Zamana qubylyp, saıasat júz jerden ózgerse de ulttyń buljymaıtyn qundylyqtary bar. Ustaranyń júzindeı osy jolda aryna qylaý túsirmeı ótken tulǵanyń biri – memleket jáne qoǵam qaıratkeri Kákimjan Qazybaev edi.
Ult perzenti Ábish Kekilbaev: «Mamyrajaı, jaıma-shýaq, keńpeıil Kákimjan aǵa yzǵarly kezeńderden keıingi rýhanı tońdy jibitýde erekshe qaırattylyq tanytty. Ádebıetimizde, qoǵamdyq oıymyzda, áleýmettik kóńil kúıimizde óshpes iz qaldyrdy» dep túıindegen tuǵyry bıik tulǵa edi.
Osyndaı abyroıly azamatqa adal jar bolǵan, «halyq jaýy» atanǵan Uzaqbaı Qulymbetovtiń qyzy, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, ulaǵatty ustaz Orynsha QARABALINA apaıdyń abzal aǵamyz jaıly áńgimesi árkimdi tebirenteri anyq.
– Biz Kákeń ekeýmizdiń birge ótken 33 jylymyz – 33 kúndeı óte shyǵypty. Árbir kúnimiz baqytqa toly boldy. Jumystan qandaı jaǵdaıda da jaıdary qalpynda, jarqyrap kirip keletin. Birimiz tápishkesin berip, birimiz qolynan papkasyn alyp, nemereleri jan-jaǵynan qaýmalap, syrt kıimin sheshýge múmkindik bermeıtin. «Oıpyrym-aı, báıbishe, bárin tik turǵyzǵanyń ne?» deıtin. Balalarynyń hal-jaǵdaıyn bilip, bes alǵandaryn maqtap, qandaı oıyn oınaǵandaryna deıin surap otyratyn.
Úsh balasyn kishkene kúnderinen ilim-bilimge, ónerge baýlydy. Úıde ózi balalarǵa soǵys, tyldaǵy erlik jaıly ssenarıı jazyp, rólderin bólip beredi. О́leń oqytady. Bireýi jaraly soldat bolyp, bireýi onyń basyn tańyp, sketch qoıady. Dombyra shertedi, pıanınosyn tartady. «Spektaklderiniń» kórermeni men. Keıin de nemerelerin oınatyp, bıletip, erkeletip, ábden maýqyn basyp bolyp, dastarqanǵa keletin de:
– Kórdiń be, jańa bılegen soń, balalar tamaqty jaqsy iship jatyr, – dep qýanyp qoıatyn.
Kákeń mańdaıyma jel bolyp tıgen emes. Qazan-aıaq syldyramaıtyn úı bolmasa da, Kákeńniń minezin biletin adamdar osy baqytymyzǵa senetin.
Kákeń meni jaqsy muǵalim bolýǵa da baýlydy. Odaqtyq basylymdarda bilim, mektep jaıly qandaı maqalalar jazylyp jatyr, osynyń bárin qıyp alyp, ústelime qoıatyn. Qyzmeti aýyr bolsa da, aqyl-keńesin berýden jalyqpaı ótti. «Árbir oqýshy – tulǵa, durys sóıles» dep otyrýshy edi.
Meni jazýǵa da baýlydy. «Áńgimeni jaqsy, júıelep aıtasyń, osyny qaǵazǵa túsirip úıren, bastapqyda qıyn bolady, birtindep tóselip ketesiń» dep, maqala jazýyma muryndyq boldy. «Kandıdattyq dıssertasııa qorǵaýdyń saǵan ne keregi bar? Arhıvte otyrý kerek. Balalaryńa, oqýshylaryńa kim qaraıdy? Odan da jaz. Osy jazýyńmen-aq atyń belgili bolady» deýshi edi. Aıtqany keldi ǵoı. Sol jazǵan maqalalarymmen respýblıkaǵa tanyldym. Kitaptarym jaryq kórdi. Otbasynda adamdar bir-birimen jaraspasa, birin-biri qoldap, kómektespese men 57 jyl ustazdyq etpegen bolar edim. Jaı muǵalim bolǵan joqpyn. Sol kezdegi «Qazaqstan mektebi», «Qazaqstan muǵalimi», «Sosıalıstik Qazaqstan», «Lenınshil jas» syndy gazetterdiń bárinde maqalam basyldy.
