Besik – ómirge jańa kelgen náresteniń anasynyń qushaǵynan keıingi jyly uıasy. Perishte-sábıdiń aq otaýy! At ústinde júrip elin qorǵaǵan batyr qazaqtyń asyl buıymy. Qazaqtar besikti qaraǵaıdan, qaıyńnan, kóbine taldan jasaıdy. Besikti «talbesik» dep ataýdyń syry osynda. Yńǵaıly etip qııýlastyrǵan bul dúnıe kóship-qoný jaǵdaıynda da tirshilikke qolaıly. Ony at ústinde erdiń aldyna alyp ta, túıe ústindegi qorshaý ishine de artyp ta júre beredi. M.Áýezov kezinde «El bolamyn deseń, besigińdi túze» degen ulaǵatty sóziniń mán-maǵynasy da tereń.
Elimizdiń ǵylymyna ólsheýsiz úles qosqan, 33 jasynda mınıstr dárejesine kóterilgen, Qazaqstan ǵylym akademııasyn basqarǵan Shahmardan Esenov muqym qazaqtyń maqtanyshy. Jýyrda ataqty ǵalymnyń dúnıege kelgen kezinde bólengen besigi tabyldy. Oǵan ıe bolyp, osy kúnge deıin kóziniń qarashyǵyndaı saqtap kelgen Shıeli aýdany Alǵabas aýlynyń turǵyny Kenjegúl apamyz eken.
...Bir myń toǵyz júz alpysynshy jyldardyń bas kezinde aǵaıyndy Sháımerden, Aqbergen bir aýlada turatyn-dy. Úlkeni kolhoz jumysynda bolsa, kishisi mektepte muǵalim. Ol kezde shesheleri Naǵı ájemiz bar. Sháımerdenniń Piste apamyzdan Tursyn esimdi qyzy mektepke deıingi jasta da, Aqbergenniń Kenjegúlmen endi bas quraǵan kezi. – Bir kúni eki jeńil kólik syrǵyp kelip, esik aldyna toqtaı qaldy. Aýdan basshylary qurmettep, bir áıel kisige jolbasshylyq jasap júrdi. – Bul kelgen Shárıpa apamyz eken. Shahmardan Esenovtiń sheshesi. Bizdiń atamyzǵa atalas týys bolyp keledi. О́ıtkeni enemiz: «Ilgeride osy Shárıpany Jorabekke uzatyp edik», degendi jıi aıtyp, áńgimelep otyratyn-dy. Ataqty kisini ómirge ákelip, aq sútin bergen apamyz uzyn boıly, ádemishe kelgen, jasy alpysqa jaqyndasa da «syrly aıaqtyń syry ketse de, syny ketpeıdi» degendeı kelisti kisi kórindi. Bir kórgennen jaqyn tartatyn jylyshyraılylyǵy esimde qalypty. Ústinde aq kóılegi men órnekti qara qamzoly bar, – dep eske alady Kenjegúl Álmahanqyzy.
Osy oqıǵa baıandalyp otyrǵan merzimniń naqty ýaqyty – 1961 jyldyń qara kúzi. Shahmardan Esenovtiń Geologııa mınıstri kezi. Ol kezde Shıeli aýdandyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy Isataı Ábdikárimov bolsa, aýdandyq atqarý komıtetiniń tóraǵasy Qonysbek Qazantaev. Al «Lenın» kolhozynyń tóraǵasy Ázimhan Ismaılov bolatyn. Shárıpa apamyz elge qydyrystap kelip, týys aǵasy Sadyqtyń úıinde bolýdy qalaǵan sekildi. Aýdan basshylary kolhoz tóraǵasynyń jeńil kóligin bir aptaǵa bosatyp berip, janyna jaýapty adamdardy da qosyp beredi. Ǵalymnyń anasy týǵan ólkesin armansyz aralaıdy. Tirige – sálem, ólgenge bata jasaıdy. Áıteýir kúnde qonaqqa shaqyrýshylar qatary mol bolypty..
– Shárıpa apamyz qaıtadan jolǵa shyǵarynda Sháımerden kókege: «Aýylda baıaǵy Shahmardan jatqan besigi saqtaýly. Sony alyp kelip balalaryńdy bóleńder, Tursyn qyzyńnyń sońynan basqa da kishkeneler ersin, bári de ósken soń, Shahmardanym sekildi elge belgili azamat bolsyn!», dep batasyn beripti. Muny keıinnen úlkenderden estidik qoı, biz bosaǵany jańadan attaǵan jas kelinbiz, kóp nárseni túsine bermeıtin kezimiz emes pe, – dep eske alady Kenjegúl apa.
Sodan qystyń bir kúni Sháımerden Tartoǵaıǵa atpen baryp, qoldan jasalǵan, syrty túrli qazaqy oıýmen órnektelgen álgi besikti aldyna óńgerip alyp keledi. Aýzy dýaly apanyń aıtqany kelip, jas kelin uzamaı bosanady da, sábıdiń esimin Arnaýyt qoıyp, álgi besikke bóleıdi. Bul 1962 jyldyń 23 naýryzy bolatyn. Sonan keıin de Shahmardandaı marqasqa jatqan qut besikte taǵy da segiz bala, keıinen olardyń kishkeneleri bólenip, bári de táı-táı basyp ketedi. Arnaýyttan soń Alma, Gúlı, Alýa, Farıda, Meıram, Ánýar, Zákıra, Ernar bári de baıaǵy apalary bergen batanyń Allanyń qulaǵyna shalynǵany shyǵar, bári de joǵary oqý ornyn bitirip, biri Nur-Sultan, biri Almaty, basqa da oblys ortalyǵynda táýir qyzmetter istep júr. Olardyń balalarynyń ózi otyz jasty ortalap tolysqan azamattar. Biz sóz etip otyrǵan shańyraqtyń eń kenjesi Ernar ǵylym jolyna túsip, belgili bıikterdi baǵyndyryp úlgerdi. Ol astanadaǵy medısına akademııasynyń kafedra meńgerýshisi. Baıaǵy alǵash besikke bólengen Arnaýyt bolsa, Shıeli temirjolynda órt sóndirý poıyzynyń bastyǵy. Ortasyna syıly, mámilege myǵym jigit. Bul balany Sháımerden men Piste apamyz baýyryna basqan. Sondyqtan da aýyldaǵylar ony Shákeńniń uly deýinen áli kúnge jańylysqan emes.
– «Jaqsydan – sharapat» degen ras eken, Shahmardan aǵa jatqan qutbesik bizge de qutty boldy. Shárıpa apanyń meıirimin salǵan Jaratýshyǵa rızamyn. Otaǵasy da mektepte abyroıly qyzmet etti, ózim de shamam kelgenshe jumys istedim. О́sip-ónip jatyrmyz. Shúkir!– deıdi bizdiń búgingi keıipkerimiz Kenjegúl Álimhanqyzy. Ataqty ǵalym terbetilgen talbesik búginde Shıeli aýdandyq ólketaný mýzeıine tapsyrylyp, osynda kelýshilerdiń kózaıymyna aınaldy.
Nurmahan ELTAI
Qyzylorda oblysy,
Shıeli aýdany
Sýrette:
Kenjegúl apa men ǵalym jatqan besik.