Fransııadaǵy G7 sammıti: klýbtaǵy alaýyzdyq órship barady

G7 klýbynyń kezekti 45-sammıti ádettegideı álemdik saıasattaǵy eń ma­ńyzdy máselelerdi talqylap,  kózqa­ras­tardy bir arnaǵa keltirýge jasalǵan talpy­nys boldy. Fransııa basqosýdy ótkizý­shi el retinde kóbine ózin mazalaı­tyn taqyryptardy kóterýge tyrys­qan­daı: jahandyq klımattyń ózgerýi, Amazonkadaǵy órt, Kashmır úshin janjal, Gonkongtegi mıtıngiler, Breksıt, Sırııa, Reseımen qarym-qatynas jáne basqalary. Bul máseleler boıynsha qatysýshy elderdiń kózqarastary ártúrli bolǵandyqtan, sammıt sońynda ortaq kommıýnıke qabyldanbaıdy. Bir ǵana mysal, AQSh prezıdenti jahandyq jylyný, Reseıdi klýb quramyna qaıtarý, saýda qatynasy máselelerinde ózgelermen kelise bermeıdi. 

Emmanýel Makron sammıtti ótki­zý arqyly Fransııanyń álemdik saıasat­taǵy ornyn nyqtap alǵysy keletini baı­qalady. Prezıdent saılanǵaly beri túrli jahandyq bastamalar kóterip, Fran­sııanyń da kóptegen máseleler bo­ıynsha óz kózqarasy bar ekenin jetkizgisi keledi. Mysaly, Iranmen jasalǵan ıadrolyq ke­lisimnen AQSh-tyń shyqpaýy úshin baryn salyp kúresti. Keıinirek NATO-dan bólek Eýropanyń ortaq armııasyn qurýdy usyndy. Oǵan qosa, sammıtti ótkizýshi el retinde ol Úndistan, Aýstralııa, Chılı, My­syr, Býrkına-Faso, Senegal jáne Rýan­dadan qonaqtar shaqyrdy. Árıne, olar­dyń árbiri Fransııanyń syrtqy saıasaty úshin mańyzdy memleketter.

Sammıtte kóterilgen máseleniń biri – G7 qataryna Reseıdi qaıta qosý. Bul usynysty Tramp kótergen bolatyn. Sebebi onyń pikirinshe, Ýkraına, Sırııa janjaldaryn Máskeýsiz sheshý qıyn. Ony Italııa premer-mınıstri Konte qoldaǵan. Alaıda otstavkaǵa ketip bara jatqan úkimetbasynyń pikiri kópti qyzyqtyra qoımas. Al Germanııa, Fransııa, Kanada, Brıtanııa basshylary bul ıdeıaǵa úzildi-kesildi qarsy shyqqan. Olar ýkraın daǵdarysy sheshilmeı, Reseıdiń G7 quramyna oralýy múmkin emes dep esepteıdi. Japonııa bul máselede beıtarap qalǵan. Onyń da óz sebebi bar. Ol Reseıden Kýrıl araldaryn qaıtarǵysy keledi. Sol sebepti Máskeýge ashyq qarsy shyqpaǵan bolar. Jalpy, Reseı 2014 jyly Ýkraına terrıtorııasyndaǵy Qyrymdy jaýlap, Donbasta separatıstik soǵys ashqan soń G8 klýbynyń músheleri óz quramynan Reseıdi shyǵarý týraly sheshim qabyldaǵan bolatyn.

G7 sammıtteri ótken saıyn «qatań saqtalatyn dástúr» bar. Sammıt ótetin qalada jahandaný prosesine, kapıtalızmge, jahandyq jylynýǵa qarsy azamattar jappaı mıtıng uıymdastyrady. Bul joly 10 myńǵa jýyq kisi Bıarrıs qalasynyń mańyndaǵy Andaı qalasyna jınalyp, óz kózqarastaryn bildirdi. Polısııa birneshe adamdy ustap áketti. 

Aıtpaqshy, sammıt barysynda AQSh delegasııasy kútpegen jaıt boldy. Jıynǵa Irannyń Syrtqy ister mınıstri Mohammad Javad Zarıf qatysty. Bul elmen Vashıngtonnyń arasy tym sýyp ketkenin eskersek, AQSh tarapy Zarıfti kórgende qýana qoımaǵany belgili. Alaıda keıbir aqparat kózderi AQSh delegasııa­syna Iran mınıstri jaıly eskertilgen dep jazady. Bul halyqaralyq saıasattaǵy «qýlyq» deýge keler áreket shyǵar. Naq­ty­raq aıtsaq, sammıt ıesiniń Trampqa jasa­ǵan «syılyǵy».

Joǵaryda aıtqandaı, sammıt qory­tyndysy boıynsha kommıýnıke qabyl­danbaıdy. Múshe elderdiń kóptegen má­se­lege qatysty ustanymdary san alýan, tipti ózara qarama-qaıshy kelip jata­dy. Sammıt aldynda Fransııa AQSh-tyń iri IT-gıganttary Amazon, Apple, Facebook jáne Google kompanııalaryna «sıfrlyq salyq» salatynyn málimdegen edi. Mundaıdy qalt jibermeıtin ári saý­da soǵysyn júrgizýde biraz tájirıbe jınap alǵan AQSh prezıdenti D.Tramp jaýap retinde fransýz sharabyna baj salyǵyn buryn-sońdy bolmaǵan deńgeıge kóteretinin jetkizdi. Bul eki el arasyndaǵy jańa saýda tartysy ma, álde yqpal etýdiń tyń tetikteri me, ázirge belgisiz, ony ýaqyt kórseter.

Árıne, G7 kezekti sammıtinen eshkim ha­lyqaralyq saıasatqa ózgeris ákeletin mańyzdy sheshimdi kútpedi. Bul iri derja­valardyń jyl saıyn álemdik máselelerdi bir ústel basynda talqylap, qajet kezde áreket etý mehanızmderin pysyqtap ala­tyn kezdesýi. Alaıda múshe elder ekijaqty da kelissózder júrgizýge múmkindik alady. Máselen, osy joly Brıtanııanyń jańa premer-mınıstri Borıs Djonson Eýropanyń tirek elderi – Fransııa men Germanııa basshylarymen Breksıt taqyrybyn talqylaǵan. Sebebi atalǵan másele kelisim boıynsha 31 qazanǵa deıin sheshimin tabý kerek. Al Borıs Djonson Breksıtti túpkilikti sheshemin dep ýáde bergen.

Degenmen qazir G7 klýby álemdik ekonomıka men saıasattyń tolyq kórinis tabatyn jeri deý qıyn. Sebebi bul ortaǵa kirmeıtin Qytaı, Úndistan, Brazılııa, Ońtústik Afrıka, Koreıa Respýblıkasy, Reseı, Saýd Arabııasy, Irannyń da yqpaly az emes. Ekonomıkasy da ósip keledi. Sondyqtan jyl ótken saıyn G20 sammıtiniń mańyzy arta túsýde. Bul damýshy elderdiń daýysy jahandyq qa­tynasta endi estile bastaǵanyn kór­se­tedi.