Alataýdyń aqıyǵy

Táýelsizdikke deıin, sonaý «uly» degen sózdi «ultshyldyq» dep túsinetin keńestik kezeńniń ózinde-aq ulttyq namystyń aldas­pany bolyp jarqyldap, qoǵadaı japyrǵan tegeýrindi temir júıege ishki qarsylyǵyn «Qydyrbekuly» degen atpen qaımyqpaı bildirgen tany­mal qalamgerge taǵzym 90 jyl­dy­ǵymen baılanysty óris aldy. «Sosıalıstik Qazaqstan» gaze­tine qatardaǵy tilshi bolyp kelip bas redaktorǵa deıingi bar­lyq qyzmet satysynan ótken, Jo­ǵarǵy Keńeske eki márte depý­tat, Qazaqstan Jýrnalıster oda­ǵynyń tóraǵasy bolǵan, talaı jýr­nalısti tárbıelep shyǵarǵan us­tazdyń esimin ulyqtaý shara­syn Mádenıet jáne sport mı­nıs­trliginiń qoldaýymen Mem­lekettik fılarmonııa men Qazaq­stan Kompozıtorlar odaǵy uıym­dastyrdy.

Halqymyzdy Qarasaı, Qa­zy­bek, Naýryzbaı sekildi ta­rı­hı tulǵalarmen tabystyrý­da bir adamdaı ter tókken B.Qy­dyr­bekulynyń eńbegin eli áli umyta qoıǵan joq. Derbestiktiń dámin jańa tatyp turyp «Jer satýǵa bolmaıdy, saqtan, jurtym!» degen de shyndyqtyń júzine týra qarap ótken qazaqtyń qaısar uly bolatyn. Eline adal perzent­ke ulaǵatty qurmet kórsetý – tiri­lerdiń paryzy. Mádenıet já­ne sport mınıstri Aqtoty Ra­ıym­qulovanyń quttyqtaýyn Qur­manǵazy atyndaǵy ulttyq kon­servatorııanyń rektory, Qa­zaq­stannyń eńbek sińirgen qaırat­keri Arman Júdebaev oqyp berdi. Búginde jasy 100-ge kelgen el ga­zeti «Egemen Qazaqstanmen» ete­ne baılanysta, qurdas bolyp qanattasyp ǵumyr keshken Bal­ǵabek Qydyrbekulynyń 90 jyldyq torqaly toıyna bas ba­sy­lymnyń basqarma tóraǵasy Darhan Qydyráli de sahnadan óz jú­rekjardy lebizin joldady.

Keshte Balǵabek Qydyrbekuly men Balnur Qydyrbektiń shy­ǵarmalary oryndaldy. Sal­ta­natty kesh Qazaqstan Kompo­zı­­torlar odaǵynyń tóraǵasy, Mem­lekettik syılyqtyń laý­rea­­ty Balnur Qydyrbektiń sú­­ıikti ákesiniń arýaǵyna ba­ǵysh­tap jazǵan «Balǵabek» at­ty sımfonııalyq kúıimen ashyl­dy. Dırıjer Músilim Ámzeniń jetekshiligimen Mem­le­kettik sımfonııalyq orkestr sú­ıemeldegen shyǵarma ákege degen saǵynysh pen ańsaýdy sahnadan tógilitip turǵanda, talaı adamnyń kókireginde Alataýdyń bekzada Balǵabeginiń beınesi kúlimsirep qaıta oıanǵandaı kúı keshti.

Balǵabek Qydyrbekuly aǵa basylymǵa basshylyq ja­saýy­men birge, ótkir-ótkir feleton­dar, syn-syqaq, satıralyq shy­ǵarmalar jazǵan, «Eshkimge aıtpa», «Shaıtannyń shataǵy», «Qara sandyq», «Mazdaǵan shy­raq», «Ury­nyń enshisi», «Aq­pa qulaq», «Aqy­maqtyń mıy» se­kildi birneshe jı­naq­tar shy­ǵarǵan. Jazýshy shy­ǵarma­shy­lyǵynan basty oryn ala­tyn onyń osy satıralyq sı­pattaǵy shyǵarmalaryn oraıy­men eske alyp, saltanatty keshte sáti­men paıdalanylǵany keshtiń utymdy tusy boldy. Talaı sahna sańlaǵyn shyńdap júrgen belgili drama sheberi Erǵalym Tókeev oryndaǵan qysqa ıntermedııadan B.Qydyrbekulynyń bodan bolyp júrgen kezdegi quldyq sa­na kórinisin qalaı ájýalaǵany kórindi. «Alǵash meni basshy qyzmetke usynǵanda, osy omalyp qalǵan «ovty» almaǵanyma da qoraǵa túsken urydaı kináli bolǵanym bar. Ortalyq Komıtet bıýrosynda «Mynaý qazaq gaze­ti­niń qalaı redaktory bolmaq, ázer­baıjan emes pe?» dep sol kez­degi hatshynyń biri Melnık qoıyp qalǵan. Sonda qazaq atymen ósken, «bilgir» qazaqtyń bi­ri: «Joq, bul ıadovıtyı degen sóz» dep jibergeni. «Ýly redaktor bolady deseńshi» dep kúldi basqalary. Janyndaǵydan túsinik alǵan Máskeýden kelgen bastyq bir kózin asa qarap, bir kózin ba­sa qarap «budan ult­shyldyq ısi shyǵyp turǵan joq pa»?» dep edireıip-ákireıip shyǵa kel­di. Sóıtip bıýrodan beli ketken jylqydaı qıralańdap zorǵa ót­tim...». Aıǵaılap aıta almaıtyn tar zamanda azamattyq únin synalatyp satıraǵa syıdyrǵan ádebıet saıypqyrany naǵyz ult­shyl, ultjandy ul ekenin eshqa­shan búgip qalmaǵan. Bárin de bir tarynyń qaýyzyna syıdyrǵan keńestik kezeńniń ózinde noqtaǵa basy syımaı tegindegi «ov» degen jalǵaýdan bas tartqan mundaı batyr minezdiń barlyq býyn men urpaqqa birdeı jarasymdy bolatynyn salıhaly keshtiń ta­ǵylymy anyq uǵyndyrdy.

