Topyraq qunaryn zerdelegen ǵalym

Mashına-traktor sheberhanasynda slesar-akkýmýlıatorshy bolyp qyzmet etken Ǵalymjan aǵaı orys tilindegi tehnıkalyq jýrnaldardy kóp oqıtyn. О́zi qurastyryp traktor, untartqysh qurastyrǵany, qazir sánge aınalǵan «jyly edendi» sol kezdiń ózinde qoldan jasaǵany talaıǵa ańyz bolǵan. Átteń, ómiri qysqa boldy. Múmkin Álııanyń boıyndaǵy ǵylymǵa qyzyǵýshylyq, bilmekke qumarlyq sol ákeden juqqan ádet bolar?

Álııa Jáńgir han atyndaǵy Batys Qazaqstan agrarlyq ýnıver­sı­tetinde tálim aldy. Aýyl bala­syna ári jaqyn, ári tosyndaý «To­pyraqtaný jáne agrohımııa» mamandyǵyn támamdady. Sabaq­qa alǵyr, ǵylymǵa beıim, bolashaǵynan úmit kúttiretin jas mamandy ýnıversıtet birden óz ujymyna qosypty. 2018 jyly Almaty qalasyndaǵy Qazaqtyń ulttyq aýyl sharýashylyǵy ýnıversıtetiniń doktorantýrasyn aıaqtaǵan jas ǵalym PhD dárejesin qorǵady. Bul maqsatty grant arqyly júzege asqan edi.

«Jáńgir han atyndaǵy Batys Qazaqstan agrarlyq-tehnı­ka­lyq ýnıversıtetiniń PhD, qaýym­dastyrylǵan professory Álııa Naǵıeva ondaǵan jyldan beri ǵylymı jobalarmen shuǵyl­da­nyp keledi. Ol aldyńǵy býyn ǵa­lym­dardyń jolyn qýyp, aýyl sharýashylyǵy salasyn damy­týǵa óz úlesin qosyp júr. Álııa Ǵalymjanqyzynyń ǵylymı ju­my­synyń negizgi baǵyty – aýyl sharýashylyq jerlerin jáne topyraqty zertteý, ony qunarlandyrý, qalpyna keltirý. Osy baǵyt aıasynda topyraqtyń agroekologııalyq jaǵdaıyn jaq­sar­tý, degradasııaǵa ushyraǵan jáne tehnogendik áserden búlingen jerlerdi qalpyna keltirý, sondaı-aq topyraq qunarlylyǵyn art­tyrýǵa baǵyttalǵan ǵylymı-zert­teý jumystaryn júıeli júr­gizip keledi», deıdi áriptesi, ýnı­ver­sıtettiń ǵylym jónindegi prorektory Áljan Smaıyluly.

2024 jyly álemge jol ashatyn «500 ǵalym» «Bolashaq» halyqaralyq baǵdarlamasynyń arqa­synda Álııa Praga qalasyn­da­ǵy Chehııa jaratylystaný ǵylymdary ýnıversıtetinde ǵyly­mı taǵylymdamadan ótti. Taǵy­lym­dama baǵyty – «Melıo­ra­sııa, jerdi qaıta qunarlandyrý, qalpyna keltirý jáne qorǵaý. Topyraqtaný jáne agrohımııa» bolatyn. Tarqatyp aıtar bolsaq, melıorasııa degenimiz – jerdi jaqsartýǵa baǵyttalǵan tehnıkalyq jáne sharýashylyq-uıymdastyrýshylyq sharalar jıyntyǵy ǵoı. Osy taǵylymdama bary­synda keıipkerimiz halyq­aralyq deńgeıdegi tájirıbemen tanysyp, zamanaýı zertteý ádisterin meńgerip qaıtty. Ásirese topyraq ekologııasyn qalpyna keltirý men mıkrobıologııalyq ádisterdi qoldaný salasynda kásibı biliktiligin arttyrdy.

«Meniń ǵylymı-zertteý taqy­rybym – aýyl sharýashy­ly­ǵyndaǵy nemese óndiristik jerlerdegi topyraqtyń qunarlylyǵyn arttyrý jáne baǵalaý. Bul elimiz úshin de ózekti máseleniń biri. Árıne, topyraqty zertteýdiń túrli zamanaýı ádisi bar. Alaıda sheteldegi ádis-tásil basqasha. О́zim sol jaǵyna kóbirek qyzyǵýshylyq tanytyp, ýaqytymnyń kóp bóligin «Agrohımııa jáne ósimdikti qorektendirý» kafedrasyna qarasty topyraq pen ósimdikterdi zertteıtin zerthanalarda ótkizdim. Taǵylymdama barysynda jańa ádis-tásilderdi meńgerdim, zamanaýı qural-jabdyqtarmen tanys­tym», deıdi jas ǵalym.

Álııanyń aıtýynsha, Chehııa ýnıversıtetinde ǵylymı zertteý­ler úzdiksiz júrgizilip, ǵylymı jobalar da kóptep júzege asyp jatady eken. Mysaly, cheh ǵa­lymdary topyraqtyń quramyn jaqsartýdyń, qunarlylyǵyn art­tyrýdyń kóptegen ádis-tásilin jasaıdy. Ol úshin qoldany­la­tyn turmystyq nemese basqa da qaldyqty aldymen zerttep, topyraqqa paıdaly zattardy anyqtap, qunarlylyǵyn arttyrý úshin túrli bıoqospany ózderi daıyndap, paıdalanady. Sol is-árekettiń ǵylymı mánin tolyq­qan­dy zerttep, onyń topyraq quna­ryna, mıkrobıologııalyq qura­my­na jáne ekojúıeniń qalpyna kelýine tıgizetin áserin júıeli túrde taldaıdy.

