ELIMIZDIŃ ǴARYShTYQ ÁLEÝETI QANDAI?

Ǵarysh­tyq qyz­met­ke qatysý memle­ket­tiń saıası bedelin, onyń ekono­mı­kalyq, ǵy­lymı-tehnıka­lyq jáne qorǵanystyq qýa­tyn eleýli túrde aıqyndap beredi. *** Ǵaryshtyq qyz­met­tiń basym baǵytta­ryn, onyń ishinde geo­stasıonarlyq or­bıtada jańa jıiliktik-orbıtalyq resýrs­tar­dy nyǵaıtýdy júzege asyrý boıynsha úzdik­siz jumys báse­ke­le­s­ter arasynda laıyq­ty oryn ala otyryp el úshin tolyqqandy ǵaryshtyq salany ke­shendi qalyp­tastyrýǵa múmkindik beredi. Qazirgi álemde ǵaryshtyq sala adam qyzmetiniń eń basym jáne ǵylymdy qajetsinetin salalary­nyń biri bolyp tabylady. Ǵarysh­tyq qyzmetke qatysý memlekettiń saıası bedelin, onyń ekono­mı­kalyq, ǵylymı-tehnıka­lyq jáne qorǵanystyq qýatyn eleýli túrde aıqyndap beredi. Ǵa­ryshtyq qyzmetti damytýdyń za­manaýı úde­risteri men faktorlaryn tal­daǵanda álemniń jetekshi elderi ózderiniń ǵaryshtyq áleýetin ul­ǵaıtýǵa eleýli kúsh salyp jatqanyn kórsetip otyr. Bizdiń elimizde jerseriktik telekommýnıkasııalyq júıelerdiń negizinde baılanys jáne habar taratý ulttyq geostasıonarlyq jerserik­terin jasaý jáne ushyrý jolymen aqparattyq-ǵaryshtyq tehnologııa­lardyń damýynyń bas­talýy Qa­zaqstan Respýblıkasy Prezıdenti­niń 2005 jylǵy 25 qańtardaǵy №1513 Jarlyǵymen bekitilgen 2005-2007 jyldarǵa arnalǵan respýblıkadaǵy  ǵarysh qyzmetin damytý týraly birinshi ǵaryshtyq Mem­le­kettik baǵdar­lama­nyń qabyldanýy­men obek­tıvti túrde baılanys­tyrylady. Baılanystyń jerseriktik júıe­lerin damytý josparlaryn júzege asyrý úshin, eń birinshi kezekte, menshikti jıiliktik-orbıtalyq resýrsty alý, geostasıonarlyq orbıtada qazaqstandyq ǵaryshtyq apparattarǵa arnalǵan turý núkte­lerin Qazaqstan Respýblıkasyna bólý jáne bekitý qajet. Jıiliktik-orbıtalyq resýrs degenimiz bul – qandaı da bir orbıtada ornalasqan baılanystyq ǵaryshtyq apparat­tyń onsyz óziniń maqsattyq qyz­metin oryndaı almaıtyn, shekteýli tabıǵı resýrs (orbıtadaǵy radıo­jıilik spektri). Jıiliktik-orbıta­lyq resýrsty satyp alýǵa, jalǵa alýǵa nemese Radıobaılanys bıý­rosyna málimdelgen jıiliktik-or­bıtalyq resýrstardy halyqaralyq-quqyqtyq qorǵaý boıynsha júr­gi­zilgen jumystar nátıjesinde alýǵa bolady. Osy oraıda, baılanys ǵarysh­tyq apparaty (ǴA) turatyn orbıta­lyq núkteni jalǵa alý quny 50 mıllıon­nan astam AQSh dollaryn quraıty­nyn erekshe atap ótken jón. Álemdik tájirıbede orbıta­lyq núkteni men­shikke satyp alý óte sırek kezdesedi jáne satyp alý quny ǴA-nyń óziniń qunymen para-par bolýy da múmkin. Jeneva qalasyndaǵy Halyqaralyq elektr baılanys odaǵynda júzege asy­rylatyn jıiliktik-orbıtalyq resýrsty resmı taný – kúrdeli, ǵylymdy qajetsinetin jáne uzaq úderis. KSRO ydyraǵan kezde árbir memleketke josparly jıiliktik-orbıtalyq resýrs bekitilgen bola­tyn. Degenmen de, búginde usynyl­ǵan resýrsqa salynǵan shekteý­lerdiń saldarynan ǵaryshtyq ap­paratty jasaý jáne josparly núktege shy­ǵarý shyǵyndy joba bolyp tabyla­dy. Qazaqstan táýelsizdikti alǵan sátten bastap 2005 jylǵa deıin jıi­lik­tik-orbıtalyq resýrsty alý má­seleleri tıisti deńgeıde kóterilmeı, oń sheshimderin tappaı keldi. 2007 jylǵy naýryzda QR Ulttyq ǵarysh agenttiginiń (UǴA qurylýy jáne 2005-2007 jyldarǵa arnalǵan Qa­zaqstan Respýblıkasynda ǵarysh qyzmetin damytý birinshi memle­kettik baǵdarlamasynyń budan burynǵy nátıjelerin taldaý bizde ǵaryshtyq qyzmetti damytýdyń uzaq merzimge arnalǵan mindetterin jańa sapalyq deńgeıde qalyp­tastyrýǵa múmkindik berdi. Elimiz óziniń menshikti ǵaryshtyq baǵdarlamasyn óte qıyn jaǵdaılarda damytý ústinde. Basty problema bir núktede turýdyń bos orbıtalyq or­nynyń joqtyǵy, ol keńistik naryqta jetekshilik pozısııalardy ıelenip otyrǵan AQSh, Reseı, Japonııa, Qytaı, Ún­distan, Izraıl sııaqty basty qatysýshylardyń arasyndaǵy ul­ǵaıyp kele jatqan básekelestikke baılanysty bolyp otyr. Máselen, AQSh-tyń iri INTELSAT kompa­nııa­syna 50-den astam núkte bekitilgen. Mundaı jaǵdaıda naryqtaǵy is-qımyldary menshikti orbıtalyq resýrsty alýǵa baǵyt­talǵan jańa básekelestiktiń paıda bolýy sheteldik kompanııalardyń menshikti jobala­ryn qaıta qurýy qajettigine alyp keletindigi tabıǵı qubylys. Qazaqstan Respýblıkasy Úkime­tiniń 2006 jylǵy 30 mamyrdaǵy №475 qaýlysyna sáıkes “Ǵarysh­tyq baılanys jáne radıo­elektrondyq quraldardyń elektr magnıttik úıle­­simdiligi respýb­lıkalyq ortalyǵy” AQ (ǴBRO) Qazaqstan Respýblıkasy Aqparat­tandyrý jáne baılanys agent­tiginiń atynan Qazaqstan Res­pýb­lıkasynan Rabıobaılanys bıýro­syna málimdelgen jıiliktik-orbıta­lyq resýrstardy halyqara­lyq-qu­qyqtyq qorǵaý máseleleri boı­ynsha jumystardy júzege asyrady. ǴBRO osy salada jetkilikti tá­jirıbeniń jáne bilikti maman­dardyń joqtyǵyna qaramastan “Geızer” ǴО́F” JShB reseılik kompanııa­symen birge Reseı Fe­derasııasynyń, Qytaıdyń, Gollan­dııanyń, Úndis­tannyń, Sıngapýr­dyń Baılanys ákimshilikterimen qazaqstandyq orbıtalyq pozısııa­lardy halyq­ara­lyq úılestirý boıynsha kezdesýler ótkizdi. So­nyń nátıjesinde Halyq­aralyq elektr baılanys odaǵy 2008 jyly birinshi ret 58.5o sh.b. or­bıtalyq pozısııasyndaǵy jıiliktik-orbı­talyq resýrsty Qazaqstan Res­pýblıkasyna bekitti. Basqa birqatar memlekettermen jumys belsendi túrde jalǵas­tyrylýda. AZERSAT ı KAZSAT spýtnıktik jelilerin úılestirýmen baılanysty máselelerdi sheshý boıynsha Ázirbaıjan Respýb­lıkasy Baılanys ákimshiligimen 2009 jylǵy qarashada Astana qalasynda ótkizilgen kezdesý bizdiń elimiz úshin tarıhı kezeńdik oqıǵa bolyp tabylady. О́zderiniń ulttyq ǵaryshtyq baǵdar­lamalaryn bel­sendi jáne maqsatty damytyp jatqan basqa qatysý­shylarmen úılestirý máselelerin sheshý boıynsha kezdesýler ǵarysh­tyq qyzmet áleminde quqyǵy boı­ynsha zańdy oryn ala otyryp turaqty túrde ótkiziletin bolady dep senimmen aıtýǵa bolady. Qazirgi zamanǵy tynys-tir­shilikti qamtamasyz etýdiń barlyq salala­rynda is júzinde ınnova­sııalyq tehnologııalardyń turaqty damýy jaǵdaıynda baılanys ǴA úshin bir orbıtalyq turý núktesiniń bolýy jetkiliksiz. Ǵaryshtyq qyzmettiń basym baǵyttaryn, onyń ishinde geostasıonarlyq orbıtada jańa jıiliktik-orbıtalyq resýrs­tardy nyǵaıtýdy júzege asyrý boıynsha úzdiksiz jumys báse­kelester arasynda laıyqty oryn ala otyryp el úshin tolyqqandy ǵaryshtyq salany keshendi qalyp­tastyrýǵa múmkindik beredi. Naqty ǵaryshtyq qyzmet álemine sheshýshi qadam jasaldy. Ázirbaı­jannyń Baılanys ákimshi­ligimen ótkizilgen osy birinshi úı­lestirý kezdesýi ulttyq jerseriktik jelilerdi damytýǵa qosylǵan úlken úles bolyp tabylady. Osy baǵyttaǵy jumystardyń óz jalǵasyn tabýy ulttyq qaýip­siz­dikti nyǵaıtýǵa, kommýnıkasııalyq múm­kindikterdi keńeıtýge jáne el ishinde qomaqty aqshalaı qarjy­lar­dyń saqtalýyna múmkindik beredi. Vıktor LEFTER, Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq ǵarysh agenttiginiń “Ǵaryshtyq baılanys jáne radıoelektrondyq quraldardyń elektr magnıttik úılesimdiligi respýblıkalyq ortalyǵy” AQ prezıdenti.