...Áli de tarıhynyń talaı qyrtysy zerttelmeı jatqandyqtan bolar, Aqtóbe oblysynyń Alǵa aýdany degende eske túsetin úsh esim bar. Olar – Eset baba Kókiuly, Kerderi Ábýbákir... jáne Iztaı Mámbetov. Eset batyr men Kerderi Ábýbákir týraly áredik-áredik aıtylyp júrgenimen, sońǵy jyldary kóńge kómilgen jaýhardaı... atalmaı ketken, aıtylmaı qalǵan bir esim – Iztaı. Shámshi Qaldaıaqovtyń «Qaragóz» áni jandy ádemi shabaqtaıtyn mahabbat gımni bolyp qalǵany anyq, alaıda osy ánniń mátinin Iztaı aqyn jazǵanyn kóbimiz bile bermeýimiz múmkin.
Keńes tusynda dúıim bir urpaq, urpaq emes-aý, ár tilde álem shyrqaıtyn «Árqashan kún sónbesin» deıtin beıbit kúnniń sımvolyndaı ataqty áýendi... qazaqsha «sóıletken» taǵy da osy Tabantaldyń Iztaıy edi.
Muraǵat aqtarýǵa ýaqyt joq zyryldaǵan dúnıede zyr qaǵyp júrgen bizdiń qolymyzǵa Iztaıdan qalǵan on úsh pápke dúnıe kezdeısoq tústi. Bir súzip shyqqanymyz bolmasa, baıybyna baryp, tunyǵyna qanyp, bárin oqyp shyqtyq dep aıta almaspyz, sirá, biraq... orys jáne álem ádebıetinde jeksuryn beıne retinde qalyptasqan «О́geı sheshe» uǵymyna meıirim bergen, sábılik mahabbat nuryn sepken Iztaı aqyndy adam retinde tanýǵa, aýdarmashy retinde túısinýge, qalamger-dos retindegi aqjarma peıilin túsinýge, shalt minez qazaq retindegi minezin tushynýǵa sol on úsh býma dúnıe sebep boldy...
...On úsh býmanyń jasyrǵan syry áli talaı kózi ashyq qazaqqa azyq bolary anyq, biz úshin esh jerde jarııalanbaǵan resenzııalary, jarııalanbaǵan qoljazbalary qyzyǵýshylyq qana emes, «osy ýaqytqa deıin kózden qalaı tasa qalǵan?» degen de oıdy kóńilimizde kilt etkizgeni ras. Sodan Iztaı álemine súńgip kettik...
Aqynnyń 90 jyldyq mereıtoıyna kitabyn shyǵarǵymyz kelip talaptanyp jatqandyqtan, ol jınaqqa kiretin jarııalanbaǵan dúnıelerin aldyn ala jarnamalaýdyń qajeti az, biraq Iztaı álemine sapardan birdi-ekili mezetti oqyrmanǵa tamsana turý úshin usynýdy jón kórdik.
Kez kelgen oqyrman retinde bizdiń de tyń dúnıeni, zerttelmegen paraqtardy (tipti Iztaı aǵam ketkesin eshkim ashpaǵan da bolar) júregimiz dúrsildep, qolymyz qaltyrap ashqanymyzdy jasyrmaımyz. Sóıttik te... Iztaı atalatyn muhıtqa qoıyp kettik. Tipti sanamyzda aldymyzdaǵy býmalardy retimen qaraý, túısiný degen joq, qomaǵaılana tarpa bas saldyq. Sol on úsh pápkeniń bári Iztaıdyń tyń dúnıeleri desek, artyq aıtqandyq, ár jyldary baspadan shyqqan kitaptarynyń qoljazbalary, ár jyldary qalamdastarmen jazysqan hattary, buryn jarııalanǵan aýdarmalary... bári osy on úsh býmaǵa toptalypty. Ol on úsh býmadan jarııalanǵanynan bólek, jarııalanbaǵanyn bólek suryptaý da qıynnyń qııameti boldy – sebebi ózi týǵan ólkesiniń kitaphanalarynda Iztaı kitaptary biren-saran. Tek aqyn esimin alǵan balalar kitaphanasynyń basshysy, Iztaı shyraqshysy Aqsholpan Iztileýovanyń jankeshti-fanattyq eńbeginiń arqasynda ǵana birer jınaǵy bar...