«Bastyqtyń áıelimin dep, sabaqtan qalyp qoıma, dırektordan suranba, meniń bedelimmen emes, óz bedelińmen júr» dep otyratyn. Nege solaı eskerte bergenin, Kákeńniń kóregendiligin ol ómirden ozǵanda túsindim ǵoı.
– Kózkórgender Qazybaevtyń jıyrma jyl boıy úlken laýazymdy qyzmetterdi atqarsa da, adamdardyń taǵdyryna asa jaýapkershilikpen qaraǵanyn, kisiligi men meıirimin joǵaltpaı ótkenin jazyp júr ǵoı...
– Kákeńniń adamgershiligi men ádildigi óz otbasynan bastalýshy edi. Qyzymyz Nárgúl Qazaq sáýlet jáne qurylys ınstıtýtyna qujat tapsyratyn kezde, sol kezdegi áıgili sýretshi Moldahmet Kenbaevty úıge shaqyrtyp, adamdardyń keskinin salǵyzyp, qabiletin synatqany bar. Shynynda da qyzy sol ınstıtýtqa tústi. Onda Kákeń QazTAG-tyń basshysy, Joǵarǵy Keńestiń depýtaty bolatyn.
Men Nárgúldi alyp, ınstıtýtqa birinshi emtıhanyn tapsyrýǵa kettik. Tús qaıta bes aldyq dep qýana súıinshi suradyq. Osy kezde úıde otyrǵan Kákeń «Nátáıim» degen esse jazypty. Qyzymyzdyń qalaı dúnıege kelgeninen bastap, jórgek ıisi, óskeni, birge shyǵarma jazǵany týraly baıandaı kele: «Búgin Nátáıim ınstıtýtqa emtıhan tapsyrýǵa ketti...» deıdi. Balam qatal muǵalimniń kárine ushyrap, nashar baǵa alyp, jylap júrmese eken, degen qorqynyshy da bolǵan. Instıtýt basshysyna bir qońyraý shalýǵa Kákeńniń laýazymy da, bedeli de jetetin edi.
Nárgúl mektepte bir sabaqtan, tek fızıkadan ǵana 4 degen baǵaǵa bitirdi. Mektepte jınalys bolyp, ata-analar jaqsy oqıtyn oqýshy jalǵyz 4-pen Altyn medaldan qaǵylyp otyr, dep shýlap, «oqýshynyń baǵyn baılap otyrǵan» fızıka páni muǵalimine ursyp, «Siz ne degen ákesiz?» degende, Kákeń: «Men balammen sóılestim. Qyzym fızıkadan 4-ke ǵana bilemin dep otyr. Bizge ótirik 5-tiń keregi joq», degeni bar.
– Biraq óz uly qaǵajý men ádiletsizdik kórgende aralasýǵa májbúr bolǵan joq pa?
– Qazaqtyń altyn qoldy hırýrgy bolǵan marqum Nurtasymyz mektep bitirgende Máskeýde ǵaryshqa baılanysty ekinshi medısınalyq ınstıtýt ashylyp, soǵan Qazaqstannan bes bala suratty. Bes balanyń biri bolyp Nurtas ketti. Ol ınstıtýtta oqý shynynda da qıyn boldy. Altyn medalǵa bitirip ketken balanyń bári birinshi semestrden keıin oqýdan shyǵyp qaldy. Bizdiń balamyz eki 4-pen ketken. Nurtas birinshi kýrsty 3-ke bitirdi. Biraq qansha oqyp, qanshama jerden daıyndalyp barsa da oqytýshylar 3 degen baǵadan artyq qoımaıdy. Nurtas talantty edi. Birinshi kýrsty bitirip kelgen soń, ákesimen sóılesedi. Balamyzdyń aıtýynsha, ondaǵylar qazaqtarǵa kosmostyq medısına ilimderiniń qupııasyn qımaǵan...
