Munaıy mol Mańǵystaýdyń mereıin asyryp, jer qoınaýynan qara altynnyń tasqynyn sapyra aǵyzǵan ken oryndarynyń biri – «Qalamqas» ken orny. Qazaq qyz balany qurmettegen halyq, osal bolmaı osy peıilge laıyq bıikterden kóringen qyzdary buryn da bolǵan, qazir de bar.
Tumar hanshaıymdy ulyqtap, Bopaı hanymdy bıik tutatyn Mańǵystaýda Qalamqas arýdyń aty da aıbarmen, ári yqylaspen aıtylady. Mańǵystaýdyń qytymyr qysynda juttan jutap, ashtyq qursaýynda qalǵan el-jurt, aýyl-aımaqtyń qamy úshin atqa qonyp, ań aýlap elin asyraǵan, at qulaǵynda oınaǵan qaısar, ári mergen qyz aqyry osy izgi istiń jolynda júrip aranǵa qulap, mert bolady. Qıyrlarǵa kerýendep as izdep ketken erlerdiń ornyn joqtatpaı, halqynyń qazanyna as, aýzyna nár salǵan arýdyń qurmetine el-jurty Bozashynyń boz dalasyndaǵy osy bir óńirdi «Qalamqas» atandyrypty. Kóziniń tirisinde aýyl-aımaǵyn ań aýlap asyraǵan «Qalamqas» búginde qara altynymen tutas eldiń yrysyn eselep tur.
Munaı-gaz kesheni el ekonomıkasynyń negizin qalaýshy sala, bıyl qazaq munaıynyń 120 jyldyǵymen birge óziniń 40 jyldyǵyn atap ótken «Qalamqasmunaıgaz» – el maqtanyshy. 2018 jyly Mańǵystaý oblysy Qazaqstanda óndirilgen 77,5 mln tonna qara altynnyń 23,3%-yn, ıaǵnı 18 mln tonnasyn, sonymen qatar 3 mlrd tekshe metr tabıǵı gaz óndirdi. Byltyr «Mańǵystaýmunaıgaz» aksıonerlik qoǵamynyń ónimi (6,375 mln tonna) oblystyń óndirilgen munaıynyń 35,4% qurasa, kompanııa ishindegi «Qalamqasmunaıgaz» óndiristik basqarmasynyń úlesi – 62%. Bul kórsetkishke «Qalamqas» qyryq jyl ishindegi tynbaı damý, únemi izdenis nátıjesinde qol jetkizdi. 40 jyl ishinde qanshama azamattardyń ǵumyry men mańdaı teri jatyr deseńizshi?! 1979 jyly 22 naýryzda «Komsomolneft» óndirisi qurylyp, kóp uzamaı №66-shy uńǵymadan quramynda Kósherbaı Álibaev, Ermurat Qosqulaqov, operatory Orynbasar Shadııarov, ekinshi operator Iýrıı Brejnev jáne taǵy basqa munaıshylar bar brıgada «Qalamqastyń» birinshi munaıyn óndirdi. Bekbolat Izturǵanov, Dmıtrıı Gorıýnov, Lázzat Qıynov, О́ren Saǵyndyqov, Qosaı Jubanııazov syndy azamattar basshylyq qyzmette bolyp, ár kezeńde ken orny jumysyn úılestirýge úles qosty.
Aqtaý qalasynan soltústik-shyǵysqa qaraı 280 shaqyrym jerde, Bozashy jartyaralynyń soltústik betinde, Kaspıı teńiziniń jaǵalaýyna suǵyna ornalasqan Qalamqas munaı jáne gaz keni Soltústik Bozashy munaı basseınine jatady. Ken ornynyń qurylymy geologııa ǵylymyna 1974 jyly belgili bolyp, eki jyldan soń izdestirý-burǵylaý jumystary bastalyp, ken orny ashyldy.