Qajetsingen adam oqyrmanǵa osy ýaqytqa deıin jetpeı qalǵan dúnıelerin bolashaq kitaptan taýyp alar, biz Iztaı ǵumyryndaǵy qazaqqa belgisizdeý úsh-tórt mezetti aıtyp ótkimiz keledi.
Birinshi, Iztaıdyń óz oqyrmandaryna degen erekshe iltıpaty. Sol kezdegi Lenıngradtan hat joldap, jyly lebizin bildirgen serjant Muhtar Saqtapovtyń hatyn san jyldar boıy saqtap, tóbesine «jaýap jazdym» dep belgi soǵýy – eki-úsh «jandym-kúıdimi» jarııalansa... «halyq aqyny» bolyp shyǵa keletin talaı sóz quraǵyshqa úlgi bolarlyq is. Al biz, óz kezegimizde, sonaý 1956 jyly Iztaıǵa hat jazǵan serjant Muhtar Saqtapovty taptyq! Ol kóp jyldar Qyzylorda oblysy Syrdarııa aýdanynyń aýdandyq gazetinde qyzmet etip, zeınetke shyǵypty.
Ekinshi, álemniń kóptegen tilinde shyrqalatyn «Árqashan kún sónbesin» degen beıbitshilik gımni... Iztaı barda da, Iztaı ómirden ótkeli de jumyr-jerdi terbetip, shyrqalyp keledi. Sol álemge belgili ándi «qazaqsha sóılettim» dep... bir aıtpaı ketipti-aý jaryqtyq. Qazaqtyń taǵy bir talantty uly Qabdykárim Ydyrysov ekeýi birlesip aýdarǵan osy bir mátinniń qazaq aspanynda shyrqalǵanyna jarty ǵasyrdan astam ýaqyt ótipti, al Iztaı aýdarmasy ekenin endi bilip jatyrmyz. Bálkı, kóp pápkeniń ishindegi birneshelegen notalarǵa nota bilmeıtin saýatsyzdyǵymyzdan nazar da aýdarmas pa edik, «kún sónbesinniń» notasynda býyn sandary Iz-aǵanyń qolymen kórsetilmese...
Úshinshi, sol kezdegi baǵdary – kómeski, baǵytyn baǵamdaý qıyndaý ultymyzdyń Ulttyq namys pen Ulttyq rýh degen ishtegi sezimin lyq etkizip syrtqa shyǵara salý, sol arqyly... sońynan... dene talyp, shash aǵaryp jetkizgen qazirgi Táýelsizdigimizdi... sol kezdiń ózinde-aq basqalarǵa dáleldeý úshin Iztaı Iztaılyǵyn, Qazaqtyǵyn dáleldegen myna bir estelik te qazaqty beıjaı qaldyra qoımas. Kýrstasy Mashqar Gýmerov bylaı eske alady: «Iztaı ekeýmiz dámhanaǵa kirip, bir ústeldiń basynda otyrǵan sary jigittiń qasyna kelip tize búktik. Tamaq iship bola bergende, syrtqa shyǵyp bara jatqan bir egdeleý kisi álgi jigittiń qasyna kidirip, ekeýi áńgimelese ketti. Sóz ańǵaryna qaraǵanda, ekeýi osy mańdaǵy qarý-jaraq jasaıtyn zaýyttyń jumysshylary sııaqty. Egde kisi bir qazaqtyń atyn atap, sonyń isine narazy ekenin bildirip edi, álgi sary jigit: «Ný, etogo kalbıta ýbıt malo» degeni ǵoı. «Kalbıt» degen sózdi estigende Iztaıdyń qabaǵy jaýar bulttaı túnerip ketti. Egde kisi ketip qaldy» dep keledi de, Mashqar aǵa álgi qazaqty «kalbıt» degen jigitti qalaı qýǵandaryn eske alady. Iztaı bolmysynyń asqaqtyǵyn, qazaqy namysshyldyǵyn aıǵaılap kórsetip turǵan estelik pe? Iá!
