4-6 qyrkúıek kúnderi el astanasynda álem ádebıetiniń jylnamasyna enip, tarıh betinde qalatyn úlken ádebı forým ótedi. Bul alqaly jıynda Azııanyń qabyrǵaly qalamgerleri bas qosady. Mártebeli jıynǵa sary qurlyqtyń ár túkpirinen arnaıy kelgen tanymal aqyn-jazýshylardyń oqyrman nazaryna usynǵandy jón kórdik.
«Men ólgender úshin jyladym»
84 jastaǵy aqyn Ko Yn Koreıada da, shetelde de asa tanymal. Nobel syılyǵynyń nomınanty. Ol iri ádebı qaıratker dárejesine jetkenge deıin on jyl boıy býddıstik monah bolǵan. 1962 jyly din qyzmetinen ketip, jazýshylyqqa birjola bet burady. Onyń 30 jyldyq eńbegi «Manınbo» jınaǵynda 5500 adamnyń esimi jazylǵan 4 001 óleń bar. Ol saıası qyzmeti úshin túrmede de otyrǵan. «Manınbo» shyǵarmasyn sol kezeńde jazyp bastaǵan. Allen Gınsberg Ko Yndy «Býddıstik tanym, saıası lıbertarıan jáne natýralıst tarıhshyny biriktiretin keremet aqyn» dep sıpattaıdy.
Ko óziniń «Basqa álemniń áseri» (Pıan Kemsang, 1960) atty alǵashqy óleńder jınaǵyn jáne «Bógde álemdegi shıe aǵashy» romanyn (Pain Aeng, 1961) shyǵarǵannan keıin, 1963-1966 jyldar aralyǵynda alystaǵy Chedjý aralynda turyp, qaıyrymdylyq mektebin ashady. Sodan keıin Seýlge oralǵan. Konyń óleńderi túpsanadaǵy qııaldan bastap, epıgrammatıkalyq fragmentterge deıin ózderiniń haıký sııaqty salystyrýlarymen erekshelenedi:
Keıbireýler myń jyldy eske alady,
Keıbireýler kelesi myńjyldyqty araladyq deıdi,
ras pa máni?
Jeldi kún.
Men avtobýs kútip turmyn.
Basqa bári.
Ko Ynnyń basqa shyǵarmalary bir tóbe de, «On myń ómir» («Manınbo») atty 30 tomdyq monýmentaldy kitaby bir tóbe deýge bolady. Ondaǵy oqıǵalar jelisi 1983-2010 jyldar aralyǵyn qamtıdy. Kitap Ko Ynnyń túrmede otyrǵanda bergen antyn oryndaýy týraly jazylǵan. Keıipker: eger ómir súrsem, kezdestirgen ár adamymdy óleńmen eske alatyndyǵyma ant beremin, deıdi. Ol Koreı soǵysynda aman qalýǵa degen sezimderi týraly aıtqan kezde, kóp adamdar beıhabar kezeńder týraly baıandaıdy: «Men ólgender úshin jyladym. Mende ólgenderdiń barlyǵyn qaıta tiriltýge shaqyrý bar ... men áli de ólilerdi ózimde alyp júrmin, olar men arqyly jazady», deıdi aqyn. Shyǵarma beıresmı sóıleý yrǵaǵyn qoldana otyryp, ómirbaıandyq jáne áleýmettik taqyryptardy, moraldyq qylmystardy áshkereleıdi.
«Oıyn terapııasy –keremet qural»
Moza ál-Malkı – qatarlyq jazýshy. 2005 jyly Nobel syılyǵynyń nomınanty atanǵan. Qatar ýnıversıtetiniń dosenti qyzmetin atqarady. Birneshe kitaptyń avtory. Ol Amerıka Qurama Shtattarynda bilim alǵan Qatardaǵy alǵashqy psıhoterapevt.
Doktor Moza ál-Malkıdiń ustanymy boıynsha, stereotıpter qalyptasqan qoǵamda oń ózgeristerge jetý úshin kóptegen formalardy buzý kerek. Ol Qatardyń bastaýysh mektepterinde aǵylshyn tilinen sabaq bergen alǵashqy áıelderdiń biri. Ǵalym, jazýshy Malkı sonymen qatar, arab álemindegi oıyn terapııa klınıkalarynyń alǵashqy negizin qalaýshy jáne Qatardaǵy alǵashqy mýnısıpaldy saılaýǵa qatysqan sanaýly áıel kandıdattardyń qatarynan.
Aqyl-esiniń aqaýy bar balalarmen jumys jasap kele jatqan Malkı sonymen birge, erekshe talanty bar aýtıst balalarǵa da kóp nazar aýdarý kerektigin jıi aıtady.