1979 jyly «Gıprovostokneft» ınstıtýty mamandary «Qalamqasty» ıgerýdiń tehnologııasyn jasap, ken ornynyń munaı jáne gaz qory eseptelip shyqty. Sol jyly paıdalanýǵa berilip, qazba baılyqtary ıgerile bastaǵan ken orny bir jyldan soń-aq, ıaǵnı 1980 jyly alǵashqy 1 mln tonna munaı tapsyrdy. Munaıy sıpaty jaǵynan kúkirtti, parafındi, shaıyrlylyǵy joǵary, sondaı-aq quramynda vanadıı men nıkeldiń shoǵyrlary bar, azdaǵan azot pen kómirqyshqyl gazy bar sapaly ónimge jatady. «Qalamqas» ken ornynda munaıdyń bastapqy balanstyq qory 645 mln 155 myń tonna bolsa, ıgeriletin qory 208 mln 667 myń tonnaǵa negizdelgen, bıylǵy 1 qyrkúıektegi málimetke súıensek, 159 mln 072 myń tonna munaı ıgerilip, qaldyq qor 49 mln 594 myń tonnany qurap otyr. Al tabıǵı gazdyń balanstyq qory 31,5 mlrd tekshe metr, ıgeriletin qory 22 mlrd tekshe metr dep eseptelip, búgingi tańda 7,4 mlrd tekshe metr gaz ıgerildi, qaldyq qor 14,6 mlrd tekshe metrdi quraıdy. Iаǵnı «Qalamqas» ken orny qory jóninen Mańǵystaýda О́zen ken ornynan keıingi oryndy ıelenedi. Salystyrmaly túrde aıtsaq, Mańǵystaý turmaq Qazaqstandaǵy búkil munaı ken oryndarynyń 40 jyl ishinde osynshalyqty telegeı-teńiz munaı óndirip, bıik kórsetkishke qol jetkizgeni joq ta shyǵar?! Tipti 1986-1988 jyldary qalamqastyqtar munaı óndirý kólemin 5 mln 360 myń tonnaǵa jetkizip, jospardy asyra oryndap dańqyn dúbirlete tústi.
Ken ornynyń shejiresine qarap otyrsaq, ónim óndirýmen birge materıaldyq-tehnıkalyq jaǵdaıy ýaqytpen birge jańaryp-jańǵyryp keledi. Ásirese táýelsizdik alǵannan bergi jyldar – ken ornynyń jańa tarıhynyń bastaýy deýge bolady. Ken ornyn qorǵaý qyzmetin atqaratyn bógettiń jańalaý jumystary, qabat qysymyn ustaý júıesiniń retke keltirilýi, qubyrlardyń shynyplastıkalyq qubyrlarǵa aýystyrylýy, qabattaǵy munaı kózderin úlken qysymmen jarý ádisiniń júıeli túrde júrgizilip, burandaly sorap qondyrǵylarynyń alǵash ret qoldanylýy syndy keshendi jumys júrgizgen ken orny 2005 jyly jasalǵan jumystardyń naqty nátıjesindeı munaıdyń 100 mln-shy tonnasyn tapsyrdy. Odan ári zamanaýı óndiriske qol jetkizý maqsatynda óndiristik túrli baǵyttarda qaıta qurý jumystary barysynda tehnıkalyq qabatqa aıdalatyn sý mólsherin arttyryp, №1 jáne №2 munaı-gaz óndirý kásipshilikterinde aldyn ala sý aıyrý qondyrǵysy iske qosyldy. Ken ıgerýdegi geologııalyq-tehnıkalyq sharalardy zerdelep, josparlaýǵa arnalǵan «DeltaOıl» ján «Trıas» baǵdarlamalary engizilip, ǵylymı-zertteý baǵytyndaǵy Sý-bakterıologııalyq zerthana, eki jelili tabıǵı gazdy daıyndaý qondyrǵysy salyndy.