Ekinshi kýrsqa barǵanda sol jaǵdaı qaıtalana berdi. Ákesi issaparmen Máskeýge jıi baratyn. Sodan Kákeń ınstıtýt rektoryna baryp: «Qazaqstannan bes stýdent suradyńyzdar. Bári tańdaýly balalar bolatyn. Al óz balamnyń qabiletin bilemin. Bul qalaı bolǵany? Men balamnyń jigerin qum qylmaımyn, shyǵaryp alyp ketemin», deıdi. Rektor alyp ketpeýge keńes beredi. «Joq, balamnyń saǵyn syndyrmaımyn, óz elinde oqysyn» dep alyp keldi.
Nurtas Almatydaǵy medısınalyq ýnıversıtetti úzdik bitirip, ordınatýrany Máskeýde oqydy. Elimizdiń myqty hırýrgyna aınaldy. О́mirden erte ketti.
– Baýyrjan Momyshulynyń «qara balasy» atanǵan Kákimjan aǵamyzǵa batyrdan juqqan qasıeti bolar, qarapaıym adamdarǵa kóp sharapaty tıgeni, jýrnalıstıkadaǵy daralyǵy jıi aıtylady.
– Kákeń ádiletsizdikke shydaı almaýshy edi. Oqýdan shyǵyp qalǵan, qyzmetten orynsyz qýdalanǵan, qııanat kórgen kezimizde Kákimjan aǵa qamqor bolyp edi dep, keıin Kákeń ómirden ketken soń da talaı adam keldi ǵoı.
Kákeń ómirden ótip, Jazýshylar odaǵynda qaraly jıyn bolyp jatty. Denesin áketip bara jatqanda bireý aıaǵymnan qushaqtap, ishime basyn qoıyp jylap otyr, jiberetin túri joq. «Qaraǵym, aınalaıyn jibershi. Jibershi, meni nege jibermeıdi, mynaý» deımin.
Keıin bilýimshe, bul áıel sheshesimen, bir qyzymen turady eken. Birde basshysy sózge erip, jumystan shyǵaryp jiberip, dalada qalady. Sol qııanattan keıin Kákeńe arasha surap kelgen ǵoı. Sonyń nátıjesinde qyzmetine qaıta oralǵan Kenjeǵanym eken.
Qazaq radıosynyń bas redaktorlyǵynan jazyqsyz qýylyp, isi sotqa berilgen Tańatqan Rysaev «Kákeńniń kabınetinen tóbem kókke jetkendeı, arqalanyp shyqtym. Kákeń ol kezde Ortalyq Komıtette nusqaýshy edi. Ol kisi bárin tyńdap bolyp, jaǵdaıdyń bárin teksertip, meni sottan ǵana arashalap qalmaı, qyzmetime qaıta oralýyma yqpal etti. Ádildik ornatyp, meni Uzaq Baǵaevtyń qaramaǵyna qyzmetke ornalastyrdy. Tıisti adamdar jazasyn aldy. Talaı batyl basshylardy bilýshi edim, biraq sharýańdy tap bulaısha qolma-qol sheship bergen adamdy birinshi ret kórýim»dep jazady.
Iá, Kákeń naǵyz jýrnalıst edi. Ýnıversıtettiń úshinshi kýrsynda-aq «Lenınshil jas» gazetine jumysqa ornalasqan. Ol kezde úlken basylymda jumys istemek turmaq, gazetten aty-jónińdi kórý kóptegen jastar úshin arman.
Kákeń «Jýrnalıske barlaýshyǵa tán tapqyrlyq, ǵalymǵa tán – tereńdik, bilgirlik, kúreskerge tán – tabandylyq, isti aqyryna deıin apara biletin alǵyrlyq, batyldyq kerek». «Jýrnalıst halyqtyń oıyn, sózin jetkizedi. Sondyqtan halyqtyń adamy. Jaqsy jýrnalıstiń sózi – myń kúndik, álsiz jýrnalıstiń sózi – bir kúndik» deıdi.
«Slýshaı, báıbishe, men óz mamandyǵymdy jaqsy kórem, baıqaısyń ba?» deıtin. «Baıqaımyn ǵoı, Káke, kúndiz-túni jazýmen otyrasyń ǵoı» deýshi edim. Kóp jazatyn, ónimdi jazatyn.