«Men balalarmen, ásirese erekshe qajettilikteri bar balalarmen jumys istegendi unatamyn», deıdi ol. Malkı óz ádistemesinde balalyq shaqtyń aýyr jaraqatynan keıin tereń tamyrlanatyn jasyryn qorqynysh pen mazasyzdyqty anyqtaýǵa kómektesetin quraldardy qoldanady.
Qalamgerdiń paıymy boıynsha, oıyn terapııasy balalardyń problemalaryn sheshýdiń eń jaqsy ádisi bolyp sanalady. «Oıyn terapııasy – keremet qural. Eger siz balalarmen oınaı alsańyz, olarmen kez kelgen nárseni jasaı alasyz», deıdi ol.
Balalardyń jıi kezdesetin máselelerin talqylaı otyryp, doktor Malkı bylaı deıdi: «Shynymdy aıtsam, men psıhologııalyq aýytqýshylyǵy bar balalar bar dep oılamaımyn – balalarǵa áser etetin psıhologııalyq problemalary bar otbasylar», deıdi jazýshy-ǵalym Moza ál-Malkı.
2014 jyly onyń arab áıel qalamgerleri týraly «Perspektıvaly jazýshylar» atty kitaby jaryqqa shyqqan. Ál-Malkı elordadaǵy forýmda «Álem ádebıetindegi Azııa adamynyń obrazy» taqyrybynda baıandama jasamaq.
Dala jyrshysy
Mońǵol aqyny G.Mend-Ooıoo – dalanyń juparyn jutyp, arǵymaqtyń jalynda ósken jigit. Tula boıy tunǵan – kóshpendi. Jyry – keń jazıra, kókti kómkergen jaryq juldyz, qara jerdiń qyrtysyn sógip, qaıqaıa shapqan qarager, botasyn izdep ańyraı bozdaǵan bozingen, Ǵobynyń qumyn qaıyqsha tilgen kósh-kerýen...
Úndiniń ataqty aqyny, aǵartýshy Shrı Chınmoı, Mend-Ooıoo jyry júrekke jetetin naǵyz dalanyń shalqar tunyq bulaǵy dese, AQSh aqyny Rosemarı S.Vılkınson: «Bul adam ertegi sııaqty kóshpendiler juldyzy» degen eken.
Mend-Ooıoo bula jyrlarynyń arqasynda álemge tanyldy. Ol 2001 jyly Dúnıejúzilik óner-mádenıet akademııasynyń tolyq múshesi atansa, 2002 jyly Iаası qalasynda ótken álem aqyndarynyń HHII quryltaıynda «Álem ádebıetiniń doktory» ataǵyna qol jetkizipti. 2003 jyly AQSh-ta uıymdastyrylǵan birikken mádenı Kongresste halyqaralyq «Beıbitshilik úni» syılyǵyna ıe bolsa, kelesi, ıaǵnı 2004 jyly Kembrıdjdegi dúnıejúzilik ádebı zertteý ortalyǵy G.Mend-Ooıoony «Jyl jazýshysy» mártebesine laıyq dep tapqan. 2005 jyly Los Andjeleste «Kóne munaradan týǵan aı» atty jyrymen ǵalamnyń úzdik aqynyna beriletin altyn medaldy oljalady.
Qazir Nobel syılyǵynyń qaqpasyn qaǵyp tur. 2014 jyly Rýmynııanyń Kraıova qalasynda dúnıe júzine tanymal 50 aqynnyń basyn qosqan festıvalde Grand, ıaǵnı ǵalamnyń bas aqyny atanady. Býdapesht qalasynda ótken álem aqyndarynyń HHIH sezinde Dúnıejúzilik óner-mádenıet akademııasynyń prezıdenti Maýrıs Iаngtiń qolynan 630 jyldyq tarıhy bar Roet Laureate syılyǵyn aldy. Bul mártebeli syılyq buǵan deıin Robert Frost, Allen Tate, Elızabet Vyshol, Danıed Hofman, Iosıf Brodskıı, Bıll Kollınz, Donald Hall Kae Raın bastatqan 17 aqynǵa ǵana buıyrǵan eken.
13 jasynda jyr jazýdy bastaǵan kóshpendiler urpaǵy Mend «Gaýhar súmbi» (1997), «Aspan jıegindegi kósh» (2002), «Aq bulttar» (2010), «Sáýle shashqan sát» (2010), sondaı-aq «Áýlıe» (2012), «Dala boǵdasy» (2015), «Darııa tunǵan sát» romany (2015), «Oı jazyǵy» (2016) essesi qatarly 60-tan astam týyndyny ómirge ákelgen talant. Shyǵarmalary álemniń 50 shaqty tiline aýdarylǵan.