Naýryz merekesi qaı zamanda da óte erekshe ári mańyzdy meıramdardyń biri. Ásirese, elimiz táýelsizdik alǵaly beri jurtshylyqqa zor qýanysh syılap otyrǵany daý týdyrmas aqıqat. Iá, talaı ǵasyrlar boıy adamzatqa ol tek qýanysh syılady. Kóktem aıy jer betine óz shýaǵyn tóge bastaǵan shaqta keletin naýryz merekesi dinı mereke emes, naǵyz halyqtyq meıram. Buny aıtyp otyrǵan sebebimiz kúni keshegi keńestik kezeńde osy merekeni dinı máselelermen shatastyryp, ony tunshyqtyrýǵa degen talpynystar boldy. Biraq, naýryz merekesi báribir óshken joq, el jadynan joǵalmady.
Onyń múlde joıylyp ketpeýiniń eń negizgi eki-úsh eleýli sebepteri bar.
Eń aldymen, naýryz merekesi – kún men túnniń jer betinde teńelýin eske salady. Tabıǵatta tap osy kúnderi tepe-teńdik bolady.
Sonymen birge, naýryz merekesi toılanyp jatqanda tabıǵatqa jan bite bastaıdy, tirshilik oıanady, ósimdik búr jarady, aǵash gúldeıdi.
Ásirese, erekshe toqtalyp aıtarlyǵy – osy Naýryz toıy kúnderinde ár el óziniń ulttyq dástúrin, mádenıetin, ádet-ǵurpyn jalpaq álemge pash etedi. “Bizde osyndaı qasıetter bar” dep, maqtana-shattana tanystyryp jatady.
Osyndaı erekshelikterdi eskere otyryp, barsha musylman álemi Naýryz merekesin jańa jyldyń bastalýyna balaıdy. Ol bir jaǵynan, zańdy da. Tirshiliktiń qys boıǵy uzaq uıqydan soń qaıta oıanýy osy kezben tuspa-tus kelip tur emes pe!
Bir aıta ketetin jaıt, Naýryzdy el toıy etip toılaý týraly HH ǵasyrdyń bas kezinde Alash zııalylary másele etip kóterdi, óz maqalalaryna tıek etti, sóıtip onyń mańyzyn asha sóz etti.
Solardyń ishindegi eń bir kózge túserligi – 1924-26 jyldary Qazaq ólkelik komıtetiniń ekinshi hatshysy bolǵan ult qaıratkeri, qalamy júrdek kósemsózshi Sultanbek Qojanov jazǵan maqala boldy. Úlken júrekti azamat 1925 jyly naýryz týraly tolǵana jazyp, ony dereý aǵa gazetimizdiń betinde jarııalatty. Maqala aty –“Naýryz týraly”, al jarııalanǵan basylym –“Eńbekshi qazaq” gazetiniń sol jylǵy 24-nómiri eken.
Osy maqalada S.Qojanov bylaı dep jazady: “... Naýryz musylmandyqtan buryn shyqqan meıram. Naýryz el sharýasymen kún kórip, tabıǵat sharttaryna turmysy kóbirek baılanysqan eldiń turmysy týdyryp otyrǵan meıram. Jurt qysqy qysymshylyqtan qutylyp, maly jut qaýpinen qutylyp, onyń qalǵan maly balalap, qarasy kóbeıip jatqan, ózderi egin sharýasyna qam qylyp, qasıetti jaz maýsymynda baılyǵyn molaıtýdyń, tabıǵattyń ıip turǵan kezinde qolynan kelgeninshe kóp óndirip qalýdyń sharasyn istep, abyr-sabyr bolyp jatqan el sharýalarynyń talaby qozǵan eń kóńildi ýaqyty – kóktem. Sol kóktemniń basy – Naýryz...” dep túıdi. Mine, Alashtyń birtýtar ulynyń naýryz týraly oılary osyndaı. Tipti, búgingi kúni de osy oılarǵa eshnárse qosyp-alýdyń qajeti de joq sekildi.
Osy maqaladan baıqalatynyndaı, qazaq zııalylary Keńes ókimeti tusynda da Naýryz merekesine óz dárejesinde mańyz berýge kúsh salǵan. Ony halyqtyq meıram retinde qabyldaýdy usynyp otyrǵan. Sony talap ete bilgen.
Nurly Naýryzdy HH ǵasyrdyń bas kezinde qazaq aqyndary da jyrǵa qosty. M. Jumabaev, B.Kúleev, I. Jansúgirov, S. Seıfýllın, S. Toraıǵyrov, t.b. aqyndardyń óleńderinde bul ulyq mereke barynsha ásem kórinis taýyp, uıqasyp jatty.
Biraq, ókinishke qaraı, Keńes ókimetiniń qısyq saıasaty báribir bul merekeni tunshyqtyryp tastap edi, birjola umyttyrýǵa tyrysyp edi.
Sońǵy jyldarda Naýryz toıy árbir musylman elderinde barynsha jandanyp, keń qanat jaıa túsken-di. Iran, Túrkııa sekildi elderde Naýryz óz dárejesinde toılanyp júrgeninen habardarmyz.
Taıaýda ǵana TÚrksoı halyqaralyq uıymynyń habaryn estip, eleńdesip qaldyq. Jaǵymdy jańalyq el-elge tez-aq tarady. Endi Naýryz merekesi IýNESKO aıasynda halyqaralyq mereke retinde bıyl birinshi ret atalyp ótpekshi. Ol meıram naýryz aıynyń 29-y kúni Parıj qalasynda toılanbaq. Sóıtip, áz-Naýryz álemdi sharlap ketpekshi.
Bizdiń aıtaıyn degenimiz, Naýryz merekesiniń qaıta tirilip, qaıta jandanyp, tipti zor mártebege ıe bolyp, álem jurtshylyǵy aldynda toılanatyny. Muny kúni keshegi alash ardaqtylary da arman etken joq pa edi.
Bul biz úshin asa qýanyshty jaǵdaı. Áz-Naýryzdy álem moıyndap, álem jurtshylyǵy toılaı bastasa, óshkenimiz janyp, ólgenimiz tirilgendeı zor qoshemet qoı bul!
Onyń ústine bıyl bizdiń táýelsiz qazaq topyraǵynda da osy Naýryz merekesi úsh kún boıy demalys kúni bolyp merekelenbek. Muny da áz-Naýryzǵa degen el yqylasy, jurt rızashylyǵy hám ult qurmeti dep qabyldaǵan durys bolar edi.
Qosh keldiń, áz-Naýryz! Tórlet, adamzatqa nur syılaǵan ulyq meıram!
Joltaı JUMAT, jazýshy.