Jetisý jerinde jyr dúldúli Ilııas Jansúgirulynyń 125 jyldyǵy laıyqty atap ótildi

Jol ústinde

Qazaqtyń rýhanı qubylasy uly Abaı bastaǵan kórkem sóz kóshiniń asa kórnekti ókili Ilııas Jansúgirulynyń asqar Alataý tósinen arqyraı aqtarylǵan aǵyndy Aqsýdaı alapat aqyndyq qýaty eshbir ólshem birligine syımaıtyndaı keń keńistikti jaýlap, kóz jetpes kókjıekke kóterilip ketkeni – aksıo­malyq aqıqat. Halqymyzdyń kemel oı­ly kemeńgeri, álemdik ádebıettiń Ábish Kekilbaevy sonaý bir jyldary Sáken, Beıimbet, Ilııastaı úsh arysty «arǵy ǵasyrda Abaı men Qurmanǵazyǵa ǵana sálem» beretin alyp tulǵalardyń qata­ryna qosyp edi. Aýzy dýaly abyzymyzdan asyryp aıtý kim-kimge de qıyn soǵar, sirá. Aıtpaqshy, izbasar inisi Tursynzada Esimjanov talanty tas jaryp turǵan shaǵynda:

«Qazaqtyń mańdaıyna óleń bitse,

О́leńniń mańdaıyna bitip eń, sen!» degen eken-aý...

Qudiretti Qudaı qabilet-qarymdy aıamaı bergen qalamger jazý-syzý ataý­lynyń barlyq janrynda óshpes qol­tańba qaldyrdy. Onyń poezııasy, prozasy, dramatýrgııasy, jýrnalıstıkasy... Árqaısysy óz aldyna bir tóbe. Jeke-jeke áńgimeniń arqaýy. Ilııastyń injý-marjandaryn sanatkerlikpen saralaý baǵytynda zertteýshi ǵalymdarymyzdyń atqarar sharýasy áli bastan asady. Osyndaı oılar Jansúgirulynyń 125 jyldyq toıynyń shymyldyǵy túrilgen aqynnyń kindik qany tamǵan Aqsý ózeniniń saǵa­synda jatqan, aqyn esimin ıelengen aýdan ortalyǵyna deıingi ıreleń jol ústinde qyzǵan áńgimege arqaý bolyp edi. Jansúgirov kentindegi saltanatty sharalarda Ilııasqa taǵzym etýdiń joǵary deńgeıde uıymdastyrylǵanyna taǵy bir márte kóz jetkendeı boldy.

 Toı ústinde

Jansúgirov kentinde aqynnyń 5 metrlik eńseli eskertkishi ornatyldy. Eskertkishtiń shymyldyǵy túsirilip, aqynǵa taǵzym sharalary atqarylǵannan keıin sóz alǵan oblys ákimi Amandyq Batalov dúbirli toıdyń bastalýymen barsha qaýymdy quttyqtady.

– Búgin týǵan jeriniń tórinen Ilııas aqynǵa arnalyp eńseli eskertkishi ornatylyp otyr. Bul – eliniń tarlan talantqa degen qurmeti, eren erge degen taǵzymy dep bilemiz. Aqyn shyǵarmalarynan Qula­gerdiń dúbiri, dalanyń jyry, qobyz­dyń úni, dombyranyń kúmbiri esip turady. Osy danalyq izi, ulylyq bıigi – urpaqtyń oıyna qýat, boıyna nár beretin baǵa jetpes baılyq. Bul oraıda Elbasynyń «Rýhanı jań­ǵyrý» baǵdarlamasy áleýmettik-má­denı salalardyń tyń serpinmen damýyna erekshe yqpal etip otyr. Me­senat­tardyń ekonomıkanyń basqa salalarymen qatar, mádenıetke qoldaý kórsetýi rýhanııatqa qyzmet etkeni dep túsinemiz, – deı kele, osyndaı ıgi istiń atqarylýyna muryndyq bolǵan mesenat pen músinshiniń eńbegin erekshe atap ótti.