Tórtinshi, Iztaıdyń qoly tıgen, saýsaǵynyń izi qalǵan dúnıelerdi aqtarý, saraptaý baqytynyń bizge buıyrǵanyn kez kelgen jýrnalıst ómirindegi Everesti baǵyndyrǵandaı shyń ekenin aıta ketkimiz keledi. Iztaı álemine qadam basqaly Iztaıǵa baılanysty kez kelgen dúnıeni qaqas qaldyrmaýǵa tyrystyq. Áleýmettik jelige salǵan bir jazbamyzǵa qaldyrylǵan bir pikirden Iztaı dombyrasynyń bar ekenin baıqadyq. Izdedik, taptyq! Belgili jýrnalıst, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty Batyrbolat Aıtbolatuly bizdiń ótinishimiz boıynsha Iztaı dombyrasy týraly jyp-jınaqy, dámdi maqala da jazyp berdi:
«Serýen de – serýen, sergeldeń de – serýen» seri kezimiz. Tún demeı, kún demeı, jataqhanaǵa ándetip kelip, kóz aldynan óleńdetip ótetin bizdiń bar tirshiligimiz – esik aýzyndaǵy vahtada, qazirgishe aıtqanda, «konserj» retinde kezektesip otyratyn orysy-qazaǵy, mekeri-meıirimdisi bar túrli apalardyń jiti nazarynda. Solardyń biri – áıgili aqyn Iztaı (Izbasqan) Mámbetovtiń jary, aıaýly Muǵalımá jeńgeı edi.
Apaıdyń maǵan aıryqsha yqylasy aýdy. Aınalyp-tolǵanyp otyratyn, birer kún kórinbeı ketsem, izdeıtin boldy. Ári-beri ótkende jıi áńgimelesip turatynbyz. Qyryq bes jastan asa almaı, armanda ketken Iztaı aǵamyz týraly aıtyp, kózin súrtken kezderi az bolǵan joq, árıne.
Bir kúni apaı úıinen dombyra alyp keldi. Naqty esimde qalmapty, bul – shamamen 1996 jyldyń sońy nemese 1997 jyldyń bas kezi-aý. Sirá, sońǵysy...
– Batyrbolat, meniń jaıymdy sen endi birshama bilesiń. Zamannyń túri mynaý. Aǵańnan ul qalmady. Úsh tal qyzymyz orysqol bolyp ketti. Iztaı aǵańnyń dombyrasy úıde jetimsirep turǵanyna talaı ýaqyt ótti. Ustaıtyn eshkim joq. Sen jaqsy dombyrashy ári aqynsyń ǵoı. Qadirin biletin laıyqty adam óziń dep, myna dombyrany saǵan ákeldim. Aǵańnyń kózindeı kórip ustarsyń, aınalaıyn, – dedi aǵynan jarylyp.
Ári tolqyp, ári qýanǵan men rahmetimdi jaýdyryp jatyrmyn» deıdi jýrnalıst óz maqalasynda.
Batyrbolattyń ajarly maqalasyna alyp-qosarym joq, bizdiń «óz oljamyz ózimizde»! Ol – Iztaı qolynyń izi qalǵan qara dombyranyń áli de ómir súrip kele jatqanynda.
...Iztaı da ómir súre beredi...
Shara ELEÝSIZ,
jýrnalıst
Aqtóbe oblysy,
Alǵa aýdany