Qazaq tarıhyna úńilsek, el taǵdyryna aralasqan qaısar qyzdardyń izi ár kezeńnen tabylady. Olardyń arasynda otty HIH ǵasyrda shańyraqtyń uıytqysy ǵana emes, bilimde, ǵylymda, jýrnalıstıkada, saıasat pen memlekettik basqarýda da jol ashqan tulǵalar boldy. Qıyn dáýirdiń kedergilerine qaramastan, zamanynyń kókjıegin keńeıtip, qazaq áıeliniń kóregendigin kórsetti.
Asfendııarova ashqan jol
Úmmi Gúlsim Asfendııarova (1880–1941) – qazaq qyzdarynan shyqqan alǵashqy kásibı medısına mamandarynyń biri. 1908 jyly Sankt-Peterbýrgtegi áıelder medısınalyq ınstıtýtynan akýsherlik jáne gınekologııa mamandyǵy boıynsha bilim alǵan Gúlsim Seıitjaparqyzy Ortalyq Azııada tuńǵysh ret kesar tiligin jasaǵan dáriger retinde ǵana emes, alǵashqy jeke perzenthana ashyp, akýsherlerdi daıarlaý kýrsyn uıymdastyrǵan tulǵa retinde de tarıhta qaldy.
Gúlsim – kórnekti qoǵam qaıratkeri, áskerı dáriger, professor Sanjar Asfendııarovtyń týǵan apasy. Ákesi Seıitjapar Asfendııaruly – Ábilqaıyr hannyń urpaǵy, sheshesi Gúlandam Qoshqarbaıqyzy – Abylaı hannyń urpaǵy. Tekti tuqymnan shyqqan G.Asfendııarova 1908 jyly oqý ornyn óte jaqsy aıaqtap, dáriger-terapevt mamandyǵyn alyp shyǵady. G.Asfendııarova – qazaq qyzdarynyń arasynan shyqqan tuńǵysh dáriger ǵana emes, Reseıdegi joǵary oqý ornyn aıaqtaǵan alǵashqy qazaq qyzy.
1910 jyly G.Asfendııarova Namangan ýeziniń aýyldyq dárigerlik ýchaskesine jumysqa aýysady. 1914 jyly Tashkentke kelip, munda ákesiniń kómegimen 30 oryndyq jeke perzenthana ashty. Saıası ómirge de belsene qatysty.
Názik jandy Názıpa
Qazaqtyń tuńǵysh áıel jýrnalısi. Aǵartýshy, ustaz, áleýmet qaıratkeri, jýrnalıst, jazýshy, aýdarmashy Názıpa Segizbaıqyzy (1887–1934) Qazaqstannyń HH ǵasyr basyndaǵy asa kúrdeli qoǵamdyq-saıası isterine aralasty. El tarıhyndaǵy qaıshylyq pen ózgeriske toly dáýirde ǵumyr keshti.
Názıpa Quljanova Semeıdegi muǵalimder semınarııasynda sabaq berdi. Osy kezden bastap qazaq áıelderi arasynan daralanyp, ulttyń joǵyn joqtady. Qazaq mektepterine arnap oqýlyq jazdy. Pedagog, ǵalym ǵana emes, qalamy qarymdy jýrnalıst retinde de qoǵamǵa ún qosty.
Názıpa – uly Abaıdyń qaıtys bolǵanyna 10 jyl tolýyna oraı aqynnyń tuńǵysh ádebı keshin uıymdastyrǵan áıel. Ol qazaq jýrnalıstıkasyna da eleýli úles qosty. «Eńbekshi qazaq» gazetinde, «Qyzyl Qazaqstanda» (qazirgi «Aqıqat» jýrnaly), «Áıel teńdigi» jýrnaldarynda jaýapty qyzmet istedi. Názıpa – qazaq zııalysy Nurǵalı Quljanovtyń jubaıy.
Onyń aıtýynsha, áıgili etnograf, saıahatshy Grıgorıı Potanın 1914 jyly 10 aqpanda Omby jaǵrafııa jamıǵatynyń jınalysyndaǵy baıandamasynda: «О́tken jaz Qarqaraly ýezi Toqyraýyn degen jerde ádebıet keshin ótkizgen Názıpa hanym Quljanovanyń bilimi men parasatyna tańǵalǵanyn», aıtady.
Al Alash arysy Júsipbek Aımaýytuly «Aıqap» jýrnalyna bul týraly: «Bizdiń qazaqta ultqa qyzmet etken áıeldiń aldy Názıpa hanym bolyp shejirede jazylýǵa tıis», dep jazdy.