Qalamqas ken ornyndaǵy – «Qalamqasmunaıgaz» óndiristik basqarmasyndaǵy óndiristik maqsattaǵy jańalyqtardy tizbelep jatý múmkin emes. О́ıtkeni jańashyldyqpen jumys isteýdi jolǵa qoıǵan munaı mekemesinde oń ózgerister kóp-aq. Aıtpaǵymyz – munaı óndirýdiń negizgi qıyndyǵyn kóterip júrgen munaıshylar jaǵdaıynyń tasada qalmaýy. «Qalamqas» vahtalyq poselkesin aıdaladaǵy ásem shahar deýge bolady. Qalashyq aýmaǵynda sońǵy jyldary sporttyq demalys kesheni men sońǵy úlgidegi jataqhanalar, 250 oryndyq ashana salyndy. Al qalashyq ishine jol tóselip, kók jelekpen kómkerilgen. «Qalamqas» ken ornynyń ótkeni men búgininen habardar etetin «Eńbek dańqy» murajaıy, fýtbol alańy bar, án-jyrǵa áýes munaıshylar úshin «Qalamqas keshteri» atty óner ordasy da qurylǵan. О́nerli munaıshy jastardan quralǵan «Qalamqas» vokaldy-aspaptar ansambli – Mańǵystaý túbegine belgili óner ujymy. Jastar úshin «Jastar ortalyǵy» ashylyp, munaıshy jastardyń keshki ýaqytty mazmundy ótkizýine, sondaı-aq túrli jarystarǵa daıyndalýyna jaǵdaı jasalǵan. Sport kesheninde trenajerlik zal, shaǵyn fýtbol, kúres zaly, qyzdarǵa arnalǵan fıtnes ortalyǵy bar. Murajaıdaǵy munaıshylardyń óz qolymen nebári tórt aıda jasap shyǵarǵan «Qalamqas» ken ornynyń shaǵyn maketi – vahtada júrgen munaıshylardyń ónerge qushtarlyǵyn, olardyń bos ýaqytyn tıimdi uıymdastyryp, rýhanııat ıgilikterine kóńil bóletindikterin ańǵartady. Munaıshylar arasynda tennısten, toǵyzqumalaqtan respýblıkalyq dodalarda jeńimpaz atanyp júrgenderi de bar. Naqty aıtqanda, vahtalyq ádispen eki aýysymda eńbek etetin 7 myńǵa jýyq adamdy jaıly orynmen, azyq-túlikpen qamtý basshylyqtyń udaıy nazarynda. Turmystyq jaǵdaıdyń eńbek yrǵaǵyna óz áserin tıgizetini belgili. Olaı bolsa, «Qalamqastaǵy» jaıly oryn, jaqsy jaǵdaı joǵary eńbek ónimdiligine qol jetkizýge múmkindik berdi – qazir qalamqastyqtar ken ornyndaǵy uńǵylardan táýligine 11 myń tonna, jylyna 4 mln tonna shamasynda qara altyn óndirip, belsendiliktiń bıik úlgisin kórsetip keledi.
– Qyryq jylda úlken jetistikterge jettik. Qazirgi tańda jyldyq jospar boıynsha 4 mln tonna shamasynda munaı óndirý kózdelip otyr. Jyldan-jylǵa ken ornynyń eskirýine baılanysty munaıdyń tabıǵı qulaý koeffısıenti ósip kele jatyr. Osyǵan baılanysty óndiris ornyndaǵy eki bólimshe polımer eritindisin daıyndaý arqyly munaı óndirýde. Bıyl shilde aıynan bastap ken ornynyń shyǵys bóliginde 80 skvajınaǵa áser ete alatyndaı jańa bólimshede polımerli eritindi daıyndaý jumystary bastaldy, – deıdi «Qalamqasmunaıgaz» óndiristik basqarmasy basshysy Nurpeıis Sársenbaı.
Tabıǵatta bári ólsheýli, shetsiz-sheksiz eshnárse joq. Jer astynyń suıyqtyǵyn qyryq jyl boıy toqtaýsyz óndirgen ken ornynyń eskirýi de zańdy. Alaıda, árbir qıyndyqtyń sheshimi bolatyny da belgili. Osy oraıda jumysty utymdy uıymdastyrý, úlgili úılestirýdiń mańyzy zor.
О́ndiris ornyndaǵy sý aıdaıtyn oryndarda úlken kólemdegi sý aıdaıtyn agregattar bar. «Táýligine 15 myń tonnadaı sý aıdaımyz. Bul jer avtomatıkamen jabdyqtalǵan. Qazir táýligine 10850-deı tonna munaı alsaq, ornyna 134 myń tekshe metr sý aıdap jatyrmyz deýge bolady. Osylaısha jerdiń astynan 123 myń tekshe metr sý aralas suıyqtyqty shyǵaramyz. Sol 123 myń tekshe metr sý aralas suıyqtyqty shaıqap, sodan 10800 tonna taza munaı alamyz. Bizden shyǵyp jatqan maıdy qutyǵa quıyp qarasaq, maıdan qyl aıyrǵanmen birdeı bolyp tur, – dep túsindiredi basqarma basshysy jumys júrgizýdiń bir ǵana sátin.
Munaı óndirýde sý aıdaý men aıyrý – negizgi jumystardyń biri. «Qalamqastaǵy» sý aıyrý qondyrǵysy eki iri kásipshilikten keletin munaı-gaz aralasqan suıyqtyqty aıyryp, munaıdy «Munaıdy daıyndaý jáne tasymaldaý» sehyna, sýyn qabat qysymyn ustaý sehyna jiberedi. Jumys kóleminiń artýyna baılanysty jańa qondyrǵylar iske qosylyp, ónim kólemi artty. Ken ornynyń sýlaný kórsetkishin azaıtý nemese sol kúıinde ustap turý maqsatynda óndiriste polımerli eritindi daıyndaý jumystary júıeli júrgizilýde. Qazirgi tańda 11 uńǵymada polımerli eritindisin aıdaý júrip jatyr. Mamandar bıyl qosymsha munaı kólemi 58 500 tonna josparlanyp otyrǵandyǵyn aıtady.
– Biz táýligine 1 mln 200 tekshe metr gaz óndiremiz. Sonyń 900 myń tekshe metrin «Qarajanbas» ken ornyna satamyz. Qalǵan 300 myńdaı tekshe metr gazdy óndiristik basqarmanyń ishki qajettiligine paıdalanamyz. Táýligine 47 megavatt elektr energııasyn tutynatyn bolsaq, sonyń 35 megavatt elektr energııasyn GTES-ten beremiz. Qalǵanyn MREK-ten alamyz. Sonda bizdiń toǵymyzdyń 80 paıyzy ózimizden, gazdan da paıda kórip otyrmyz, – deıdi basqarma basshysy. Munaı men gazdy qatar óndirip qana qoımaı, paıdasyn kórý – jumysty utymdy uıymdastyrýdyń bir kórinisi.
Keshendi munaı daıyndaý jáne ótkizý sehy kelgen munaıdyń sý men gazyn aıyryp, odan soń munaıdy sapaǵa saı «QazTransOıl» mekemesi júıesine tapsyrýmen aınalysady. Demek, «Qalamqasmunaıgaz» óndiristik basqarmasynda jumys óz yrǵaǵymen júrip jatyr jáne qyryq jyl boıy óz qarqynynan jańylǵan joq.
«Elde bolsa eringe tıedi» demekshi, «Qalamqasmunaıgaz» basqarmasy Bozashy boıyndaǵy birqatar aýyldardyń áleýmettik ahýalyn jaqsartýǵa turaqty demeýshilik jasap keledi. Sondaı-aq Mańǵystaý jerindegi tarıhı-mádenı eskertkishterdi qamqorlyǵyna alyp, onda tazalyq jumystaryn júıeli júrgizýdi dástúrli qalypqa engizgen.
– Keleshekte jańa tehnologııalardy óndiriske tıimdi ári jappaı paıdalana otyryp, munaı ıgerý koeffısıentin arttyrý arqyly óndiriletin munaı qoryn 250 mln tonnaǵa deıin jetkizý josparda bar. Qolǵa alǵan jumystyń qarqyndy damýy men jetistikke jetý bizge jaýapkershilik júgin de eki eselep beretini anyq. Biz basqarma jumysyna óndiristik turǵyda ǵana emes, mádenı-áleýmettik jaǵynan da qoldaý kórsetip kele jatqan «Mańǵystaýmunaıgaz» aksıonerlik qoǵamy basqarmasyna alǵys aıtamyz, – deıdi «Qalamqasmunaıgaz» óndiristik basqarmasy basshysy Nurpeıis Sársenbaı.
Osylaısha mereıtoıyna qarqyndy qadam, tolaǵaı tabystarmen jetken ken ornynyń 40 jyldyǵyn basshylary men jumysshylary, ardagerleri, jalpy Mańǵystaý jurtshylyǵy qýanyshpen atap ótti. Jumysshylar qalashyǵy kireberisine stella ornatylyp, ardager munaıshylarǵa alǵash ret «Qalamqas kentiniń qurmetti azamaty» ataǵy men «Qalamqas ken ornyna – 40 jyl» merekelik tósbelgisi tabystaldy. Munaıshylar qalashyǵy aspanyn án men jyr kómkergen saltanatty sát dala tósine jarasyp turdy.
Mańǵystaý oblysy