Áriptesteri Kákeńniń «qoljazbasynda shımaı-shatpaq bola bermeıtin, oı yrqyna erik berip, qınalmaı, erkin de jeńil jazatyn, sondyqtan da qoljazbalary oqýǵa da ońaı, taza» dep jazady. Jıyrma jyldaı joǵary basshylyq qyzmette istegenimen, qalamy qaz-qalpynda qaldy.
29 jasynda Almaty oblystyq «Jetisý» gazetiniń orynbasary bolyp bardy. 50-60 jastaǵy adamdar jumys isteıdi. Olardyń birazy aýdandyq partııa komıtetterinde jumys istep, gazetke aýysqandar eken. О́zderi syqıyp júredi, biraq maqala jaza almaıdy. Sol kisilerdiń atynan úıge ákelip, maqalalar jazyp júrgenin talaı kórdim. Jastarǵa degen yqylasy erekshe edi, olardy issaparǵa jiberip, jazǵandaryn túzep, baýlyp otyrdy. Keıin ujym Kákeńdi óte jaqsy kórip ketti. Ony keıin Sarbas Aqtaev ta estelikterinde aıtyp júr.
– Kákimjan Qazybaev QazTAG-ty odaqtas respýblıkalarǵa tanytty ǵoı?
– Keıinnen osy salada basshylyq qyzmet atqarǵan Amangeldi Ahmetálimov: «Kákeń aýyzǵa ilinbegen, kózge kórinbegen QazTAG-ty odaqqa tanytty. Eń aldymen, belgili aýdarmashy jazǵysh jýrnalısterdi QazTAG-qa toptastyrdy. Mekemeni sheteldik teletaıp mashınasymen jabdyqtady. Qyzmetkerler jalaqysyn ÝkraınTAG-tyń dárejesine jetkizdi.
Túngi kezekte isteıtinder transporttyń toqtap qalýyna baılanysty keńsede qonyp qalatyn. Kákeń olardy kezekshi mashınamen úılerine jetkizdi. 15 jyl istep páter ala almaı júrgenderdi úıli etti. Sol kezdiń ózinde QazTAG-tyń júıesin demokratııalandyrdy. Qyzmetkerlermen aqyldasý, pikirimen sanasý, jastardy qanattandyryp otyrý Kákeńniń daǵdyly isi» dep K.Qazybaevtyń tynbaı izdengish, jańalyqqa talpynǵysh, ómir tynysyn der kezinde túsinetin erekshe qasıetin tap basyp kórsetedi.
Kákeńniń eńbegi jemissiz bolǵan joq. Birneshe respýblıkalyq agenttikterdiń ishinde QazTAG talaı ret Odaqtyń syılyǵyna ıe boldy. О́zi de osy agenttikten shyqqan birinshi Joǵarǵy Keńes depýtaty boldy. Respýblıka basshylary QazTAG-pen sanasyp, onyń jumysyna mán berip, nazar aýdaryp otyrdy.
– Aqyndar aıtysynyń kúsheıgen, «Tamashanyń» tórge shyqqan kezi Kákimjan Qazybaevtyń hatshylyq qyzmetimen tuspa-tus keledi. Biraq osy eńbegi tıisti baǵasyn almaı júrgen sekildi kórinedi?
– Kákeń 1982 jyly Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq komıtetiniń ıdeologııa jónindegi hatshysy qyzmetine taǵaıyndalyp, qazaq televızııasyn ulttyq baǵytta qurylymdaýǵa mán berdi. Bul jyldar týraly Kamal Smaıylov: «Biraz ister atqaryldy. «Tamashany» saraı sahnasyna shyǵardyq. «Aıtysty», «Termeni» taýyp, «Qazaqstan Uly Otan soǵysynda» degen 40 serııaly fılmdi qoıdyq. Keıbireýler qarsy bolǵanda, Kákeń qoldap shyqqan», – deıdi.
Shyn máninde aıtys óneriniń baǵy ashylǵan kezi edi bul. Biz aıtysty kórip, kórermenniń qýanyshyn jetkize almaı otyrǵanymyzda: «Sender qýana berińder, al meniń júregim tilim-tilim ǵoı» dep qalatyn.