Eskertkish aldynda aqyn toıyna jol­daǵan Memlekettik hatshy Qyrym­bek Kósherbaev pen Almaty qalasy ákiminiń orynbasary Erjan Baba­qumarovtyń quttyqtaý jedelhattary oqyldy. Qazaqstan Jazýshylar odaǵy basqarma tóraǵasynyń orynbasary Baýyrjan Jaqyp búgin Alash ary­synyń tuǵyryna qaıta qonǵan tarıhı kún ekenin aıta kelip, aqynǵa óleń arnady. Al jetisýlyq ardager, Almaty oblysynyń Qurmetti azamaty, qarymdy qaıratker Naýryz Qylyshbaev aqynnyń «Jetermiz be tilekke» atty óleńin taǵdyrymen ushtastyra otyryp oqyp, murasynyń máńgilik ekenin atap ótti. Osy jıynǵa Qyzyljar ólkesinen arnaıy kelgen Beıimbet Maılınniń nemeresi Dámen Ábilqasymqyzy da sóz alyp, kezek-kezegimen tutqyndalyp ketken úsh arystyń artynda qalǵan jubaılarynyń bir-biriniń balalaryna qalaı qamqorlyq tanytqany, qıyn sátterde bir-birine súıeý, demeý bola bilgeni týraly áserli estelikterimen bólisti.

Ortalyq alańǵa qoıylǵan Ilııas Jansúgirov eskertkishiniń avtory mú­sinshi, Qazaqstan Sýretshiler odaǵynyń múshesi, Mádenıet salasynyń úzdigi Qazbek Dýlatov eken. Eskertkishti ja­saý­ǵa ketken shyǵyndy osy óńirden shyq­qan kásipkerler kóterip alypty. Istiń basynda belgili mesenat, gaz sha­rýashylyǵy qaýymdastyǵynyń tór­aǵasy Moldııar Nurbaev júrdi. El azamattaryna jetisýlyq aǵaıyn ǵana emes, qazaqtyń qalam ustaǵan zııaly qaýymy da dán rıza bolyp, alǵystaryn jaýdyrdy.

Budan ári toı Jansúgirov kentindegi ortalyq stadıonda teatrlandyrylǵan sharamen jalǵasty. Mereıtoı aıasynda aqynnyń «Qulager» shyǵarmasy belgili rejısser, QR eńbek sińirgen qaı­rat­keri, professor Sáýlebek Asyl­hanulynyń ssenarııimen daıyndalyp, rejısserligimen sahnalandy. Osy kúni sportsúıer jastar kókpardyń kórigin qyzdyrdy. Aqynnyń arýaǵyna arnap as berildi. Aqsý halyq teatrynyń sahnalaýymen «Dala dastany» spektakli qoıyldy.

 Oı ústinde

Qasıetti Aqsý topyraǵynan bastaý alyp, Alataý silemderiniń eteginde dúbirlegen aýqymdy toı saltanaty erteńinde Almaty oblysynyń ortalyǵy Taldyqorǵan qalasyndaǵy ǵylymı-tájirıbelik konferensııamen jalǵasyn tapty. «О́z eli óz erlerin eskermese, el tegi qaıdan alsyn kemeńgerdi» atty ta­qyryppen uıymdastyrylǵan kon­fe­rensııa tizginin belgili aqyn, Qazaqstan Jazýshylar odaǵy basqarma tóraǵasynyń orynbasary, memlekettik «Daryn» jastar syılyǵynyń ıegeri Aqberen Elgezek ustady. Onyń aıtýynsha, aqyn mereıtoıynyń Qazaqstan Jazýshylar odaǵy úshin mańyzy zor. Sebebi alǵash Qazaqstan Jazýshylar odaǵyn qurý jónindegi bastamany I.Jansúgirov ózi kóterip, 85 jyldyq tarıhy bar odaq­tyń alǵashqy tóraǵasy da ózi boldy. Son­dyqtan bolar qazaqtyń aqyndyǵynyń asqar shyńyna balanatyn aqıyq aqynnyń mereıtoıyna ádebıettiń asyl paryzyn arqalap, sol tarıhı sabaqtastyqty jalǵap kele jatqan búgingi Jazýshylar odaǵynyń basshylyǵy tutasymen kelip tóbe kórsetti dese de bolǵandaı.

Taǵdyry sor zamanǵa týra kelip, ómiri azappen aıaqtalǵan Jansúgirovtiń jańa dáýirdegi rýhanı ǵumyry kez kelgen qalamger qyzyǵatyndaı taǵylymy mol baıandy istermen jalǵasyn tapty. Al Ilııastyń ádebı muralaryn nasıhattaý isi ilki sát tolastaǵan emes. Oblys ákimi Amandyq Batalovtyń qoldaýymen I.Jansúgirovtiń ómiri men shyǵarmashylyǵyna arnalǵan 20 tomdyq jınaq pen Qajet Andastyń «Qazaq jýrnalıstıkasynyń jampozy» atty kitaby toıǵa tartý retinde usynyldy. Toıda kesilgen kitaptyń tusaýy bólek. TÚRKSOI halyqaralyq uıymynyń bas­tamasymen jaryqqa shyqqan «Úsh arys» kitaby aqynnyń dál týǵan jerinde, ulan-asyr toı ústinde tanystyrylýynyń ǵanıbetin qatysqandar ǵana sezine aldy. «Astana, Alataýdan sańqyldasam, jetpeı me jer júzine jańǵyryǵym» dep ózi jyrlaǵandaı, aqynnyń úni rasynda da álem keńistigine keńinen taralyp keledi. О́z zamanynan ozyp týǵan aqyn óleńderiniń Shekspır tiline aýdarylyp, Londonda jaryq kórýi, «Qulagerdiń» nemis tilinde sóılep, Gete eliniń bas­pasynda basylyp, Ger­manııa jurtyn tamsantqany – osyǵan dálel. Oıǵa qanat, sezimge nár beretin, eshqashan eskir­meıtin máńgi jas Ilııas poezııasy men shyǵarmashylyq álemine sholý jasaǵan ǵylymı mańyzy zor jıyndy Almaty oblysynyń ákimi Amandyq Batalov ashyp, mereıtoıǵa baılanysty atqarylǵan sharýalardyń birsypyrasymen tanystyryp ótti. Aqynnyń muralaryn jınaqtap, áde­bı aınalymǵa engizý úshin Ilııas júrgen izbenen arnaıy ekspedısııa jasaqtap, Reseıdiń birneshe qalalaryna zert­teýshiler attandyrýdy oblys ákimdigi óz moınyna alyp, úlken qoldaý kórsetti. Nátıjesinde Ilııastyń buryn oqyrmanǵa beımálim bolyp kelgen 18 kitaby elge jetkizildi.

Aqynnyń shyǵarmashylyq álemine arnalǵan ǵylymı konferensııa salmaq­ty sóz máıegi aǵytylǵan erkin for­mat­taǵy maǵynasy tereń jıyn boldy. Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń bas­qarma tóraǵasy, aqyn Ulyqbek Es­dáý­let Ilııas murasyn zertteýshiler eńbegine toqtaldy. Tóraǵanyń aıtýyn­sha, ilııastanýshylardyń kópshiligi dúnıeden ótip ketken. Býyrqanyp kelgen ǵasyrdyń qym-qýyt, qıyndyqqa toly alǵashqy kezeńinde qyryq tórt jyl ǵana ómir súrip, 40-tan astam kitap shyǵaryp ketken darynnyń ámbebap eńbegin bıik baǵalaı turyp, ádebıettegi Ilııas qalyptastyrǵan poetıkalyq mekteptiń keıingi býynǵa tıgizgen yq­paly týraly baıandady. Keń qulashty, ór minezdi poezııany Abaıdan keıin óristetip áketken Qulager aqynnyń aryny talaı aqynnyń tynysyn ashqanyn atap ótti. Ǵafý Qaıyrbekov, Ádilbek Abaıdildanov, Muqaǵalı Maqataev, Jumataı Jaqypbaev, Nesipbek Aıtuly sııaqty arnasyna syımaı, tasyp-tógilip jyrlaıtyn daýylpaz aqyndardyń óleńderindegi Ilııas órnegin jyrsúıer qaýymnyń jazbaı tanıtynyn aıtty. Aldaǵy qarasha aıyna josparlanyp otyrǵan Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń 85 jyldyq mereıtoıyn atap ótý barysynda «Úsh arys. Úsh báıterek» degen atpen ult qalamgerleriniń uıymyn quryp bergen Sáken, Ilııas, Beıimbettiń 125 jyldyǵynyń qatar toılanatynynan kópshilikti habardar etti. «Ulttyń múddesine kerekti sharýamen aınalysyp, dańǵyl jol salyp, ult, memleket retinde qalyptasý tájirıbesin jasap berip, táýelsizdikti jaqyndatyp berip ketken bulardyń árqaısysy qazaq halqymen tutasyp ketti» dedi odaq tóraǵasy.

