Beısenbi, 16 mamyr 2013 2:53
Búginde Qazaqstanda 188 myńǵa jýyq fermerlik sharýashylyqtar jumys isteıdi. Byltyr olar óz tutynýshylaryna 12514 myń tonna dándi daqyl, 2126 myń tonna kartop ónimderin usynǵan. Buǵan jeke menshik úı sharýashylyǵynan basqa maldyń 70-80 paıyzy olarǵa tıesili ekenin eskersek, aýylsharýashylyq ónimderin qaıta óńdeýde, saýdada fermerlik pen shaǵyn jáne orta bıznesti órkendetý ózekti mindet bolyp qala beretini anyq.
Beısenbi, 16 mamyr 2013 2:53
Búginde Qazaqstanda 188 myńǵa jýyq fermerlik sharýashylyqtar jumys isteıdi. Byltyr olar óz tutynýshylaryna 12514 myń tonna dándi daqyl, 2126 myń tonna kartop ónimderin usynǵan. Buǵan jeke menshik úı sharýashylyǵynan basqa maldyń 70-80 paıyzy olarǵa tıesili ekenin eskersek, aýylsharýashylyq ónimderin qaıta óńdeýde, saýdada fermerlik pen shaǵyn jáne orta bıznesti órkendetý ózekti mindet bolyp qala beretini anyq.
Alaıda, bul salada áli kúnge deıin sheshimin tappaǵan túıtkildi máseleler jeterlik. El ekonomıkasynyń damýyna laıyqty úles qosýdy alǵy maqsat sanaǵanymen, aýylsharýashylyq taýar óndirýshileriniń bul oıy úlken qıyndyqtarmen júzege asyp kele jatqany jasyryn emes. Ony Qyzyljar óńiri fermerleriniń basqosýy anyq ańǵartty. Fermerler odaǵy respýblıkalyq qoǵamdyq birlestiginiń prezıdenti Áýezhan Darınov aýyldyqtardyń tiregi – el fermerleriniń kókeıkesti problemalarymen jaqsy tanys bolǵanymen, naqty iske kelgende qaýqarsyz bolyp shyqty. Ol túsinikti de. О́ıtkeni, keleli jıynda birqatar máselelerdiń úkimettik deńgeıde sheshilý qajettigi anyq ańǵaryldy. Saraptamalyq taldaý materıaldary kórsetkendeı, ótken jylǵy qurǵaqshylyqtan úlken japa shekkenderdiń biri– usaq sharýashylyqtar. 1,5 mıllıon gektar astyqtyń kúıip ketýine baılanysty tuqym jetispeýshiligi erekshe alańdatady. Sol sııaqty, áli kúnge deıin janar-jaǵarmaımen qamtamasyz etý jaıy da túbegeıli sheshilmeı keledi. Sonyń saldarynan kóktemgi-kúzgi dala jumystary kezinde qolbaılaýlar týyp jatady. Onyń ornyqtylyǵyn retteı qoıatyndaı aınalym qarjy tapshylyǵynan qoljetimdi baǵadan qaǵylatyn jaıttar da jıi ushyraıdy. Fermerlerdiń endigi bir alańdaýshylyǵy demeýqarjylyq qoldaýǵa qatysty kóp aıtyldy. Sol sebepti iri agroqurylymdarǵa birden 4,5 mıllıard teńgeni ustata salmaı, 500 mıllıon teńgeden asyrmaýdy, qarajattyń barynsha teń, ádil bólinýin jaqtady. Iri kólemdi egistik jerleri bar alpaýyt holdıngter men ınvestorlarǵa barynsha jomarttyq kórsetilýi, sharýa-fermerlerdiń keıinge ysyrylyp qala berýi túsiniksiz. Alaıda, aýyl sharýashylyǵynyń damýy úshin barlyq qurylymdarǵa teń jaǵdaı jasaý tıistiligi qansha aıtylsa da, derekter sońǵy 10 jylda Úkimet tarapynan bólingen qarajat fermerlerdiń paıdasyna sheshilip otyrmaǵanyn kórsetip berdi. Ilýde bireýdiń qoly jetse, soǵan máz. Demeýqarjy men jeńildetilgen nesıe túrindegi qoldaý sharalary oblys ákimdigi men Fermerler odaǵy fılıaly arasynda memorandým túrinde kórinis tapqanymen, qarastyrylatyn qarjy, teńizdiń tamshysyndaı ǵana.