Birde Máskeýden bastyǵy M.Zımıanın habarlasyp: «Dvoresterińde ulttyq kıim kıgen áıel men er adam dombyramen án aıtyp, halyqty kúldiredi eken. Ne aıtyp jatyrsyńdar? Sender kimdi synap jatyrsyńdar?» dep suraıdy.
«Iá, Mıhaıl Vasılevıch, aıtys ótip jatyr. Bul qazaqtyń erteden kele jatqan óneri. Aqyndar aıtysar aldynda eldi aralaıdy. Oblys pen oblys aqyndary aıtysady. Sonda ár aımaqtaǵy jol, sý jáne artta qalyp jatqan óńirler synalady. Osy arqyly jaǵdaı túzeledi, halyq soǵan kúledi», dep aıtamyn-aý. Biraq olar osylardyń bárinen ultshyldyqtyń sarynyn izdeıdi», dep qınalatyn.
– Kákimjan Qazybaıuly bar bolǵany tórt jyl Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıtetiniń hatshysy bolsa da elimizdiń eki birdeı talantyn tórge shyǵaryp, KSRO halyq ártisi ataǵyn alyp bergen eken.
– Bul másele oǵan deıin de aıtylyp júrse de, iske aspaı kelgen. Dinmuhammed Qonaevtyń tikeleı qoldaýymen Kákeń «Otyrar sazy» orkestrindegilerdiń sanyn kóbeıtip, 13 adamnan 30 adamǵa jetkizdi. Al qazir «Otyrar sazynyń» quramynda 67 ónerpaz bar. Sonymen N.Tilendıevke KSRO halyq ártisi ataǵyn alyp berý kerek boldy.
Demalysta júrse de tynym joq, Ortalyqtaǵy basshysy M.Zımıanınge habarlasady. Onyń da áli kelmeıtin adamy bar eken. Ol – KSRO Kompozıtorlar odaǵynyń basshysy Tıhon Hrennıkov. Sol Tıhon Nıkolaevıchti Almatyǵa shaqyrtý kerek boldy. Bir top ártistermen T.Hrennıkov Qazaqstanǵa keldi. Opera teatryna Máskeýden T.Hrennıkov bastaǵan delegasııa kirip kelgende ádeıilep uıymdastyrǵan N.Tilendıevtiń shyǵarmasy oınap turady.
– «Mynaý, keremet qubylys qoı!», deıdi Búkilodaqtyq Kompozıtorlar odaǵynyń basshysy. Keıin ol zalǵa otyrǵan soń, bul mýzykanyń avtory qashan, qaı zamanda ómir súrgenin suraǵanda, avtory áne dırıjer bolyp tur deıdi Kákeń. Mine, T.Hrennıkovke Nurǵısa Tilendıevti osylaı tanystyrady.
Osydan keıin Shamǵon Qajyǵalıev KSRO halyq ártisi ataǵyn aldy. Ol da óz zamanasynyń myqty dırıjeri boldy.
– Al Shoqan Ýálıhanovtyń 150 jyldyǵyn Máskeýdegi Ulttyq ǵylym akademııasynda ótkizýge qalaı qol jetkizdi?
– Shoqan Ýálıhanovtyń 150 jyldyǵyna oraı, KSRO Ǵylym akademııasy Búkilodaqtyq ǵylymı-teorııalyq konferensııa ótkizdi. Bul konferensııany Odaq deńgeıinde uıymdastyrǵan Kákimjan Qazybaev edi. Kórshiles respýblıkalardan jetekshi shyǵystanýshy ǵalymdar, tarıhshylar qatysady. Kákeń kirispe sóz sóıleıdi.
Osy sharaǵa oraı, «Orta Azııadaǵy orta ǵasyrlardaǵy mádenı, tarıhı prosesster» atty halyqaralyq konferensııanyń dóńgelek ústeline Túrkııa, GDR, Iran, Vengrııa, Úndistan, Mońǵolııa, Pákistannyń shyǵystanýshy ǵalymdary keldi. Alaıda jurt súısingen, rýhanı azyq bolǵan kesh Máskeýdegi joǵary basshylyqqa unamaǵan. Bul sharalar ultshyldyqtyń saryny syndy qabyldanady.