Konferensııanyń «Ilııas – Qulager aqyn» atty bas baıandamasyn aqyn, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, Jazýshylar odaǵy tóraǵasynyń orynbasary Baýyrjan Jaqyp jasady. San jaǵynan ǵana emes, sapa jaǵynan da salmaqtanyp, jyl ótken saıyn tereńdegen aqyn shyǵar­mashylyǵynyń kórkemdik ereksheligine tereńnen taldaý jasady. Ulttyq tanymmen tamyrlas, qazaqy qunarǵa baı Ilııas óleńderindegi ǵajaıyp teńeýler, allıterasııa, assonans, gıperbola sııaqty tógilip, quıylyp túsetin kórkemdik ádisterdiń kúni búginge deıin eskirmeý syryna boılady.

Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynan kelgen fılolog ǵalymdar Nurdáýlet Aqysh pen Serikqazy Qo­ra­baı tarqatqan taqyryptar da búgingi ilııastaný ǵylymyndaǵy sony izde­nister. Ultshyldyq uranymen biraz shýmaqtary qysqartýǵa ushyraǵan «Da­la» poemasynyń tóńiregindegi alpys jyl boıy aıtylmaı kele jatqan aqıqattyń qupııasy osy konferensııa ústinde ashylǵany qatysýshylar úshin qyzyqty qabyldandy.

Ilııas aqtalyp, «jaryq dúnıege shyqqan» alǵashqy jyldary lyqsyp keý­dege quıylǵan sezim men qýanyshtyń áserinen jyr arnap, birinshi bolyp ony jyr Qulagerine teńegen, qazaq ádebıetiniń «Qabyrǵataly» atanǵan adýyn­dy aqyn Tursynzada Esimjannyń toı ortasynda otyrýy kópshiliktiń kóńilin tolqytty.

«Aldymda Qulagerdeı búkil eńseń,

Turatyn jyr báıgesin kútip óńsheń.

Qazaqtyń mańdaıyna óleń bitse,

О́leńniń mańdaıyna bitip eń sen!» dep bastalatyn áıgili óleńin ádebıettegi yǵaı men syǵaıdyń aldynda turyp oqyǵannan-aq aqyndyǵy moıyndalǵan Tursynzada aqyn araǵa jarty ǵasyrdan astam ýaqyt salyp jyryn qaıyra oqyp berdi. Kirpııaz Ǵ.Músirepovtiń ózi «dúnıege jańadan aqyn keldi» dep qol soǵyp, arqasynan qaqqan aqyn talantynyń ólshemin ár tyńdarman arqa-basy shymyrlaı shyn sezindi. Kon­ferensııa moderatorlarynyń biri, belgili telejýrnalıst Nurtileý Iman­ǵalıuly sóz sóılep, baıandama ja­sa­ǵan qadir­li meımandardyń keý­desine I.Jansú­girovtiń mereıtoıy­na arnaıy shyǵa­rylǵan «Qulager» tósbelgisin qadady.

Sondaı-aq mereıtoı aıasynda res­pýblıkalyq jazba aqyndar músháırasy uıymdastyrylyp, konferensııa jumy­synyń barysynda jyr báıgesiniń qorytyndysy jarııalandy. Belgili aqyn Bolat Úsenbaev, Alpamys Faızolla, Qozybaı Qurman, Altynshapaq Haýtaı, Batyrhan Sársenhan, Muhtar Kúmisbek, Jangeldi Nemerebaı syndy aqyndar músháıra jeńimpazdary bolyp tanylsa, 1 oryn belgili aqyn Serik Aqsuńqarulyna berildi, al bas júldeni Baıbota Qoshym-Noǵaı ıelendi. Oǵan 500 myń teńge aqshalaı syılyq tabystaldy.