Álııa Ǵalymjanqyzy ha­lyq­aralyq «Erasmus» jobasyn júzege asyrýǵa atsalysqan ǵalymdardyń biri. Osy joba aıasynda Jáńgir han ýnıversıtetiniń ǵylymı qyzmetkerleri otandyq jáne Germanııa, Chehııa, Polsha mem­leketiniń ǵalymdarymen birge dok­toranttarǵa sala baǵyty bo­ıynsha oqý baǵdarlamasyn ázir­ledi. Sol kezde de ǵalymǵa Chehııa ýnıversıtetine eki apta jumys sa­parymen barýdyń da sáti túsken. Bul joly Álııa ǵylymı taǵylymdama barysynda Chehııa ýnıversıtetiniń «Agrohımııa jáne ósimdikti qorektendirý» kafedrasynda ótken semınarlarǵa, doktoranttardyń memlekettik emtıhandaryna, halyqaralyq konferensııaǵa qatysypty. Semı­narda baıandama jasap, ózi eńbek etip júrgen Jáńgir han ýnıversıtetiniń ǵylymı áleýeti, jetistikteri, ǵylymı zerthanalar men óndiristik jumystary jaıly tanystyrǵan. Sheteldik ǵalymdar batysqazaqstandyq ýnıversıtettiń birneshe baǵytta jumys isteıtinine qyzyǵýshylyq tanytyp, kóptegen suraq qoıypty.

Úsh aı boıy aǵylshyn tilinde sóılep, tildik qoryn molaıtqan ǵalym munyń paıdasy mol bol­ǵanyn aıtady. Ǵalym-ustaz áli kúnge chehııalyq ǵalymdarmen baı­lanys jasap, ǵylymı izdenisin úzbegen. Munyń ózi otandyq ǵylymdy damytýǵa da áser etip jatyr. О́ıtkeni álemdik ǵylymnyń tili – aǵylshyn ekeni ras qoı.

Kóp jurt túsinbegenimen, ǵalymnyń ıyǵynda júk, kóńilinde maqsat kóp. Mysaly, 2024 jyly Batys Qazaqstan oblysynyń kóp jeri tasqyn sý astynda qaldy. Al kóktem men kúz aralyǵynda sý basqan aýyl sharýashylyq jerleriniń tuzdylyǵyn azaıtý, qunarlylyǵyn joǵarylatý – áýeli ǵalymdardyń, mamandardyń aldyn­daǵy mindet. Álııa Ǵalym­janqyzy búginde ýnıversıtet ǵalymdarymen birge sharýa qojalyqtarynyń qoldanystaǵy jaıylymdyq jáne egistik jer­lerine agrohımııalyq taldaý jasap, topyraqty zertteý, qunarlylylyǵyn qalpyna kel­tirý jáne joǵarylatý boıynsha usynymdar beredi. Ǵalym biliktiligin arttyrý maqsatynda jerge qatysty sıfrlyq baǵdar­la­ma­lar men zamanýı ádisterdi áli de meńgerip júr.

2020 jyly topyraqtan kómir­qyshqyl gazynyń shyǵaryn­dy­la­ryn ólsheý ádisin oılap tapqany úshin jáne CO2 emıssııasyn ólsheýge arnalǵan blok-shemasy bar qurylǵy jasaǵany úshin eki patentke ıe bolǵan. Ǵalymdy Aýyl sharýa­shy­lyq mınıstrligi «Aýyl sharýa­shylyǵy salasyn damytýǵa úles qosany úshin» Qurmet gramotasymen marapattady. 2025 jyly «qaýymdastyrylǵan professor» ǵylymı dárejesin ıelendi. Osynyń bári tynymsyz izdenistiń arqasynda kelgen ataq-abyroı ǵoı.

«Meniń jetistigim – ýnıversıtet bergen sapaly bilim, kásibı baǵyt, tálimdi tárbıeniń arqasy dep bilem. Ustazdarym maǵan ómirde jáne ǵylym jolynda tabysqa jetýime kómektesti. Ýnıversıtet basshylyǵy ǵylym-bilimge umtylatyn qyz­metkerlerin árdaıym qoldap keledi. Barlyq osy jolda meni árdaıym otbasy, ulym jáne ǵylymǵa baǵyttaǵan jetekshilerim qoldap otyrdy. Ǵalym adam óz jumysynyń máni men mańyzyn túsinse, kez kelgen qıyndyqty jeńip kete beredi», deıdi ǵalym.

Mereke qarsańynda keıipkeri­miz­den «Qazaqstanda áıel zatyna ǵylym jolynda júrýdiń qıyn­dy­ǵy kóp pe?» degen saýal qoıǵan edik.

«Joq, eshqandaı qıyn emes! Otbasyń, áriptesteriń, basshy­la­ryń qoldap otyrsa, alynbaıtyn qamal joq. Qazir ulym Álisher de magıstratýrada oqyp júr. О́zimniń aýyl sharýashylyǵy salasyndaǵy zertteýshi retinde aldyma qoıǵan jospar-maqsat­tarym bar. Men olardy júzege asyrýǵa umtylamyn. Eń bastysy, osy bilimim elimizge, týǵan to­py­raǵymyzǵa paıdaly bolsa, ǵalymnyń basqa armany joq», deıdi Álııa Ǵalymjanqyzy.

Batys Qazaqstan oblysy