Kókónis naryǵynda kórshiler utyp tur

Árıne bul elimizdiń «Azyq-túlik qaýipsizdigi» doktrınasyna óreskel qaıshy bolǵanymen, agro­ónerkásip kesheniniń ókil­derin de túsinýge bolady. Biraq ýáj boıynsha ishki naryqtaǵy sura­nys joǵary bolǵanymen, tuty­ný­shylardyń satyp alý qabi­letiniń tómendigi daıyn ónim­di ımporttaýǵa ıtermeleıtin kóri­nedi. Mysalǵa, ekonomıster dál qazirgi jaǵdaıda bazardaǵy kar­top­tyń bastapqy quny 250 teńge shamasynda bolýy kerek dep esepteıdi. Al «ekinshi nannyń» ár kılosy ońtústik óńirdegi bazar men dúken sórelerinde 90-120 teńge shamasynda satylyp jatyr. Tipti azyq-túlik baǵasy jo­ǵary deıtin aımaqtardyń ózin­de kartop baǵasy 135-170 teń­ge aralyǵynda qubylyp tur. Dál osy jerde memleket halyq tu­ty­natyn azyq-túlik taýarynyń baǵa­syn sýbsıdııalaý arqyly barynsha tómendetýge tyrysyp otyrǵanyn aıtýymyz kerek. Bul qoldaý sharasy Úkimettiń kartop ósirýshi sharýashylyqtardyń tuqym, janar-jaǵarmaı, tasy­mal shyǵyndaryn ótep berýi arqy­l­y jasalýda. Biraq osy kartop baǵasynyń maýsym saıyn kúrt qubylýyna aýyl sharýashylyǵy eńbekkerleri kináli bolmaýy kerek. Onyń ústine basqa ónim túrlerin bylaı qoıyp, otandyq naryqty qoljetimdi baǵada­ǵy kartoppen qamtýda aýyldaǵy aǵaıynnyń eńbegi ólsheýsiz. Olardyń qatarynda Jetisýdyń Narynqol óńiriniń de úlesi bar. Narynqol topyraǵynda ón­gen kartopqa suranys joǵary. Almaty qalasynyń tutyný­shy­lary úshin qazir taýly ólkede ósken «ekinshi nan» tapshy. О́ıtkeni sońǵy eki jyldan beri Raıymbek aýdanynda ónerkásiptik kartop óndirisi damı bastady. Nátıjesinde byltyr Narynqol topyraǵynda óngen kartoptyń elıtalyq tuqymy 100 gektarǵa shaqqanda 300 sentnerden ónim beripti. Bul burynǵydan 2 ese joǵary kórsetkish eken. Al daıyn ónim krahmal zaýyty men kartop sirnesin jasaýǵa jó­neltilgen.

– Kezinde osy Narynqol óńi­rin­de kartop egetin alqaptyń kóle­mi 8 myń gektardan asatyn edi. Qazir sonyń tórtten biri ǵana qaldy. Nıet bolǵanymen, múm­­kin­dik shekteýli boldy. Biz­diń ujym 2017 jyly 200 gektar alqapqa kar­top egip, odan 5 myń tonna ónim aldy. Tehnıka men tuqym jaıy jaq­sarsa, kólem artyp, ónim de kó­be­ıedi ǵoı. Biz memleket tarapynan qol­daý­dy endi sezinip jatyrmyz. Almaty oblysynda byltyrdan beri kartop sharýashylyǵyn jandandyrýǵa 132 mln teńge qarajat jumsaldy. Nátıjesinde aýdandaǵy kartop egýmen aınalysatyn sharýa qojalyqtaryna tehnıkamen kómek kórsetetin 2 servıstik ortalyq quryldy, – deıdi Raıymbek aýdanyndaǵy «О́rnek» sharýa qojalyǵynyń basshysy Talǵat Túsipqojaev.

Jalpy, kartop óndirisin damytýdan túsetin paıda qomaqty eken. Tek kózin tabý kerek. Derek bo­ıynsha, ár qazaqstandyq bir jyl ishinde shamamen 130 kılo «ekinshi nan» ónimin tutynady eken. Demek kartoptyń kóterme saý­da­daǵy bıyl­­ǵy baǵasyn 90 teńgeden dep al­ǵan­nyń ózinde ár adam esep­ti jyl boıyna 11 700 teń­ge qara­jat­ty tek osy ónimge jum­saı­dy de­gen sóz. Al bul somany azyq-túlik se­be­tin tutynatyn adam sany­na kó­beıt­­kende, otandyq kartop sha­rýa­­shy­lyǵy­nyń tabysy shash etek­ten bolyp shyǵady. Bi­raq shyn má­ninde solaı ma? Jasyr­­maı aıt­­saq, elimizdegi kartop ónimi­ne degen suranys basqa da azyq-tú­lik taýarlary sııaqty syrtqy na­ryqqa tolyqtaı táýeldi. Iаǵnı, otandyq agroónerkásip kesheni qazaq­standyqtardyń suranysyn qamtýǵa qaýqarsyz. О́nimdiliktiń tómen bolýy men daıyn ónimniń ózindik qunynyń tym qymbatqa shyǵýy óz topyraǵymyzda óngen kartoptyń ishki naryqtaǵy baǵa­syn qymbattatýǵa májbúr etedi. Onyń ústine, jergilikti ónimdi ımport tunshyqtyryp otyr. Derek boıynsha, tutyný sebetindegi kún saıynǵy suranysqa ıe kók­ónis­tiń kóp bóligi syrttan tasy­mal­­danady. Bul tizim boıynsha qyza­naqtan keıingi orynda kartop tur. Máselen, sońǵy 5 jyl kóleminde Qazaqstan naryǵyna jalpy quny 70 mln AQSh dollary bolatyn qyza­naq jáne 16 mln dollar tura­tyn kartop ónimi kirgen. Al qy­ryq­qabat ımporty úshinshi orynda, onyń baǵasy 14 mln dollar sha­ma­synda eken. Bir qyzyǵy, otan­dyq túbirli jemis óniminiń eks­por­ty jyl saıyn ulǵaıyp keledi.

Aıtpaqshy, mamandardyń saraptaýy boıynsha, qazaq dalasynda ósken kartop, pııaz ónimi soltústiktegi kórshi elde joǵary sura­nysqa ıe bolýda. Ási­rese Reseı men Eýropa elderi ara­syndaǵy saýda sanksııalary kezi­nde qazaqstandyq kókónis pen jemis-jıdekti qotaryp satyp alý úrdisi bastalǵan. Bul Re­seı­diń ishki naryǵyndaǵy tu­tyný suranysyn qamtamasyz ete almaýynan bolyp otyrǵan kórinedi. Reseı keden qyzmetiniń máli­­metinshe, 2017-2018 jyl ara­­ly­­ǵynda Qazaqstannan ım­port­­­talǵan qyzanaq kólemi 19 esege, qııar ónimi 10 esege, qy­ryq­qabat 5 esege jáne sábiz, qyzyl­sha sııaqty jemister úlesi de 3 jarym esege birden ósken. Mu­nyń ishinde kartop tasymaly 2 esege deıin kóbeıipti. Mamandar qazaq­­stan­dyq ónimge bıylǵy sura­nys tipten kóbeıýi múmkin deıdi. Reseı­diń qara topyraqty, orman­dy alqaptarynda bolǵan órttiń sal­dary kórshi eldiń aýyl sharýa­shylyǵy úshin óte aýyr soqqy bolmaq. Demek, qazaq sharýasynyń ónimi syrtqy suranysty óteýge ketip, ishki naryqta tapshylyq pen baǵanyń qubylýy oryn alýy ábden yqtımal...

 Almaty oblysy