 Túıin

Sonymen Ilııastaı asylymyzdy ardaqtaǵan taǵy bir toı ótti. Kem-ketigi bolsa keshirimdi. Jalpy, bul toı atty men tondynyń basyn qosqan dýmandy sharadan góri, eldi aqyl men birlikke úndegen, rýhanııat áleminen sýsyndaýǵa shaqyrǵan taǵylymdy shara boldy. Basty maqsaty tulpar tekti aqynnyń 125 jyldyǵyn atap ótý bolǵanymen, qazirgi aqyn týǵan óńirdi jaılap otyrǵan eldiń eńsesin bir kóterip, jelpindirip tastaǵan maǵynaly sátterimen este qalary anyq. Aqyn toıynyń týǵan jerinen bastaý alýy el ishindegi birqatar sharýalardyń ońynan sheshilýine de yqpal etipti. Ilııastyń 125 jyldyǵy atap ótiledi degennen beri Aqsý aýdanynda ishki joldardy jóndeý, kóshelerdi jaryqtandyrý qolǵa alynyp, aqyn týǵan Oıtoǵan aýylyndaǵy áleýmettik nysandardyń kúrdeli jóndeýine qarjy bólinip, aýyl túlep qalypty. Aýyldan shyqqan atymtaı jomart kásipkerler de óz ólkesin gúldendirýge ter tógipti. Jurt mesenat Ahat Bahanshınovtiń týǵan aýylyna degen qamqorlyǵyn aýzynan tastamaı aıtyp otyrdy. «Ilııas atamyzdyń qazaq óleńine qosqan úlesi máńgilikke jańǵyryp turatynyndaı, atymen, ataǵymen, arýaǵymen týǵan eline de súıeýshi, dáneker bola beredi. Muny aryndy Aqsýdyń boıyn jaılaǵan jerlesteri anyq sezinedi. Bıyldyń ózinde toı qamymen birqatar jumys isteldi. Bul jumystyń nátıjesi qalady. Jańǵyrǵan aýyl keıingi urpaqtyń ıgiligine qyzet etedi. Bizge Ilııastyń kindik qany tamǵan aýylda týyp, qyzmet isteý maqtanysh sezimimen qatar zor jaýapkershilik júkteıdi. Qashanda tas túsken jerine aýyr ǵoı...» dedi shaı ústindegi áńgimede ardager ustaz Jumabıke Qasymjanova. Ol kisiniń sózin ilip áketken Ilııas Jansúgirov atyndaǵy mektepte uzaq jyl shákirt tárbıelegen ulaǵatty ustaz, aqynnyń jaqyn týysy Orash Káppaeva óskeleń urpaq boıyndaǵy Ilııas jyryna degen erekshe yqylas oty esh sýymaǵanyn aıtady. Jyrdyń máńgilikke jol salýy osy jas býynnyń aqynǵa, óleńge degen qurmeti men mahabbatynyń arqasynda ekeni anyq ta.

...Shaı dastarhany jıylyp úlger­mesten bir top jýrnalıst aqynnyń týǵan aýyly – Oıtoǵanǵa at basyn burdyq. Irgesin qum kómgen shaǵyn aýylǵa basta­ǵan qara jol... Ilııasty qazaq eliniń bola­shaǵyna qyzmet etýge jetelegen dańǵyl ispetti. Oıtoǵannyń eski ataýy Jańalyq bolypty. Taǵdyrdyń bir sáti ǵoı, osy Jańalyqtan bastalǵan jarqyn ǵumyr ıesiniń aqtyq demi Almatynyń irgesindegi Jańalyq aýylynda úzilgeni málim. Qyzyl terrordyń qurbany bolǵan aqynnyń múrdesi sol topyraqty, qazaqtyń bútin bir zııaly býynynyń qorymyna aınalǵan jerdi jamylyp jatyr deıdi. Oıtoǵanda kórgenimizdi, sezingenimizdi bólek taqyryptyń enshisi etýdi uıǵardyq.

Jalpy, Jetisýda ótken sóz saltanaty urpaq sanasyn túletip, el ishin rýhanı jańǵyrtqan taǵylymdy toı retinde tarıhqa endi. Uzaǵynan bolǵaı!

Talǵat BATYRHAN,

Aıgúl AHANBAIQYZY,

Qalmahanbet MUQAMETQALI,

«Egemen Qazaqstan»

Almaty oblysy