«Múıiz suraımyn dep júrip saqaldan aıyrylypty» demekshi, Qarjy mınıstrliginiń salyq júıesine engizgeli otyrǵan ózgeristeri de aýyldyqtardy tyǵyryqqa tirep, jaǵdaıyn kúrt qıyndatyp jiberýi ábden múmkin. Áńgime burynǵy biryńǵaı jer salyǵynyń ornyna salyqtyń ártaraptandyrylǵan eki túriniń, atap aıtqanda, jer salyǵy men óndiristen tapqan tabysynan salyq alý tóńireginde bolyp otyr. Fermerlerdi toqsan saıyn deklarasııa tapsyryp, kúndelikti tolyqqandy esep-qısap júrgizý mashaqatynan góri, salyqtyq ózgerister qoldaý tapqan jaǵdaıdan keıingi ahýal qatty alańdatatyny bilinip turdy. Sol sebepti sharýa jáne fermerlik sharýashylyqtar úshin óndiris qaldyqtary men shyǵyndaryna salynatyn ekologııalyq salyqty qosyp, burynǵy biryńǵaı jer salyǵyn qaldyrý usynysy biraýyzdan qoldaý tapty. M.Jumabaev aýdany «Kýlomzıno» sharýa qojalyǵynyń jetekshisi Nıkolaı Safonov fermerlerdiń esep-qısappen aınalysyp júretin ýaqyty joq, naqty ispen shuǵyldanýy tıis. Áýre-sarsańǵa túsirmeı-aq biryńǵaı jer salyǵyn qaldyrǵan jón dese, Aqqaıyń aýdany «Poltavka» JShS dırektory Eltaı Zikirın áriptesiniń oıyn qostap, ir kompanııalardan shyǵyp, ózderine qosylǵysy keletin úleskerlerdiń jer telimderin alý myń bir mashaqat ekenin qynjyla aıtady. Mamlıýt aýdany «Ametıst» sharýa qojalyǵynyń basshysy Talǵat Áljanov «Sybaǵa» mal sharýashylyǵyn damytý baǵdarlamasynyń bastapqyda jaqsy óris alǵanymen, keıin saıabyr tartyp bara jatqanyna ókinish bildiredi. Ol jeńildetilgen nesıege 400 bas iri qara malyn alǵan. Sýdyń qıyndyǵyn biraz kórse de, sheshilgenge uqsaıdy. О́sirip otyrǵany asyl tuqymdy reprodýktor mal bolǵandyqtan, ózgelerge satýy tıis. Ony satyp alýshy tabylmasa, nesıeni ýaqytyly qaıtara almaı qalamyn ba degen kúdigi beker emes. Qazir sharýashylyqtar jappaı mal baǵýǵa kóshti. Sondyqtan tıisti vedomostvolar mal tólderi men ónimderin ótkizýde suranys pen usynystyń teńgermeligin erterek oılastyrýy qajet. О́ıtkeni, maıda fermerlerdiń satyp alý qaýqary tómen. Aýyl sharýashylyǵynyń ardageri Serikbaı Elemesovtyń «Jer jarǵylyq nemese kepildik qor bolmaýǵa tıis. Ol – bólinbeıtin qor, el yryzdyǵy» degen sózi de oılandyrmaı qoımaıdy. Ol ınvestorlardyń jerdi barynsha qarpyp qalyp, onyń shyn ıeleri – úleskerlerdi kúızeltip otyrǵany jóninde naqty mysaldar keltirdi. Máselen, Shal aqyn aýdany Sosıal aýylynyń turǵyndary osyndaı keleńsiz jaıtty bastarynan ótkergen. Iesiz jatqan jer telimderin usaq sharýashylyqtar ıgereıin dese, bergisi joq. Sonyń saldarynan jerleri qoldan qolǵa ótken aýyldyqtar úlesinde eshteńe qalmady deýge bolady. Tipti, Almaty, Astanada turyp, bir tıyn ınvestısııa salmastan jumyrtqadan jún qyrqýdy kózdeıtin jer qojaıyndary joq emes. Budan keıin jalǵyz asyraýshymyz – Jer-ana tozbaǵanda qaıtedi? Aýyldardy tarap ketýden qutqarýdyń birden-bir joly– fermerlik qojalyqtardy nyǵaıtý. Olardyń ógeıdiń kúnin keship otyrǵany mynaý. Qordalanyp qalǵan shetin máselelerdi aıta bastasaq, irilendirý jaıyn kóldeneń tosady. Buǵan deıin de biriktirýden utylmasaq, utqan joqpyz. Qaıta talaılarymyzdy kúshtep, eriksiz qosý saldarynan jer telimderimizden aıyrylyp, burynǵy kúnimizge zar bolyp qaldyq, deıdi endigi úmitin Úkimetten kútken fermerler.
Qalaı desek te, basqarýshylyq tájirıbeleri mol, aýylsharýashylyq isinde ábden ysylǵan, jer óńdeý mádenıetin, jańa ǵylymı, tehnologııalyq jetistikterdi ıgergen, aýyldyń birden-bir asyraýshysy, saqtaýshysy sanalatyn sharýa qojalyqtaryna jan-jaqty qoldaý qajet-aq.
О́mir ESQALI,
«Egemen Qazaqstan».
Toqtar ZIKIRIN,
jýrnalıst.
Soltústik Qazaqstan oblysy.