El ishinde «baıaǵyda Abylaı han Er Jánibek, Raıymbek tárizdi batyrlaryna «О́zenniń basyn almaı ózegi seniki bolmaıdy» dep Ertis pen Ileniń bastaýyna qaraı qonystanýdy tapsyrypty-mys» deıtin áńgime bar. Kásibı tarıhshylar eshteńe demegenimen, bul ańyz buqaranyń arman-ańsaryn, ımperııa bolyp júrgen kezge degen saǵynyshyn, jerge ıelik etip, qonystanýdyń mańyzyn sezdiredi. Qysqasy, jerdiń ıesiz bolmaıtynyn tuspaldaıdy. Bizdi ejelgi jurttyń túkpir-túkpirin qonys qylý máselesi qyzyqtyrady. Bir sózben aıtqanda, búginde kúngeıden teriskeıge baǵyttalǵan kóshtiń jaıy ózekti.
Jaqynda áleýmettik jeliden Túrkistan oblysynyń qoǵam belsendisi О́mir Shynybekuly bastaǵan birqatar azamat teriskeıdegi oblystardy aralap júrgenin baıqadyq. Olar Qostanaı, Aqmola, Soltústik Qazaqstan oblystarynda bolypty. Sóıtip el-jermen tanysyp, kúngeıden teriskeıge kóship kelgen azamattardyń jaı-kúıin óz kózderimen kórse kerek. Ári el ishindegi kóshi-qon máselesiniń biraz túıtkilderi men jaqsy isterin de kóńilge túıgeni anyq. Bizdiń paıymdaýymyzsha, teriskeıdi aralap qaıtqan bul azamattar ózderi turatyn óńirlerge barǵan soń buqarany úgitteıtini sózsiz. О́ıtkeni el ishinen shyqqan azamattarǵa halyqtyń senimi áldeqaıda joǵary bolady. Teriskeıdi aralap qaıtqan azamattar estigenin emes, kórgenin aıtady. Sóıtip qonys aýdarýdyń «qyzyǵy men shyjyǵyn» kórshi-qolań, dos-jaran, tamyr-tanys estıdi, bálkim olardyń arasynan da teriskeıge kóshkisi keletinder tabylar.
Jalpy, eldegi ishki kóshi-qon – strategııalyq baǵyttardyń biri. Árıne ýrbanızasııa úrdisi qarqyndy júrip jatqan kezde, adamdardy májbúrlep kóshire almaıtyn zamanda ishki kóshi-qondy túrli tetikter arqyly retteý óte ózekti bolmaq. Qarashasyn qıyr ólkelerge attandyrý dástúri ejelden bar. Alyp ımperııalar solaı qurylsa kerek. О́zgeni qaıdam, Reseı tarıhynda buǵan mysal jetip-artylady. Bizdiń de babalar qonys pen óris izdep júrip, osynaý ulan-ǵaıyr jerge ıelik etse kerek. Biletinder oǵan biraz mysal aıtady. Máselen, Qazaq handyǵy tusynda, shamamen 1722 jyldan bastap qazaq rýlary Mańǵystaý jerine qaraı aǵylǵan deıtin derek kezdesedi. Keıin Jońǵar handyǵy tarıh sahnasynan óshken soń qazaq taıpalary Abylaı hannyń tapsyrmasyna sáıkes ejelgi meken – Altaı men Tarbaǵataıǵa, Ileniń bastaýyna qaraı kóship, sol jerlerdi qaıtadan meken ete bastaǵan kórinedi. Mundaı kóshti ádette qonys aýdarý deıdi. Bul bizdiń babalardyń strategııalyq maqsatta uıymdastyrǵan qonys aýdarýlary. Alaıda, Uly dalaǵa qıyrdan qonys aýdaryp kelgender de az emes edi. Patshalyq Reseı zamanynda da, Keńes Odaǵy kezinde de bizdiń ólkege qonys aýdarýshylar az bolǵan joq. Qazaq «qara shekpendiler» dep atap ketken orys sharýalary patsha bıligi tusynda aǵylsa, Keńes Odaǵy jyldarynda tyń ıgerýshiler kelgen-di.
Patshalyq Reseı kezinde qonys aýdarǵandarǵa túrli jeńildikter jasaldy. Máselen, 1868 jyly Jetisý oblysynyń gýbernatory G. Kolpakovskıı aımaqqa jańadan qonystanýshy sharýalarǵa arnalǵan ereje jasatty. Sol ereje boıynsha Jetisýǵa kelgen sharýa otbasynyń ár múshesine áý basta 30 desıatınadan jer berip, 15 jyl salyqtan bosatty, paıyzsyz nesıe berdi. Árıne keıin bul ereje ózgerdi. Jeńildikter azaıdy. Biraq báribir bizdiń dalaǵa ózgeler molynan keldi. Týyp-ósken jerlerin, baýyr basqan mekenderin tastap, qazaqtyń dalasyn «ıgerýge» keldi. Tek 1870-1914 jyldary elimizge 1,4 mln sharýa kóship kelip, turaqty qonystanypty. Jańadan qonystanǵandar patsha bıliginiń kómegimen 45 mln desıatına jerdi baıyrǵy turǵyndardan tartyp alypty. Eger ár desıatnınanyń 1,1 gektar ekenin eskersek, bir jarym ǵasyr burynǵy kóshi-qondy sol dáýirdegi bıliktiń qanshalyqty qoldaǵanyn ańǵarýǵa bolady.
Iаǵnı, ishki-kóshi qon men azamattardyń bir jerden kelesi bir aımaqqa qonys aýdarýdy sol kezde strategııalyq maqsat – otarlaý úshin qoldandy. Qazir otarlaý bolmasa da, qonys aýdarýshylar «jumsaq kúsh», yqpal etýshi tetik. Alaıda, biz el turǵyndarynyń biraz bóligi bir aımaqtan ekinshi ólkege qonystansa eken deımiz. Uqsastyq – adamdardyń jańa ólkege qonys aýdarýynda ǵana. Aıyrmashylyq – burynǵylar jerimizdi «ıgeremiz» dep kelgen, biz óz dalamyzdyń ıgiligin kórsek deımiz. Biz eldegi ishki kóshi-qondy eńbek naryǵyndaǵy teńdikti qalpyna keltirý, óńirler arasyndaǵy áleýmettik-ekonomıkalyq aıyrmashylyqty joıý, azamattardy eńbekpen qamtý, shekaralyq óńirlerdi damytý maqsatynda paıdalanbaq nıettemiz. Sondyqtan kúngeıden teriskeıge qaraı bet túzegen kóshti nasıhattaý, qonys aýdarǵan azamattardyń jaı-kúıin baqylap otyrý, jańa mekenge jersinip ketýine qolǵabys jasaý óńir halqyna da, bizge de mańyzdy.