Kompozıtor Balnur Qydyr­bektiń «Qalqaman-Mamyr» ope­­ra­synan «Mamyr» arııasyn oryn­daǵan Qazaqstannyń eń­bek sińirgen qaıratkeri Gúlzat Dá­ýir­baevanyń, «Kókenaı» arııasyn shyrqaǵan Ilııas Artyǵalıevtiń, «Qalqaman» arııasyn áýeletken Darhan Jol­dybaevtyń dıapazony keń daýysy zal ishin ker­neı, ár keý­dege móldir shyq bolyp qonaqtap jatty. Qa­zaq­­stannyń eńbek si­ńir­gen qaıratkeri Músilim Ámze dırı­jerlik etetin Memlekettik sım­fo­nııalyq orkestri, sondaı-aq kórkemdik jetekshisi jáne bas dırıjeri B.Demeýov basqaratyn B.Baıqadamov atyndaǵy hor kap­pe­lasynyń óneri de qalamgerge arnalǵan keshtiń kórkemdigin arttyra tústi.

B.Qydyrbektiń kúrdeli sım­fo­nııalyq shyǵarmalarynyń biri «Rekvıem», sózin aqyn Tu­man­baı Moldaǵalıev jazǵan osy «Rek­vıemniń» V-shi bólimi «Et resurrexit – Balǵabekti» Abaı atyndaǵy opera jáne balet teatry­nyń bir top ártisiniń aka­de­mııalyq oryndaýyna kórer­men dýyldata qol soqty.

Ár keshtiń óz ǵıbraty bar. Saltanatty jıynnyń kópshilikti rıza etip, rýhyn oıatqan áserli kó­rinisteriniń biri – derekti fılm taspasynan Balǵabek Qydyr­bekulynyń qaıratkerlik qasıetin aıǵaqtaı túsetin 1992 jyldary Joǵarǵy Keńestiń depýtaty bolyp júrgen kezinde aıtqan sózin búgingi kún turǵysynan erlikpen para-par baǵalaýǵa bolatyndaı. Azattyqtyń aq tańynyń endi ǵana sibirlep atyp kele jatqanyna qaramastan, Parlament tórinen el men jerdiń taǵdyryna alań­dap, qaraǵaıǵa qarsy bitken bu­taqtaı azamattyq oıyn ashyq bildirýi onyń tilin tek shyndyq úshin tó­seıtin týrashyldyǵynyń dáleli ispetti. «Qurmetti depýtattar! Kór­shi memleketter «О́z­bekstan Res­pýblıkasy», «Qyr­­ǵyzstan Res­pýblıkasy» degen ataýdy qalap aldy. Osy tur­ǵyda bizdiń memleketimizdiń Qazaqstan Respýblıkasy dep atalýy týraly usynysyna kó­ńilim jatpaı tur. Sebebi bylaı. Basqany qoıǵanda ondaǵan jyldar boıy ózimizdiń baýyrymyz bolyp sanalyp kelgen odaqtas respýblıkalar tur­ǵyn­dary da Qazaqstanyń ne, Qyrǵyzstanyń ne, Tájikstanyń nebári birdeı bolyp, ajyrata almaıtyn. Amerıka Qurama Shtattary men Eýropa elderi bizdi áli de Rossııa bólshegi re­tinde qaraıtyny jasyryn syr emes. Kimniń kim ekenin bil­meı, bárimizdi shatastyratyny kúmán týǵyzbaıdy. Qyrǵyzstan, О́zbekstan, Tájikstan, Qazaqstan, Túrikmenstan, taǵy Aýǵanstan men Pákistan, Úndistan bar, SÝAR deıtin Shyǵys Túrkistan, ózin Aıastan deıtin Armenııa bar... О́rkenıetti memlekettermen tere­zemiz teń bolsyn desek, memleket ataýyn naqtyly qoıýdan bastaıyq. Bes ǵasyr boıy ejelgi ataýymyz Qazaq handyǵy boldy. Osyǵan súıenip, elimizdi «Qazaq Respýblıkasy» deıik. Qazaq – memleket negizin qalaǵan ult ataýy, al respýblıka – memlekettiń Konstıtýsııalyq qurylysynyń belgisi» deıdi táýelsizdik endi ǵana táı-táı basqan tar ýaqytta azamattyq irilikpen atoı salyp.

Bar sanaly ǵumyrynda qara sózge qamshy basyp, qazaqy bolmysyna qylaý túsirmeı ótken ardaqty ul Balǵabek Qy­dyr­bekuly sol Joǵarǵy Keńestiń tórinen «mınıstr myr­zalar, mindetterińizdi adal atqaryp, nandaryńyzdy adal jeńizder» deıtin ataqty sózimen alqalaǵan jurtyna jaqsy zamannyń jal­ǵyz ǵana kepili ultyn súıip, eline qalt­qysyz qyzmet qylý eke­nin tuń­ǵıyǵy tereń janarymen bildirip, mazmuny tereń, ma­ǵy­naly keshiniń jyp-jyly áse­rimen shyǵaryp saldy.

ALMATY