Altyn qorda murasy qalǵan
Alma Orazbaeva (1898–1948) – HH ǵasyr basynda qazaq áıeliniń qoǵamdyq ómirge aralasýyna jol ashqan sanaýly qaıratkerdiń biri. Bókeı ordasynan shyqqan aýyl qyzy ustazdyq qyzmetten bastalǵan jolyn eldik múddege jalǵap, ana men balany qorǵaý, saýat ashý, áıel teńdigin ornyqtyrý baǵytyndaǵy júıeli jumystyń uıytqysyna aınaldy.
1917 jyldan keıin Alma Orazbaeva qoǵamdyq-saıası jumysqa belsene aralasty. Sol jyldary Ordada qurylyp jatqan alǵashqy áskerı jasaqtardyń saıası-aǵartý isine atsalysyp, saýat ashý, úgit-nasıhat jumysyn uıymdastyrýǵa kúsh saldy. Qolynda teatr da, mádenıet úıi de joq ortada jastardy uıymdastyryp, ádebı-mýzykalyq úıirmelerge uıytqy boldy. Mýzyka zertteýshisi A.Zataevıch Almanyń oryndaýyndaǵy qazaqtyń birneshe ánin jazyp alǵany týraly derek bar.
Alma Orazbaeva memlekettik basqarý júıesine erte kiristi. Qazaq revkomynyń bólim bastyǵynan Qazaq AKSR Ortalyq Atqarý komıtetiniń basshylyǵyna deıin kóterildi.
Alaıda onyń taǵdyry aýyr aıaqtaldy. 1929 jyly Komıntern tapsyrmasymen Mońǵolııaǵa issaparǵa barǵannan keıin densaýlyǵy syr berip, uzaq emdeldi. 1930 jyldan bastap memlekettik qyzmeti toqtap, derbes zeınetke shyǵaryldy. Jubaıy 1937 jylǵy qýǵyn-súrginniń qurbany boldy. Balasy balalar úıinde ósip, keıin Máskeýde jumys istedi. Arhıvtik derekterge súıensek, onyń zeınetaqy tólemi 1948 jyldyń 1 sáýirinen bastap qaıtys bolýyna baılanysty toqtatylǵan, sońǵy turaǵy Jambyl oblysy Lýgovaıa stansasy.
Alma Orazbaeva bir dáýirdiń aýyr salmaǵyn kóterip, áıel quqyǵyn memlekettik mindet deńgeıine shyǵarýǵa tyrysqan qaısar tulǵa retinde tarıhta qaldy.
BUU minberinde – Baljan
Qazaqtan shyqqan tuńǵysh dıplomat áıel – Baljan Bóltirikova (1921–1998) BUU-nyń minberinde el atynan tuńǵysh sóz sóılegen, talaı sańlaq saıasatkerler men dıplomattardyń aldynda qaısar da baıypty minezimen mámilegerliktiń úlgisin kórsetken. Nebári 21 jasynda mektep dırektory bolyp, soǵystan keıingi qıyn kezeńde bilim oshaǵyn da, otbasyn da qatar alyp júrdi. Jastaıynan jaýapkershiliktiń salmaǵyn kótere bilgen ol keıin saıasat pen memlekettik basqarýdyń kúrdeli satylarynan ótti. 34 jasynda Qazaq KSR áleýmettik qorǵaý mınıstri bolyp taǵaıyndalýy – sol dáýir úshin sırek qubylys. Soǵystan múgedek oralǵan jandardy jeke qabyldap, máselesin sheshýge umtylǵany onyń adamǵa jaqyn, iste batyl basshy bolǵanyn kórsetedi.
1966 jyldan bastap syrtqy saıasat salasyna aralasyp, Qazaq KSR Mınıstrler Keńesi tóraǵasynyń orynbasary, keıin Syrtqy ister mınıstri qyzmetin atqardy. 1971 jyly Aǵartý mınıstri retinde bastaýysh synyptarda qazaq mektepterin saqtap qalý týraly usynysyn tabandylyqpen qorǵap shyqty.
Baljan Bóltirikqyzy – názik bolmystyń ishindegi qaısar minezdiń rámizi. Ol bılik baspaldaqtarynda júrip te analyq bolmysyn, adamdyq bıigin joǵaltpady. Qyzmette qatań, ustanymda berik, el múddesinde tabandy boldy. Qazaq áıeli tek otbasynyń ǵana emes, memlekettiń de tiregi bola alatynyn dáleldegen tulǵa retinde tarıhta qaldy.