– Qazaqstanda nemis avtonomııasyn qurýǵa qarsy shyǵýy ol kisiniń qyzmet jolyndaǵy baspaldaqtaryn qıǵany aqıqat pa?
– Shoqannyń toıynan keıin Kákeń Máskeýge shuǵyl jınalysqa ketti. Máskeýde jasaǵan baıandamasynyń syrtynda «Vstýplenııa sekretarıa SK Kompartıı Kazahstana tov. Kazybaeva K.K na soveshanıı po voprosý raboty sredı nemeskogo naselenııa strany, provedennoı SK KPSS ý tov. Zımıanına M.V 2 dekabrıa 1985 goda» delingen. Bul jıynda Qazaqstan atynan barǵan Kákimjan Qazybaev halyqtyń kelisiminsiz avtonomııa qurýǵa qarsy shyǵady. «Eger nemis avtonomııasy kerek deseńizder, onda búkilhalyqtyq referendým ótkizý kerek», deıdi. Baıandamadan úzindi.
«Biz Qazaqstan nemisteri tamyrymyzdy tereńge jiberdik. О́te jaqsy turamyz. Urpaǵymyz osy jerde týdy, ósti. Sózbe sóz aıtqanda, «ı nam ne nýjna avtonomııa tolko radı avtonomıı» deıdi jergilikti nemister. Osy pikirdi kópshiligi qoldaıdy.
Onyń aldynda joǵary bıliktegiler «Almatyda qazaq stýdentteri, qazaq rektorlary kóp eken» degende, Kákeń: «Qazaq stýdentteri Almatydan basqa qaıda barady?! Al qazaq rektorlary maǵan deıin taǵaıyndalǵan, menen keıin de bolady. О́ıtkeni bul – Qazaqstan» degen.
Sonymen Máskeýden kelgen kúni, ıaǵnı 3 jeltoqsanda QKP OK bıýrosynda Kákeń qyzmetinen alyndy. Onda ıdeologııa salasynda kemshilikter boldy delingen.
Jaǵdaı belgili bolǵannan keıin, jınalys sońynda Kákeń: «Men úlken mektepten óttim. Sol úshin Dımekeńe, sizderge úlken rahmet. Otbasymyzben óz abyroıymyz úshin, óz arymyzdyń aldynda kúresken adamdarmyz. Biraq QazTAG-qa qaıta barmaımyn. Onda otyrǵan Jumaǵalı Ysmaǵulovtyń jazyǵy joq. Basqa jumys taýyp berińizder» degen.
– Esesine, Qazybaevtyń joǵarǵy qyzmetten qol úzýi asharshylyq týraly Keńes Odaǵy ydyramaı turyp jazylǵan alǵashqy «Surapyl» romanyn dúnıege ákelgen joq pa?
– 1986 jyldan bastap «Qazaqstan kommýnısi» jýrnalynyń bas redaktory qyzmetin ómiriniń sońǵy kúnine deıin atqardy.
Kákeń «Surapyl» romanyna kóp izdendi. Alty aıdyń ishinde bitirdi. Ony keıin on kún otyryp, «Qara sel» pesasyna aınaldyrdy. Roman bitkenshe maǵan oqytqan joq. Jazyp bitkennen keıin ózi áýezdi daýsymen oqyp berdi. Men tóbe quıqam shymyrlap, jylap otyrdym... Osy romannan keıin Kákeń: «О́zimniń de júregim ketip qaldy...», dedi. «Surapyl» romanyn jazýshy shyǵarmasynyń bıik shyńy deýge bolady. Romanyn baspaǵa tapsyrdy.
Qoly bosaǵannan keıin Kákeń týǵan jerine bardy. Elden kelgen soń, sol jyly Gorbachev halyqtyq dıplomatııa kerek degen baǵdarlama jasap, sheteldik kommýnıstermen sóılesý kerek dep, Fransııaǵa quramynda 8 adamy bar delegasııa jiberdi. Osy sapardan kelisimen júrek talmasynan 21 qazanda ómirden ótti. Baýyrjan, Raqymjan týraly «Aq almasym» degen roman jazamyn degen armany ózimen birge máńgilikke ketti. Kákeńsiz 30 jyl ómir súrip jatyrmyn.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken Aınash ESALI,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY