelgen. Qazirgi tańda WBO tujyrymy bo­ıynsha boksshylarǵa ekinshi deńgeıli 15 belbeý úlestiredi. Onyń arasynda Soltústik Amerıka, Latyn Amerıkasy, jastar arasynda álem chempıony, Azııa jáne Tynyq muhıt aımaǵy, Qytaı aımaǵy jáne taǵy basqa birqatar belbeýleri bar.

Al endi belbeý ıelenip, el mereıin asyryp júrgen kásipqoı boksshylarymyzdyń qandaı belbeý alǵanyn anyqtap kóreıik. Sóz basynda 67 boksshymyz turaqty jekpe-jekter ótkizip júrgenin aıttyq qoı. Solardyń ishinde 15 boksshy ǵana túrli uıymdardyń tıtýldaryn ıelengen eken. Bir qyzyǵy, qazirgi tańda eshqandaı boksshyda joǵaryda aıtylǵan tórt uıymnyń negizgi birde-bir belbeýi joq. Barlyǵy ekinshi deńgeıli belbeýler. Bylaısha aıtqanda, oblystyq jáne aýdandyq tıtýldarǵa ıe.

WBA, IBF jáne IBA tujyrymy boıynsha álemniń eks-chempıony Beıbit Shúmenov eki jyldyq úzilisten soń byltyr úlken boksqa qaıta oralyp, WBA uıymy boıynsha álem chempıony ataǵyna úmitker boksshy atanǵan-dy. Biraq aradan az ýaqyt ótken WBA bul ataqty otandasymyzdan alyp qoıdy. Sonymen boksshylarymyzdyń belbeýlerin jeke-jeke taldap ótsek.

WBA International belbeýi – bul belbeý halyqaralyq deńgeıde bolǵanymen boksshyny álem chempıo­ny ataǵyna úmitker ete almaıdy. Tek reıtıngte joǵarylaýǵa jáne osy uıymnyń kelesi bir belbeýi úshin judyryqtasýǵa jol ashady. WBA uıymnyń bul belbeýi qazaqstandyq boksshylar Aıdos Erbosynuly men Nursultan Jańabaevta bar.

WBC Continental Americas belbeýi – tek Amerıka qurlyǵy boıynsha ǵana ataǵy bar ekinshi deńgeıli belbeý. Iаǵnı, bul belbeýdi ıelengen boksshy Amerıkanyń chempıony degen ataqqa ıe bolady. Jalpaq tilmen aıtqanda, bir eldiń ishki chempıony sııaqty. Qazirgi tańda mundaı belbeý birinshi jartylaı orta salmaqtaǵy (63,5 kg) Batyr Júkembaev pen orta salmaqtaǵy (72,5 kg) Jánibek Álimhanulynda bar. Sondaı-aq Júkembaev IBO uıymynyń qurlyqtyq belbeýine ıe bolsa, jartylaı aýyr salmaqtaǵy Álı Ahmedov pen ekinshi jeńil salmaqtaǵy Iskander Harsan WBC tujyrymynyń jastar arasyndaǵy halyqaralyq belbeýin ıelendi.

NABF Junior – Soltústik Amerıka boks uıymynyń jastar ara­syndaǵy chempıondyq belbeýi sanalady. Mundaı belbeý orta salmaqtaǵy qandasymyz Meıirim Nursultanovta, jartylaı aýyr salmaqtaǵy Álı Ahmedov jáne birinshi aýyr sal­maqtaǵy Álı Baloevte bar.

WBC YOUTH – atalǵan uıymnyń jastar arasyndaǵy álem chempıony ataǵy úshin beriledi. Bul belbeýdi kez kelgen boksshy emes, tek 23 jas 11 aıǵa tolmaǵan jas boksshylar ǵana ıelene alady. Birinshi orta salmaq dárejesi boıynsha judyryqtasatyn 21 jastaǵy otandasymyz Sadrıddın Ahmedov bul belbeýdi osy jyldyń 27 qańtarynda jeńip alǵan bolatyn.

WBC Asian Boxing Council – WBC-diń Azııa aımaǵyna beriletin ortańqol belbeýin Sadrıddın Ahme­dov osy jyldyń naýryz aıynda Alma­tyda ótken boks keshinde oljalady. Sonymen qatar dál mundaı belbeý orta salmaqtaǵy Aıdos Erbosynuly men Nursultan Jańabaevta jáne jartylaı orta salmaqtaǵy Bobyrjan Momynovta bar.

NABA USA – Soltústik Amerıka qurlyǵynyń chempıondyq belbeýi sanalady. Qazirgi tańda bul belbeý jartylaı jeńil salmaqtaǵy Musa Tursynǵalıevtiń enshisinde ǵana bar. 

WBO Inter-Continental – WBO tujyrymynyń ekinshi deńgeıli bel­beýi sanalady. Bul belbeýdi kúni keshe ǵana eki jyldyq úzilisten keıin sharshy alańǵa oralǵan Qanat Islam jeńip aldy. Sondaı-aq dál osy belbeý úshin búgin taǵy bir qazaqstandyq boks­shy Janqosh Turarov jekpe-jek ótkizedi.

WBC International – bul bel­beý­diń de halyqaralyq dárejesi bol­ǵanymen chempıondyq belbeýge shyǵýǵa kepildik bere almaıdy. Qansha degenmen ekinshi deńgeıli belbeý. Tek boksshynyń reıtıngte joǵarylaýyna áser etedi. Vıktor Kotochıgov osy belbeýdi jeńip alý úshin búgin sharshy alańǵa shyǵady.

NBA – kásipqoı bokstaǵy eń birinshi uıymdardyń biri sanalǵanmen qazirgi tańda WBA-nyń eń tómen­gi belbeýleriniń biri retinde qaras­tyrylady. NBA eń áýeli 1921 jyly AQSh-ta Ulttyq boks assosıasııa­sy bolyp ashylǵan. Keıin 1962 jyly Búkilálemdik boks assosıasııasy (WBA) bolyp ózgertilgen. Bul bel­beýdi kúni keshe Madııar Áshkeev pen Abylaıhan Qusaıynov enshiledi.

Qazaqstandyq kásipqoı boks tarıhynda eń úlken tıtýldardy ıelengen tórt-aq boksshy bar. Olar Vasılıı Jırov, Gennadıı Golovkın, Beıbit Shúmenov jáne Janat Jaqııanov. Jırov óz ýaqytynda WBC jáne IBF tujyrymy boıynsha, Golovkın WBA, WBC, IBF, IBO jáne The Ring jýrnalynyń, Jaqııanov WBA Super jáne IBO uıymynyń álem chem­pıony ataǵyn ıelengen-di. Qazir bul boksshylarda eshqandaı belbeý joq.  Jırov pen Jaqııanov qolǵabyn shegege ilse, Golovkın men Shúmenov áli judyryqtasyp júr.

О́zderińiz baǵamdaǵandaı, dál qazir kásipqoı boksta álem chempıony dárejesinde eshqandaı boksshymyz joq. Dese de, belbeý ıelengenniń ózi boksshynyń bolashaǵyna, pro­moýteriniń kásipqoı boksta yqpaly bar ekenine kóz jetkizýge bolady. Árı­ne, salystyrmaly túrde alǵanda arasynda aýdandyq deńgeıdegi belbeýler de bar, biraq chempıondyq bel­beýge baspaldaq bolatyn tıtýldy ıelenip júrgeniniń ózi qýantady. Karerasyn endi bastaǵan boksshylar úshin qazirgi belbeýleri álem chempıony ataǵy úshin yntalandyra túsetini anyq.